Իսրայելը համագործակցություն է առաջարկում Հայաստանին Թուրքիայի հետ հարաբերությունների վատթարացման ֆոնին

2026 թ. սեպտեմբերի 23-ին իսրայելական «Իսրայել Հայոմ» (Israel Hayom, «Իսրայելն այսօր») թերթն ու կայքը հրապարակել են վերլուծաբան Շայ Գալի (Shay Gal) հոդվածը Հայաստանի անվտանգության նոր հնարավորությունների մասին։

Այն վերնագրված է՝ «Հայաստանը Արևելյան Միջերկրականի պակասող օղակն է»։ Հոդվածի ենթավերնագիրն է. «Երևանի ներգրավումը Իսրայել–Հունաստան–Կիպրոս անվտանգության համակարգում Կովկասում թուրքական ծավալապաշտությանը հակակշռելու կարևոր հնարավորություն կստեղծի»։

Մերձավոր Արևելքում գերիշխանության համար Թուրքիայի և Իրանի հետ մրցակցության սրման ֆոնին Իսրայելը համագործակցություն է առաջարկում Հայաստանին՝ ակնարկելով, որ եթե այն տարիներին, երբ հայերը վերահսկում էին Մեծ Արցախը, Հայաստանը «թույլ տար» Իսրայելին մտնել Իրանին սահմանակից տարածքներ, Իսրայելը կարող էր չօգնել Բաքվին գրավել Արցախը։

Հեղինակը նաև ակնարկում է, որ Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո Միացյալ Նահանգները, Վիլսոնի արբիտրաժի միջոցով, ձգտել է Հայաստանը վերածել Արևմտյան քաղաքակրթության պլացդարմի Մեծ Մերձավոր Արևելքում, բայց դա ձախողվել է։ Հեղինակը չի հիշատակում, որ Իսրայելը ստեղծվել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո՝ որպես Արևմտյան աշխարհակարգի առանցք Մերձավոր Արևելքում և շարունակում է կատարել այս առաքելությունը։

Այնուամենայնիվ, աշխարհակարգը քանդվում է, և դրա հետ մեկտեղ սպառնալիքի տակ է նաև Իսրայելի և արաբական նավթային միապետությունների դերը։ Թուրքիան և Իրանը պայքարում են տարածաշրջանում գերիշխող դերի համար, և իսրայելցի վերլուծաբանը կոչ է անում Հայաստանին, հրաժարվելով Ռուսաստանից կախվածությունից, չընկնել Թուրքիայի, Իրանի և նրանց արբանյակ Ադրբեջանի գերության մեջ։ Դեռ պարզ չէ, հուդայակենտրոն աշխարհակարգը կփլվի՞, թե՞ կամրապնդվի։

Ահա հոդվածից մի քանի հատվածներ.

Իսրայելը, Հունաստանն ու Կիպրոսն արդեն կազմում են ռազմավարական մի եռանկյունի, իսկ Հունաստանը, Կիպրոսն ու Հայաստանը՝ մեկ այլ եռանկյունի։ Աթենքն ու Նիկոսիան երկուսի մաս են կազմում։ Երուսաղեմն ու Երևանը՝ ոչ։

Անկարան Հայաստանի հետ “հաշտեցման” գործընթացն անվանում է աննախապայման, բայց ղեկը հանձնում է Բաքվին։

Փաշինյանը հայտարարել է, թե խաղաղությունն արդեն հաստատված է՝ մինչև ստորագրված պայմանագիր ունենալը։ Նախաստորագրված համաձայնագիրն արդեն նախկին խորհրդային հանրապետությունների սահմանները ճանաչում է որպես միջազգային սահմաններ և բացառում տարածքային պահանջները։ Այդուհանդերձ, Բաքուն վերջնական ստորագրությունը շարունակում է պայմանավորել սահմանադրական փոփոխություններով, որոնք համաձայնեցված տեքստում չկան։

Երևանը նաև Բաքվի հետ միասին նախաձեռնեց ԵԱՀԿ Մինսկի գործընթացի կազմաքանդումը՝ Լեռնային Ղարաբաղի հարցով երեք տասնամյակ գործած միջնորդական ձևաչափի ավարտը։

