Հրանուշ Խառատյան․ Կրկին Նախիջևանի միշտ երերուն կարգավիճակի մասին

Ադրբեջանը շարունակում է տագնապել, որ Թուրքիան ակտիվացնում է Նախիջևանի կարգավիճակի խորհրդային և ետխորհրդային Ադրբեջանի ինքնագլխությունների “հիծողությունը”․ ո՞վ է այսօր լինելու 1922-1924թթ․ Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմին, Կավբյուրոյին և ԽՍՀՄ ԿԿ Քաղբյուրոյին փոխարինողը

Նախիջևանը Ռուս – թուրքական Մոսկվայի և Հայ թուրքական ու ադրբեջնա-թուրքական Կարսի պայմանագրերում

Ուշադիր կարդանք 16 մարտ, 1921 (1337)թ., Մոսկվա, Ռուս-թուրքական պայմանագրի որոշ դրույթներ

Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետության կառավարությունը և Թուրքիայի Ազգային մեծ ժողովի կառավարությունը, հավատարիմ ազգերի եղբայրության և ժողովուրդների ինքնորոշման սկզբունքներին, նշելով իրենց միջև առկա համերաշխությունն իմպերիալիզմի դեմ մղվող պայքարում, ինչպես նաև այն իրողությունը, որ երկու ժողովուրդներից մեկի համար ստեղծված ամեն տեսակ դժվարությունները վատթարացնում են մյուսի դրությունը, և ամբողջովին խանդավառված միմյանց միջև մշտական սրտագին փոխառնչություններով ու երկու կողմերի փոխադարձ շահերի վրա հիմնված անխզելի բարեկամություն հաստատելու ցանկությամբ, որոշեցին կնքել բարեկամության և եղբայրության պայմանագիր․․․

Հոդված 3. Երկու կողմերը համամիտ են, որ Նախիջևանի մարզը սույն Պայմանագրի 1-ին (Գ) հավելվածում նշված սահմաններում կազմի ինքնավար տարածք` Ադրբեջանի խնամակալության ներքո, պայմանով, որ Ադրբեջանը սույն խնամակալությունը չի զիջի երրորդ պետության:

Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի պատվիրակություններից կազմված հանձնախումբը կշտկի Նախիջևանի տարածքի եռանկյունի կազմող գոտու` արեւելքում Արաքսի հնահունի և արևմուտքում Դաղնա (3829)-Վելիդաղ (4121)-Բագարզիք (6587)-Քյոմուրլուդաղ (6930) լեռների վրայով անցնող գծի միջև պարփակված տարածքի սահմանագիծը, որն սկսվում է Քյոմուրլուդաղ (6930) սարից, անցնում Սերայ Բուլաք սարի վրայով դեպի Արարատ կայարանը և վերջանում Կարասուի ու Արաքսի միացման տեղում:

Ռուսերեն բնագրում՝ «խնամակալություն» բառը ներկայացված է «протекторат-պրոտեկտորատ» բառով։

Обе договаривающиеся стороны согласны, что Нахичеванская область в границах, указанных в приложении I (С) настоящего Договора, образует автономную территорию под протекторатом Азербайджана, при условии, что Азербайджан не уступит сего протектората третьему государству.

Առաջին պարբերության մեջ նախիջևանը մարզ է (ռուսերեն բնագրում՝ область), որը պայմանագիրը ստորագրելուց հետո պիտի դառնա «ԻՆքնավար տարածք Ադրբեջանի խնամակալության ներքո»։ Երկրորդ պարբերությունում առկա է միայն «Նախիջևանի տարածք» ձևակերպումը, որի սահմանները պիտի ճշգրտի Թուրքիայի, Ադրբեջանի և Հայաստանի պատվիրակություններից կազմված հանձնախումբը։

Պարզ է, թե ինչքան պիտի կաշկանդված լինեին հանձնախմբի կազմում բոլոր կողմերից պարտված Հայաստանի ներկայացուցիչները՝ իրենց դեմ ունենալով Թուրքիայի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչներին։

Վեց ամիս անց՝ 1921թ․ հոկտեմբերի 13-ին Հարավային Կովկասի երեք խորհրդային հանրապետությունները՝ Հայաստանը, Վրաստանը և Ադրբեջանը ԹԱՄԺ-ի՝ Թուրիքայի Ազգային Մեծ ժողովի կառավարության հետ Կարսում պայմագիր են ստորոգրաում, որի հոդված 5-ով «Թուրքիայի կառավարությունը և Խորհրդային Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունները համաձայն են, որ սույն պայմանագրի երրորդ հավելվածում նշված սահմաններում Նախիջևանի մարզը կազմի ինքնավար տարածք` Ադրբեջանի խնամակալության ներքո»:

Ռուսերեն բնագրում «խնամակալություն» բառը ներկայացված է «покровительство-հովանավորություն» բառով։

Ст а т ь я 5. Правительство Турции и Правительство Советской Армении и Азербейджана соглашаются, что Нахичеванская область в границах, определенных в приложении 3 настоящего договора, образует автономную территорию под покровительством Азербейджана.

