ՔՊ-ի դեմարշը պարզապես «թամաշա» չէ Ալիևի համար. ո՞վ է ներկայացնում արցախցիների իրավունքները

Կառավարության անդամները և իշխող Քաղպայմանագրի պատգամավորները բոյկոտել են Ազգային ժողովում «Արցախահայերի սոցիալ-տնտեսական և իրավական խնդիրները և լուծումները» թեմայով քննարկումը և լքել են նիստերի դահլիճը սկսվելուց 20 րոպե անց։

Լսումները կազմակերպած Ազգային ժողովի մարդու իրավունքների և հանրային հարցերի մշտական ​​հանձնաժողովի նախագահ Լիլիթ Գալստյանը քննարկման սկզբում հայտարարեց, որ ներկա են Արցախի Ազգային ժողովի խմբակցությունների ներկայացուցիչները, Արցախի պետական ​​նախարարը և այլ պաշտոնյաներ։

Նիստերի դահլիճից դուրս գալիս ՔՊ պատգամավորները և պաշտոնյաները նշեցին, որ իրենց համար անընդունելի է արցախցի պաշտոնյաների և խորհրդարանի անդամների մասնակցությամբ ձևաչափը։ Հայաստանը չի կարող ունենալ երկու խորհրդարան և երկու կառավարություն, կրկնեցին նրանք Նիկոլ Փաշինյանի խոսքերը։

Միջազգային իրավունքի փորձագետ Արա Ղազարյանը, մեկնաբանելով ՔՊ բոյկոտը, նշել է. «Ես արդեն 16 տարի ներգրավված եմ Ադրբեջանի դեմ դատական ​​գործընթացներում, և առաջին իսկ գործերից Ադրբեջանը պահանջել է, որ Եվրոպական դատարանը չօգտագործի Արցախում հայկական անվանումները, պետական ​​մարմինների փաստաթղթերը կամ Արցախի Հանրապետության կողմից տրված կադաստրային փաստաթղթերը: Եվ առաջին իսկ օրվանից Եվրոպական դատարանը մերժել է, քանի որ գործում է հանրային իրավունքը: Այսինքն՝ չնայած այն հանգամանքին, որ դա չճանաչված պետություն է, ՄԻԵԴ-ը ճանաչել է Արցախի դատարանի որոշումները որպես օրինական դատական ​​ակտեր և իր որոշումները հիմնել է դրանց վրա»:

ՔՊ դեմարշը պարզապես «թամաշա» չէ Ալիևի համար։ Գլխավոր հարցն այն է, թե ո՞ր արցախցիների հետ են պատրաստ բանակցել Հայաստանի կառավարությունը, և ի՞նչ սկզբունքով են նրանք ընտրում, թե ով է ներկայացնում արցախցիների իրավունքներն ու շահերը։

Արցախցիների բռնի տեղահանությունից անցել է երեք տարի, բայց այս ընթացքում տեղի է ունեցել միայն մեկ հանդիպում Փաշինյանի գլխավորած կառավարության անդամների և արցախցիների մի խմբի միջև։ Բայց նույնիսկ այս հանդիպումը տեղի է ունեցել ոչ թե իրավահավասար երկխոսության ձևաչափով, այլ այնպես, կարծես տանտերերը, որպես բարեհաճություն, համաձայնվում է ընտրությունների նախաշեմին ևս մեկ ողորմություն տալ «խեղճ օտարներին»։

Սեպտեմբերի 19-ին՝ Արցախի դեմ ագրեսիայի երրորդ տարելիցի օրը, մի խումբ կազմակերպություններ և անհատներ հանդես եկան կոչով՝ նշելով, որ «ո՛չ Երևանում, ո՛չ Բաքվում, ո՛չ էլ Բրյուսելում չկա ձևաչափ, որով արցախցիները ընդունվում են որպես կողմ ​​իրենց հայրենիքին վերաբերող որոշումների կայացման գործընթացում։ Մենք ստորագրում ենք այս հայտարարությունը արցախցիների իրավունքները պաշտպանելու համար այնտեղ, որտեղ նրանց զրկում են նման հնարավորությունից։ Մենք պնդում ենք, որ նրանց ձայնը լսելի պետք է լինի»։

Սա շատ կարևոր հայտարարություն է. ավելի քան 30 տարի ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահները երկխոսություն են վարել Արցախի ընտրված իշխանությունների հետ՝ նրանց անվանելով «փաստացի իշխանություններ», բայց հարգելով նրանց կարծիքը՝ որպես Արցախի ժողովրդի իրավունքների և շահերի ներկայացուցիչներ։ Հայաստանը, այդ թվում՝ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը, ոչ միայն համագործակցել է Արցախի իշխանությունների հետ մինչև 2023 թվականի օգոստոսը, այլև նրանց միլիարդավոր դոլարների սուբսիդիաներ է տրամադրել Իվանյանում և այլոք տների կառուցման համար։ Միայն Արայիկ Հարությունյանի հրաժարականից և Սամվել Շահրամանյանի նախագահ ընտրվելուց հետո է Երևանը խզել կապերը Արցախի իշխանությունների հետ։

Արցախցիների տեղահանությունից հետո Հայաստանի իշխանությունները լիովին դադարեցին շփվել Արցախի իշխանությունների հետ, չնայած, ըստ Շահրամանյանի հրամանագրի, Արցախի Հանրապետությունը պետք է ուժի մեջ մնար առնվազն մինչև 2024 թվականի հունվարի 1-ը։