Միջազգային խաղաղության և բարգավաճման Թրամփի ուղին՝ TRIPP-ը, Հայաստանի հարավը ներառում է մայրցամաքային Ադրբեջանը, նրա Նախիջևանի էքսկլավը և Թուրքիան կապող ցամաքային երթուղու մեջ։

Ոչ մի պայմանագիր չի կարող վերացնել աշխարհագրությունը։ Մեղրին անփոխարինելի դարձնելը ուժեղ դերակատարներին շահագրգռում է Հայաստանի կայունությամբ, բայց նաև նրա տարածքով անխափան տարանցմամբ։ Երթուղին պաշտպանելը դեռ չի նշանակում պաշտպանել Հայաստանի գործելու ազատությունը։

Փոխադարձությունը քննարկման ենթակա չէ։ Բաքուն չի կարող Հայաստանի տարածքով դեպի արևմուտք հուսալի ելք ստանալ, մինչ Հայաստանի՝ Թուրքիայի տարածքով դեպի արևմուտք ելքը մնում է Անկարայի հայեցողությանը։ Թուրքիան չի կարող ևս մեկ ուղի ստանալ դեպի Ադրբեջան և Կենտրոնական Ասիա՝ միաժամանակ փակ պահելով Հայաստանի հետ սահմանը այն բացելու համաձայնությունից չորս տարի անց։
Հակառակ դեպքում Հայաստանը կբացի Նախիջևանի ճանապարհը՝ նախքան իր սեփական ճանապարհը բացելը։ Պատմությունը փոխանակման արժույթ չէ։

1920 թվականի նոյեմբերին Վուդրո Վիլսոնը Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո կնքված Սևրի պայմանագրով նախատեսված իրավարարության շրջանակում կայացրեց իրավարար վճիռ, որով սահմանվեց Հայաստանի և Թուրքիայի ներկայիս սահմանից էապես տարբերվող սահմանագիծ, և Հայաստանին ապահովվեց ելք դեպի Սև ծով։ Դրա ներկայիս իրավական ուժը վիճարկվում է։

Փաշինյանի «Իրական Հայաստան» հայեցակարգը սահմանում է մեկ այլ քարտեզ՝ ներկայիս հանրապետության միջազգայնորեն ճանաչված 29 743 քառակուսի կիլոմետրը՝ հիմնված 1991 թվականի Ալմա-Աթայի սկզբունքի վրա և զերծ այդ սահմաններից դուրս տարածքային պահանջներից։
Նրա կառավարությունը նաև Հայաստանի արտաքին քաղաքական օրակարգից հանել է Հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման հարցը։ Քարտեզի սահմանները փակելը չի փակում հիշողությունը։

Հունիսի 30-ին Իսրայելը կարևորեց պատմական մի պահանջ, որն ինքը՝ Երևանը, երկրորդ պլան էր մղել, և ուրվագծեց տարածաշրջանի ապագան առանց Հայաստանի։ Արտգործնախարար Գիդեոն Սաարը հայտարարեց Հայոց ցեղասպանությունը ճանաչելու կառավարության որոշման մասին։ Պաշտպանության նախարարության գլխավոր տնօրեն Ամիր Բարամը նկարագրեց նոր տարածաշրջանային համակարգ, որը Հնդկաստանից Միացյալ Արաբական Էմիրությունների միջոցով ձգվում է մինչև Հունաստան և Կիպրոս։

Իսրայելը չի կարող Հայաստանին մոտենալ այնպես, կարծես 2020 թվականից հետո ձևավորված կարգը ստեղծվել է առանց իսրայելական զենքի մասնակցության։ Ըստ օտարերկրյա աղբյուրների՝ Իսրայելը զինել է Ադրբեջանին պետական շահերից ելնելով՝ նկատի ունենալով էներգետիկ անվտանգությունը, պաշտպանական համագործակցությունը, Կասպից ծովի և Կենտրոնական Ասիայի ուղղությամբ հասանելիությունը, ինչպես նաև Իրանի մերձակայքը։ Այդ պատճառները շարունակում են գործել։