Ինչպես տեսնում ենք, պայմանագրերից երկուսն էլ Նախիջևանի մարզի՝ պայմանագրին հաջորդող կարգավիճակը ձևակերպել են «ինքնավար տարածք», Մոսկվայի պայմանագրի ռուսերեն տեքստում՝ Ադրբեջանի պրոտեկտորատի, հայերենում խնամակալության ներքո, Կարսի պայմանագրում՝ ռուսերենում՝ Ադրբեջանի հովանավորության, հայերենում՝ կրկին խնամակալության ներքո բառերով։ Կարսի պայմանագրում չկա պայման, որ Ադրբեջանը այդ հովանավորություն/խնամակալությունը չպիտի զիջի երրորդ պետության:

Ես չգիտեմ, թե ինչպես են այս բառերը առկա պայմանագրի թուրքերեն և ադրբեջաներեն, նաև՝ ֆրանսերեն լեզուներում։

Պայմանագրերը կազմվել և ստորագրվել են հինգ օրինակով, Կարսում, 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ին:

Պայմանագրերից երկուսում էլ Ադրբեջանն ընդամենը անկախ Նախիջևանի տարածքի խնամակալը/հովանավորն է։ Ոչ մի կետով Նախիջևանը Ադրբեջանի կազմում չէ։ Հասկանալի չէ «Նախիջևանի անկախ տարածք» հասկացությունը՝ ակնհայտորեն ոչ Թուրքիան, ոչ Ռուսաստանը Նախիջևան անունից զատ պատկերացում չունեին այդ «անկախ տարածքի» գոյության ձևի և բովանադակության մասին՝ ումի՞ց է անկախ, ինչի՞ց է անկախ, ինչպե՞ս պիտի անկախություն ձևավորի հայերի ու թուրքերի փոխադարձ ատելությամբ եռող այդ տարածքը, ինչպե՞ս պիտի «անկախ Նախիջևան» վերադառնան հայ փախստականները, ինչպե՞ս է իրականացվելու Ադրբեջանի խնամակալությունը/հովանավորությունը, ո՞վ է վերահսկելու այդ «խնամակալությունը» «անկախ տարածքի» վրա, ով և ինչպես են ձևավորվելու իշխանության մարմինները, ինչ դեր պիտի ունենա այդ ամենում տեղի բնակչությունը՝հայերը և թուրքերը և այլ հարցեր։

Հակասական են տեղեկությունները, թե պայմանագիրը ստորագրած կողմերը երբ և ինչպես են վավերացրել այդ պայմանագրերը։ Որոշ վերլուծաբաններ պնդում են, որ Կարսի պայմանագրերը չեն վավերացվել։ Այլ տեղեկությամբ Թուրքական կողմը Կարսի պայմանագիրը վավերցրել է ստորագրությունից վեց ամիս անց՝ 1922թ․ մարտի 16-ին՝ Մոսկվայի պայմանագրի առաջին տարելիցին (A Guide to Turkish Treaties (1920-1964), HYPERLINK “https://www.google.am/search?hl=hy&tbo=p&tbm=bks&q=inauthor:%22Ahmet+G%C3%BCnd%C3%BCz+%C3%96k%C3%A7%C3%BCn%22” Ahmet Gündüz Ökçün, Հրատարակիչ՝ Ankara Üniversitesi Basimevi, Ankara, 1966, էջ 4.)

