«Մենք կանք», բայց մեզ ուզում են մասնատել. Արցախը հանրություն է, քանի դեռ ունի կոլեկտիվ իրավունքներ

Հունվարի 18-ին Երևանի Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում կկայանա «Մենք ենք» խորագրով միջոցառումների շարք, որոնք ուղղված են Արցախի մշակույթի պահպանմանը: Տեղի կունենա ցուցահանդեսի բացում և մեծ համերգ․ կազմակերպիչները նշում են, որ սա փորձ է ցույց տալու, որ արցախցիները գոյություն ունեն, որ նրանք չեն մոռանա իրենց ինքնությունը, բարբառը և հազարամյակների մշակույթը, և որ նրանք ոչմի տեղ չեն անհետանա։

Օկուպացիայից, ցեղասպանությունից և Արցախի բնիկ բնակչության տեղահանությունից երկուսուկես տարի անց սա, թերևս, առաջին հրապարակային հայտն է՝ արցախյան հանրությունը որպես միասնական միավոր պահպանելու համար: Դրանից առաջ մի քանի տասնյակ արցախյան հասարակական կազմակերպություններ կարևոր հայտարարություն էին տարածել, որում հստակորեն ուրվագծվել էին արցախցիների կոլեկտիվ իրավունքները: Տեղի են ունեցել նաև մի քանի հանրահավաքներ և բողոքի ակցիաներ, հիմնականում սոցիալական բնույթի, չնայած կառավարությանը ներկայացված պահանջագրում նաև ուրվագծվել են արցախցիների իրավական և քաղաքական պահանջները։

Խորհրդարանը, որի խոսնակն այժմ նաև Արցախի նախագահի պաշտոնակատարն է, գործում է Երևանում գտնվող Արցախի ներկայացուցչությունում: Կա պետական ​​նախարար, բայց կառավարության անդամների տվյալները անհայտ են։ Վերջերս խորհրդարանում լսումներ անցկացվեցին, որոնց ընթացքում նշվեց, որ արցախյան հարցը փակված չէ, և պայքարը կշարունակվի։ Մինչդեռ արցախցիների ինքնակազմակերպումը չափազանց դանդաղ է ընթանում։

Տեղահանության առաջին օրվանից արցախյան հասարակությունը միտումնավոր ատոմիզացվեց և բաժանվեց «ընտանիքների», ինչպես ցեղային հարաբերությունների ժամանակներում: Կառավարության սոցիալական ծրագրերը հիմնված են «ընտանեկան բաշխման» սկզբունքի վրա, որի համաձայն յուրաքանչյուր ընտանիք ստիպված է լուծել իր խնդիրները անհատապես, չնայած այդ խնդիրների պատճառները և դրանց լուծման միջոցները կոլեկտիվ են: Հայաստանում չի ստեղծվել մարմին, որը կզբաղվեր արցախցիների խնդիրներով, և սա նպատակ ունի ցույց տալ, որ չկա այդպիսի միավոր՝ արցախցիներ: Այժմ նույնիսկ արցախցիների համար նախատեսված ծրագրերում նրանց այլևս չեն անվանում «Ղարաբաղից բռնի տեղահանվածներ», ասում են միայն «տեղահանված անձինք»:

Արցախցիները չեն կարող գոյատևել որպես համայնք, եթե չարտացոլեն իրենց կոլեկտիվ իրավունքները և կոլեկտիվորեն չխթանեն դրանք: Դրան հասնելու համար նախևառաջ անհրաժեշտ է հանգիստ և անկողմնակալ գնահատել Արցախի քաղաքական և իրավական թղթապանակը, փաստաթղթավորել լեգիտիմ հանգրվաններն ու շեղումները, մշակել ռազմավարություն և այն խթանել ինչպես օրինական մարմինների, այնպես էլ հասարակական միավորների մակարդակով: Իրավունքների մասին արտահայտվելը հանցագործություն կամ «պատերազմի հրահրում» չէ, ինչպես փորձում են ներկայացնել Արցախը ջնջել ցանկացողները:

Առանց իրավական ռազմավարություն մշակելու՝ Արցախի ժողովրդին նվաստացնելու, նրանց իրավունքներից, արժանապատվությունից և կենսագրությունից զրկելու ներկայիս քաղաքականությունը կշարունակվի ավելի կոշտ մեթոդներով։ Այս քաղաքականությունը նպատակ ունի համոզել Արցախի ժողովրդին և Հայաստանի մյուս քաղաքացիներին, որ իրենց կյանքի 35 տարիները՝ ազգային-ազատագրական պատերազմը, խաբեություն էին, թշնամական հետախուզական ծառայությունների մեքենայություններ, այլ ոչ թե ցեղասպանությունից խուսափելու և որպես ազգ գոյատևելու քաղաքական կամք։