Շարունակում է գործել նաև դաշնակցի հանդեպ հավատարմությունը։ Հրեական պետությունը չի հրաժարվում այն դաշնակցից, որն իր կողքին է եղել ճնշման պայմաններում։ Հաղորդումների համաձայն՝ 2016–2020 թվականներին Իսրայելին բաժին է ընկել Ադրբեջանի խոշոր զինատեսակների ներմուծման 69 տոկոսը։ Ըստ օտարերկրյա աղբյուրների՝ 2020 թվականի պատերազմում լայնորեն կիրառվել են իսրայելական շրջիկ զինամթերք, հետախուզական անօդաչու թռչող սարքեր, կառավարվող և բալիստիկ հրթիռներ։ Կային նաև հաղորդումներ, որ Ադրբեջանի՝ 2023 թվականի սեպտեմբերյան հարձակումից առաջ երկու երկրների միջև բազմիցս իրականացվել են ռազմական բեռների ավիափոխադրումներ։

Երևանի հետ կապերի զարգացումը չպետք է լինի Բաքվի հաշվին, բայց Բաքվի հանդեպ հավատարմությունն էլ չի կարող վետոյի իրավունք դառնալ Երևանի նկատմամբ։

2021 թվականի Շուշիի հռչակագիրը պաշտոնապես ամրագրեց Թուրքիայի և Ադրբեջանի դաշնակցային հարաբերությունները և հաստատեց արտաքին քաղաքականության ու պաշտպանության համակարգումը «մեկ ազգ, երկու պետություն» պաշտոնական հայեցակարգի ներքո։ Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանն Ադրբեջանի արձագանքը բացահայտեց դրա վտանգը. Ադրբեջանը Օսմանյան կայսրության պատասխանատվությունը չի ժառանգել, սակայն նրա արտգործնախարարությունն ընդունեց Անկարայի ժխտողական բառապաշարը և պահանջեց, որ Իսրայելը վերանայի իր որոշումը։

Եթե Բաքուն դառնա Անկարայի շարունակությունը, Երևանը կդառնա այն այլընտրանքը, որը թույլ չի տա Անկարային մենաշնորհել Իսրայելի արևելյան ուղղությամբ կապերը։ Հայաստանը չի փոխարինում Ադրբեջանին. նրա արժեքն աճում է Ադրբեջանի ինքնուրույնության նվազմանը զուգահեռ։

Հայաստանը 2026 թվականը սկսեց՝ ձգտելով ռազմավարական գործընկերության Իրանի հետ։ Փետրվարի 24-ին Հայաստանի պաշտպանության նախարարը Թեհրանում քննարկեց պաշտպանական համագործակցության խորացումը։ Երեք ամիս անց Երևանը Վաշինգտոնի հետ ստորագրեց Համապարփակ ռազմավարական գործընկերության համաձայնագիր, որն ընդգրկում է պաշտպանությունը, անվտանգությունը, էներգետիկան, կարևորագույն հանքանյութերն ու նորագույն տեխնոլոգիաները։ Այս ուղղությունները հատվում են Մեղրիում։

TRIPP-ի միջոցով Վաշինգտոնն արդեն շահագրգռվածություն ունի Մեղրիում, որտեղ Բաքու–Նախիջևան–Թուրքիա երթուղին հատվում է Հայաստանի՝ Իսրայել–Հունաստան–Կիպրոս համակարգին միանալու հնարավոր ուղղության հետ։ Քանի դեռ այդ երկու ուղղությունները չեն միացել, Հայաստանը նախ տարանցիկ տարածք է Բաքվի և Անկարայի համար և միայն հետո՝ Երուսաղեմի, Աթենքի ու Նիկոսիայի հետ կապված հանգույց։

Տասնամյակներ շարունակ Անկարան իր անփոխարինելի դիրքը վերածել է վետոյի լծակի՝ Բոսֆորում, ՆԱՏՕ-ում, օկուպացված Հյուսիսային Կիպրոսում, միգրացիայի հարցում, իսկ այժմ՝ Կովկասում։ Կապակցված Հայաստանը խախտում է այդ օրինաչափությունը։