Հայաստանի կողմից այն վավերացվել է Թուրքիայի կողմից վավերացվելուց չորս օր անց՝ 1922թ․ մարտի 20-ին։ 1922թ․ մարտի 22-ին լույս տեսած Խորհրդային Հայաստան օրաթերթի թիվ 63-ը «Կարսի դաշնագրի հաստատումը» վերնագրով հոդվածով տեղեկացնում է, որ «Ամսոյս 20-ին Հայաստանի Կենտրոնական Գործադիր Կոմիտեն միաձայն հաստատեց Կարսի դաշնագիրը և այդպիսով իր բարձրագույն սանկցիան տվեց այն ակտին, որը կնքվեց անցած տարի հոկտեմբերի 13-ին»։

Ես չգիտեմ, թե երբ է պայմանագիրը վավերացրել Ադրբեջանը։

Վավերագրերի փոխանակումը կատարվել է Երևանում 1922 թ. սեպտեմբերի 11-ին: 1922թ․ սեպտեմբերի 10-ին լույս տեսած Խորհրդային Հայաստան օրաթերթի թիվ 205-ը «Վաղվան օրը» հոդվածով տեղեկացնում է, որ «Այսօր կամ վաղը տեղի կունենա Ղարսի դաշնաֆգրի վավերացման, թղթերի փոխանակումը Անդրկովկասյան ֆեդերացիայի երեք խորհրդային հանրապետությունների և Տաճկաստանի Մեծ Ազգային Ժողովի միջև»։ Հաջորդ տեղեկությունը թերթի սեպտեմբերի 13-ի համարում է՝ «Կարսի դաշնագրի ռատիֆիկացիան «հոդվածով՝ «Սեպտեմբերի 12-ի ցերեկվա ժ 4-ից 10 պակաս Ժողովրդական Կոմիսարների Խորհրդի սրահում կայացավ Կարսի դաշնագրի վավերացման օօրինակների փոխանակումը։ Հայաստանի ՍԽՀ կողմից մասնակցում էր արդարադատության ու բանվորագյուղացիակն տեսչության ժողկոմ ընկ․ Ալ․ Շավերդյանը, Ադրբեջանի ՍԽՀ կողմից ընկ․ Համիդ Սուլթանովը, Վրաստանի ՍԽՀ կողմից ռազմական գործերի ու ժովային ժողլոմ ընկ․ Կվարկելիսն ու Տաճկաստանի Ազգային Մեծ Ժողովի կողմից Մուխթար բեյ և Հայդար բեյը»; Կարդացվել են բնագրերի ընթերցում։ Այդ օրերին Խորհրդային Հայաստանի օրաթերթի բոլոր համարները լեցուն են Հունաստանի դեմ Տաճկաստանի զորքերի հաջողությունների մասին լուրերով, և Թուրքական կողմի ներկայացուցիչ Մուխթար բեյը, դաշնագրերի փոխանակման երևութը շնորհավորում է բարեմաղթանքով՝ «Ցանկանում եմ, որ մեր այս կապը լինի հավիտենական և անքակտելի, որպեսզի մեր մեծ եղբայր Ռուսաստանի առաջնորդությամբ Ալևելքի ժողովուրդներին ազատություն բերենք ընդդեմ բոլոր երկրների իմպերիալիսների։ Կեցցեն Խորհրդային Հանրապետությունները»։ Ընթացիկ պահի «գլխավոր իմպերիալիստը» Հունաստանն էր, որից Ռուսաստանի «առաջնորդությամբ» և «Անդրկովյկասի խորհրդային հանրապետությունների հետ» «արևելքի ժողովուրդներին» ազատություն էր մաղթում Մուխթան բեյը։ Ճիշտ այն ազատությունը, ինչ ստացան Կարսի, Սուրմալուի, Իգդիրի, Նախիջևանի մահմեդականները և կորցրին հայերը։ Նախագահող ընկ. Ալ. Շահվերդեանը, փակելով նիստը, ասում է՝ « Այս րոպեիս, երբ կատարվեց դաշնագրի ոսսիֆիկացնան, արևելքի ժովուրդների համար բացվում է կյանքի նոր դարաշրջան»:

Թուրքիան այդ «դաշնագրերի» վավերացման համար շատ էր շտապում։ Երկու ամիս հետո, նոյեմբերին, պիտի սկսվեր Լոզանի կոնֆերանսը, որի ընթացքում պիտի ներկայացներ իր պայմանագիր-դաշնագիրը Հայաստանի հետ՝ ազատվելով պատերազմների ընթացքում ջարդված հայերի հանդեպ պատասխանատվությունից։

Այսօր Ադրբեջանում շատ են գրում, որ Մոսկվայի պայմանագրով Ռուսաստանն ու Թուրքիան, Կարսի պայմանագրով Ադրբեջանը, Հայաստանը և Վրաստանը մի կողմից, Թուրքիան մյուս կողմից հաստատապես համաձայնել են, որ Նախիջևանը մնում է Ադրբեջանի կազմում ինքնավար հանրապետության իրավունքներով։ Բայց, ինչպես տեսնում ենք, պայմանագրերում ոչ մի խոսք չկա Նախիջևանի՝ Ադրբեջանի կազմում գտնվելու, և ինքնավար հանրապետություն լինելու մասին։ Պայմանագրերում խոսքը բացառապես անկախ Նախիջևանի տարածքի և Ադրբեջանի կողմից հովանավորվելու մասին է։