ԼՂՀ-ի լուծարումից հետո Արցախի ժողովրդի և Հայաստանի իշխանությունների միջև հարաբերությունները կարգավորող միակ փաստաթուղթը 1989 թվականի՝ Միացումի մասին որոշումն է։

Սակայն, մինչ կառավարությունը բացահայտորեն հրաժարվում է այս որոշումից՝ այն անվանելով «կոնֆլիկտային», և չի շփվում արցախցիների հետ որպես կոլեկտիվ իրավունքների կրողների, ընդդիմությունը ձևացնում է, թե «Արցախի Հանրապետությունը» գոյություն ունի՝ «Միացումին» վերադառնալուց խուսափելու համար։

Լիլիթ Գալստյանը, որը կազմակերպել էր հանդիպումը արցախցիների հետ, վրդովմունք հայտնեց «Քաղաքացիական պայմանագրի» դեմարշի վերաբերյալ և, կարծես արդարանալով, ասաց, որ հանդիպմանը ոչ մի քաղաքական հայտարարություն չի արվել, և որ քննարկումը կենտրոնացած է եղել բացառապես արցախցիների իրավական և սոցիալ-տնտեսական խնդիրների վրա։

Քաղաքացիական պայմանագիրը դուրս է եկել դահլիճից, քանի որ քաղաքական հարցեր չկային, և ոչ ոք չհարցրեց, թե ինչ իրավական հիմքով է Հայաստանի Հանրապետությունը ընդունում Արցախի ժողովրդին, նրանց միլիարդավոր դրամներ տրամադրում, կամ ինչ իրավունքով է կառավարությունը զրկել Արցախի ժողովրդին Հայաստանի քաղաքացիությունից և ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից։ Եվ եթե Արցախի ժողովուրդը չի կարող Հայաստանում ընտրել կառավարություն, որը պետք է ներկայացնի իր իրավունքներն ու շահերը, ապա ո՞վ պետք է ներկայացնի արցախցիներին։

«Քաղաքացիական պայմանագրի» դեմարշը երկար չի կարող շարունակվել։ Մի օր նրանք ստիպված կլինեն պատասխանել, թե ով է Հայաստանում ներկայացնում 120,000 հայ քաղաքացիների իրավունքներն ու շահերը, որոնք տեղահանվել են Արցախից, որը 1989 թվականի որոծման համաձայն՝ Հայաստանի մաս է։ 30,000 արցախցի արդեն ստացել են նոր ՀՀ անձնագրեր, բայց մնացած 90,000-ը չեն կարող իրացնել իրենց բնական իրավունքը՝ ընտրելու իրենց կառավարությունը։

Սա պատերազմի կամ ներքին հակամարտության հրահրում չէ, այլ անհրաժեշտություն պարզաբանել հարաբերությունների իրավական հիմքը՝ առանց գործընթացը վերածելու բարեհաճությունների և հուզական հարձակումների։

Եթե Հայաստանի կառավարությունը պատրաստ չէ ներկայացնել Արցախի բնակիչների մեծամասնության իրավունքներն ու շահերը, ապա առնվազն այն չպետք է խանգարի արցախցիների ինքնակազմակերպմանը և նրանց կոլեկտիվ իրավունքների ու պահանջների առաջխաղացմանը միջազգային հարթակներում։

Սա նաև արցախցիների խնդիրն է, ովքեր տեղահանումից երեք տարի անց դեռևս չեն կարողացել հաղթահարել թշնամանքը, շպիոնոմանիան և հաճախ դրսից պարտադրված «հակասությունները»։ Նրանք չեն կարողացել ընտրել իրենց ներկայացուցիչներին՝ Հիմնադիր ժողով, Արցախի խորհուրդ կամ ինչպես էլ այն կոչվի, և, հենվելով միակ օրինական փաստաթղթի՝ Միացման մասին որոշման վրա, որի մասին Ալիևը մեզ ամեն օր հիշեցնում է, հարաբերություններ կառուցել Հայաստանի քաղաքական վերնախավի հետ՝ թույլ չտալով, որ իրենց մանիպուլյացիայի ենթարկեն։

Միայն իրավական հարաբերությունների սահմանումից հետո կարող են սոցիալ-տնտեսական հարցերը լուծվել օրենքի և իրավունքի շրջանակներում՝ առանց դրանք կառավարության քմհաճույքին թողնելու։

Արա Ղազարյանի խոսքով՝ նախաստորագրված «խաղաղության պայմանագիրը» չի պարունակում որևէ մեխանիզմ՝ Արցախի ժողովրդի իրավական պաշտպանության համար։ Այս համատեքստում, Հայաստանի կառավարության կողմից Արցախի ժողովրդին ՝ առանց հստակ կարգավիճակի «ինտեգրելու» քաղաքականությունը, չի պաշտպանում նրանց իրավունքները, այլ անտեսում է տասնյակ հազարավոր մարդկանց։

Օրինակ՝ Արտակ Բեգլարյանը առաջարկում է հատուկ կարգավիճակ շնորհել Արցախի ժողովրդին՝ պահպանելով նրանց ՀՀ քաղաքացիությունը, բայց չդասակարգելով նրանց որպես ներքին տեղահանված անձինք։ Հնարավոր են նաև այլ առաջարկներ, բայց դրանք պետք է քննարկվեն հայ հասարակության շրջանակներում՝ չնայելով ուրիշներին։

Նաիրա Հայրումյան

Լուսանկարում՝ Արայիկ Հարությունյանի երդմնակալության արարողություն, Շուշի, մայիս 2020