Վերջերս պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը, մեկնաբանելով Արցախի Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Դանիելյանի՝ գեներալ Կարեն Շաքարյանին «Արցախի հերոս» բարձրագույն կոչումից զրկելու հրամանագիրը, նշել է. «Նախևառաջ, ես տեղյակ չեմ նման ինստիտուտի մասին և բացառում եմ ՀՀ-ում որևէ այլ մարմնի գոյությունը, բացի օրինական կառավարությունից։ Որոշ երևակայական, հնարավոր է՝ վիրտուալ մարդիկ իրենց վիրտուալ որոշումներով լցնում են ինտերնետը։ Բոլորի համար պարզ է, որ սրանք առոչինչ գործողություններ են կամ կատարվում են ինքնահաստատման համար, որպեսզի ևս մեկ անգամ ընդգծեն իրենց գոյությունն ու ներկայությունը”։

Պապիկյանը նշեց, որ Կարեն Շաքարյանին կոչումներ են շնորհվել հիմնականում Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար: Նա չանդրադարձավ, թե արդյոք Արցախը ներառված է «Հայրենիք» հասկացության մեջ, և ինչու՞ Ալիևը պահանջում է հանել ՀՀ Սահմանադրությունից 1989 թվականի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին բանաձևը: Ի վերջո, եթե ՀՀ կառավարությունը չի ճանաչում անկախ Արցախի խորհրդարանը, ապա նշանակում է՝ այն Արցախի ժողովրդին համարում է իր քաղաքացիներ, իսկ Արցախը՝ Հայաստանի մաս: Իսկ եթե ոչ, ապա արդյո՞ք գեներալ Շաքարյանը և մյուս հայ սպաները իրենց կարգավիճակը ստացել են «օտարերկրյա», «վիրտուալ» հողի վրա:

ՀՀ կապույտ անձնագիր ունեցող Արցախի քաղաքացիները համարվում էին ՀՀ քաղաքացիներ՝ անկախ 070 կոդից կամ նրանց անձնագրում նշված որևէ այլ կոդից: Այս մասին ABC Media-ին տված հարցազրույցում հայտարարել է Արցախի Հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար Աշոտ Դանիելյանը:

«Քաղաքացիությունը չի որոշվում կոդով: Եթե անձը ունի ՀՀ անձնագիր, ապա նա համարվում է ՀՀ քաղաքացի»: Եթե ​​այսօր ասում են, որ սա ճանապարհորդական անձնագիր է եղել, թող ներկայացնեն համապատասխան օրենքը կամ իրավական հղումը, որտեղ դա հստակ նշված է», – ասաց Դանիելյանը։

Նրա խոսքով՝ «ճանապարհորդական անձնագիր» տերմինը կառավարության դիսկուրսում հայտնվել է միայն 2023 թվականի հարկադիր արտաքսումից հետո։ Դանիելյանը պնդում է, որ կառավարության որոշումը փաստացի մեկ գիշերվա ընթացքում զրկել է 070 անձնագրեր ունեցող մարդկանց ՀՀ քաղաքացիությունից, ինչը նա համարում է հակասահմանադրական։

«Ոչ ոք չի կարող խլել մեր վերադարձի իրավունքը։ Քաղաքացիություն ստանալը ոչ մի կերպ չի վերացնում այս իրավունքը։ ՀՀ քաղաքացի լինելը չի ​​նշանակում, որ մենք զրկվում են պատմական կամ իրավական իրավունքներից», – ընդգծեց նա։

Դանիելյանի խոսքով՝ ստեղծված իրավիճակը քաղաքական որոշումների արդյունք է, և բնակչության շրջանում տարածված վախերն ու շփոթմունքը հաճախ դիտավորյալ են։

Մինչդեռ, Արցախում ենթադրյալ հանցագործությունների վերաբերյալ դատավարությունները շարունակվում են հայկական դատարաններում, և ոչ ոք չի պատասխանում այն հարցին, թե ինչու, օրինակ, 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում զենքի հանձնումը պետք է քննվի Հայաստանում, եթե Հայաստանը չի ճանաչում Արցախի սոուբյեկտությունը։ Մինչդեռ, Հայաստանի խորհրդարանի կամ կառավարության ոչ մի նիստ չի անցնում առանց քննարկելու Արցախի ժողովրդին անմիջականորեն վերաբերող հարցերը։

Արցախի ժողովրդին լուծարելու, մասնատելու կամ «ինտեգրելու» փորձերը չեն կարող հաջողության հասնել, քանի դեռ գոյություն ունեն կոլեկտիվ իրավունքներ, որոնք պահանջում են կոլեկտիվ, այլ ոչ թե «ընտանեկան» լուծումներ։ Միայն կոլեկտիվ իրավունքների համար պայքարի ռազմավարության մշակումը կարող է վերականգնել արցախցիների մոտ «Մենք կանք» զգացողությունը։ Եվ հունվարի 18-ի համերգը պետք է նշի նման ռազմավարության մշակման սկիզբը։