Այլ խնդիր է, որ ոչ Ռուսաստանը, ոչ Ադրբեջանը, իհարկե, չէին էլ փորձում անկախ Նախիջևանի հարցը լուծել։ Նրանք պարզապես լուրջ չէին համարում Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի այդ կետը։ Ըստ նրանց ծրագրերի Նախիջաևնը պարզապես Ադրբեջանի տարածք էր։ Արդյունքում միակ շահագրգիռ կողմը՝ Թուրքիան 1923թ․ հունիսի 25-ին նոտա է հղում Ռուսաստանի Արտգործնախարարություն, բողոքելով, որ Ադրբեջանը պարզապես անեքսիայի է ենթարկել Նախիջևանը։ Լոզանի կոնֆերանսում լուրջ հարվածների ենթարկվող Ռուսաստանը չէր կարող ուղղակի «դեն գցել այդ նոտան», ինչն, իհարկե, շատ կուզենար, ուստի ստիպված է լինում «գործը քննել» Ռուսաստանի Կենտկոմի նիստում։ Սա նախապատրաստելու համար Ռուսաստանի արտգործնախարար Չիչերինը 1923թ․ օգոստոսի 21-ին դիմում է Ստալինին՝ պատճեն ուղարկելով Քաղբյուրոյի անդամներին, գրելով․ «Մենք Թուրքական կառավարությունից բողոք ենք ստացել Ադրբեջանի կողմից Նախիջևանը անեքսիայի ենթարկելու մասին․․․ Թուրքական կառավարությունն իմացել է, որ Ադրբեջանական Հանրապետության Կենտգործկոմի որոշմամբ Նախիջևանը վեր է ածվել Ադրբեջանական տարածքի մի մասի, ինչը հակասում է Թուրքիայի հետ պայմանագրերին․․․․ Ընկեր Օրջոնոկիձեն ինձ գրել է, որ Նախիջևանի երկրամաս համագումարը իրեն հայտարարել է Ադրբեջանի անբաժան մասը և որ ինքը հիմա ուեզդի (գավառ-Հ․Խ․) իրավունքներով է։ ԸՆկեր Օրջոնոկիձեն ավելացնում է, որ ինքը դրան չի առարկել, ենթադրելով, Նախիջևանն այդ իրավունքն ունի։ Դա, ցավոք, հնարավոր չէ։ Եթե որևէ տարածք պայմանագրով ունի հայտնի կարգավիճակ, ապա նրա կարգավիճակը չի կարող փոխվել առանց պայմանավորվորվող կողմերի համաձայնության․․․Այսպիսով տվյալ դեպքում տեղի է ունեցել Թուրքիայի հետ մեր պայմանագրերի խախտում։ Ես չգիտեմ, ինչու չենք կարող Նախիջաևնը հայտարարել ինքնավար մարզ, ինչը, ըստ էության, առանձնապես չի տարբերվում նրա ուեզդային վիճակից»:

Պարզ էր, որ Նախիջևանի հարցում ոչ ռուսներն էին հետամուտ լինելու Մոսկվայի ռուս-թուրքական պայմանագրի իրենց պարտավորություններին, ոչ Ադրբեջանը՝ Կարսի պայմանագրին։

Ադրբեջանի համար երևի վիրավորական էր, որ ստիպված լինելով 1923թ․ ստեղծել հայաբնակ Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզը, նույն կարգավիճակը «շնորհեն» բնակչության 50 տոկոսից ավել թուրքերով բնակեցված Նախիջևանին, ուստի Ադրբեջանի Կենտկոմը Նախիջևանը հայտարարեց Ինքնավար Հանրապետություն Ադրբեջանի կազմում, իսպառ «մոռանալով» պայմանագրերով նրա համար սահմանված «անկախ տարածք» կարգավիճակը։ 1924 թ․ հունվարի 8-ին Անդրկովկասյան Կենտգործկոմը հավանություն տվեց Ադրբեջանի կազմում Նախիջևանի խորհրդային ինքնավար հանրապետության ստեղծման մասին Ադրբեջանի Կենտգործկոմի որոշմանը։ Հայաստանը նույնպես այդ կենտգործկոմի նիստին ներկա էր։ Նախիջևանի հարցում լինելով պայմանագիրը ստորագրած կողմ, Հայաստանը նույնպես պատասխանատվություն է կրում Անդրկովկասյան Կենտգործկոմի այդ որոշման համար։ Հարկավոր է գտնել 1924թ․ հունվարի 8-ի Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմի նիստի արձանագրությունը՝ առնվազն տեսնելու համար, թե ինչպես են լռել, կամ խոսել Անդրֆեդերացիայի Կենտգործկոմի անդամ Հայաստանի և Ադրբեջանի ներկայացուցիչները։

1924թ. հունվարի 31-ին ընդունվեց ԽՍՀՄ 1-ին Սահմանադրությունը, որի առաջին գլուխը ԽՍՀՄ կազմավորման մասին պայմանագրի դրույթներն էին։ Անդրֆեդերացիայի դեռևս իրավապես անկախ համարված խորհրդային հանրապետությունները դարձան ԽՍՀՄ մեկ ընդհանուր հանրապետություն՝ որպես Անդրկովկասի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն (ԱԽՖՍՀ) ԽՍՀՄ կազմում։

Հաջորդ ամսին, 1924 թ. փետրվարի 9-ին Ադրբեջանի Կնտգործկոմը դեկրետ ընդունեց Նախիջևանի հանարապետության ստեղծման մասին, որով անհասկանալի «անկախ Նախիջևանի տարածքը» որպես հանրապետություն հռչակվում է Ադրբեջանի կազմում՝ հղում անելով Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերին, բայց փաստացի խախտելով այդ պայմանագրերի համաձայնությունները։ Սրա դեմ «մի փոքր» բողոքեց Թուրքիայի հանրապետությունը՝ միջազգային պայմանագիրը խախտելու վերաբերյալ նոտա ուղարկելով ԽՍՀՄ-ին։ Բայց եղածն արդեն եղած էր։ Լոզանի կոնֆերանսում 1922-23թթ․ Թուրքիայի մի շարք «հարվածներ» կերած Ռուսատանը մի փոքր նեղացրեց Թուրքիային։

ԽՍՀՄ առաջին Սահմանադրությունից հետո ԽՍՀՄ հանրապետությունները վերանայեցին իրենց սահմանադրությունները։ Ադրբեջանը դա անում է 1925թ․ Այդ Սահմանադրության 2-րդ հոդվածով Նախիջաևանի Ինքնավար Սովետական Սոցիալիստական հանարապետությունը համարվում է Ադրբեջանի կազմում։ Այսպես «Նախիջաևանի ինքնավար տարածքը» դառնում է ԽՍՀՄ ինքնավար հանրապետություններից մեկը՝ Ադրբեջանի կազմում, դրանով նաև դառնալով ԽՍՀՄ տարածքի մաս։ Հետագա զարգացումները միայն խորացրին արդեն ստեղծված ստոտուս-քվոն։

1990թ․, Բաքվում հայկական ջարդերի եռուն շրջանում, Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի նախաձեռնությամբ Նախիջևանի որոշ ակտվիստներ սկսեցին ջարդոտել Իրանի իսլամական հանրապետության հետ Նախաիջևանի սահմանային կառույցները։ Խորհրդային մի շարք քաղաքական գործիչներ հետագայում գրեցին, որ հենց դա եղավ Բաքվում զորքեր մտցնելու պատճառը։

Հարյուր տարի անց, 2025թ․ Նախիջևանի ինքնավար հանրապետությունում Սահմանդրական փոփոխություններ եղան, որոնց հիմքում ընկած էին Նախիջևանի «ինքնավարության» լրացուցիչ սահմանափակումները, Բաքվի հպատակության անշրջելիության ջանքերը․ կտրուկ սահմանափակվում են Նախիջևանի գերագույն մեջլիսի լիազորությունները, վարչակազմը իր մինիստրներով դառնում է Ադրբեջանի նախագահի ուղղակի ենթակայության, Նախիջևանում հաստատվում է «փոխարքայի» պաշտոն՝ Ադրբեջանի նախագահի լիազոր ներկայացուցիչ։

Օրերս, Իրանի դեմ սկսված պատերազմից հետո, Ալիևի հրահանգով Նախիջևանի ինքավար հանրապետության Սահմանադրությունից նախաբանից հանվել են Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի մասին հիշատակումները, ամրագրվում է «Նախիջևանը Ադրբեջանի հանրապետության անկապտելի մասն է» ձևակերպումը։