COP-17-ը վերադարձնում է 2022 թ․ դեկտեմբերի 12-ին, երբ բնապահպանական կարգախոսներով սկսվեց շրջափակումը

ՄԱԿ-ի կենսաբազմազանության մասին կոնվենցիայի կողմերի 17-րդ համաժողովի՝ COP17-ի ֆոնին, որը տեղի է ունենում Երևանում 2026 թվականի հոկտեմբերի 19-ից 30-ը՝ արցախցի փախստականները կրկին միջազգային հանրության ուշադրությունն են հրավիրում 2023 թվականի սեպտեմբերի իրադարձությունների հետևանքների վրա։

Հոկտեմբերի 15-ին ՀՀ կառավարության շենքի դիմաց տեղի ունեցավ բողոքի ցույց՝ «Չկա կենսաբազմազանության պաշտպանություն առանց մարդու իրավունքների և արդարադատության» կարգախոսով։ Մասնակիցները պահանջեցին ուշադրություն արցախցիների վերադարձի իրավունքին, հայկական մշակութային ժառանգության պահպանմանը և տարածաշրջանի բնական միջավայրի պաշտպանությանը։ Հոկտեմբերի 20-ին բողոքի ցույցերը շարունակվեցին ՄԱԿ-ի գրասենյակի և դիվանագիտական ​​​​ներկայացուցչությունների դիմաց։

Ցուցարարները կոչ արեցին COP17 մասնակից պետություններին նպաստել Արցախը լքած հայերի անվտանգ և կամավոր վերադարձի համար պայմանների ստեղծմանը, ինչպես նաև ապահովել անտառների, ջրային ռեսուրսների, էկոհամակարգերի և պատմամշակութային հուշարձանների վիճակի անկախ միջազգային մոնիթորինգ։

Ցուցարարները ընդգծեցին, որ շրջակա միջավայրի պահպանությունը չի կարող դիտարկվել մարդու իրավունքներից, պատմական հիշողությունից և ժողովրդի կապից իրենց հայրենի հողի հետ մեկուսացված։ Նրանք կոչ արեցին պաշտպանել հայկական եկեղեցիները, վանքերը, գերեզմանատները և պատմական հուշարձանները, ինչպես նաև մասնակցել տեղահանված բնակչությանը տարածաշրջանի ապագայի վերաբերյալ քննարկումներին։

Այս պահանջները կրկին ուշադրություն են հրավիրում 2022 թվականի դեկտեմբերի իրադարձությունների վրա, երբ բնապահպանական կարգախոսները բողոքի ակցիայի պատռվակով Արցախը Հայաստանի հետ կապող միակ ճանապարհի փակվեց։

2020 թվականի 44-օրյա պատերազմից հետո, որն ավարտվեց նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարությամբ, ռուսական զորախումբ տեղակայվեց շփման գծի երկայնքով և Բերձորի միջանցքում։ Հայտարարության 6-րդ կետի համաձայն՝ Ադրբեջանը երաշխավորում էր քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և բեռների անվտանգ տեղաշարժը միջանցքով՝ երկու ուղղություններով։ Սակայն, 2022 թվականի դեկտեմբերի 12-ին մի խումբ ադրբեջանցի ակտիվիստներ, ներկայանալով որպես բնապահպաններ, փակեցին ճանապարհը՝ հայտարարելով հանքավայրերի տարածքում բնապահպանական վերահսկողության անհրաժեշտության մասին։

Սակայն շրջափակման հետևանքները տարածվեցին շատ ավելի լայն շրջանակների վրա, քան նշված բնապահպանական վեճը. տարածաշրջանը Հայաստանի հետ կապող միակ ճանապարհը դադարեց բնականոն գործել։

Շրջափակումը սկսվեց ձմռանը, երբ բնակչությունը հատկապես կախված էր սննդի, վառելիքի և դեղորայքի անխափան մատակարարումից։ Դեռևս 2022 թվականի դեկտեմբերին Հայաստանը ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդին զգուշացրեց Արցախի մոտ 120,000 բնակիչների համար մարդասիրական ռիսկերի մասին։ Սննդի և անհրաժեշտ ապրանքների կանոնավոր մատակարարումը կտրուկ նվազեց։ Սկսվեց սննդի, դեղորայքի և վառելիքի պակաս, իսկ ձմեռային ամիսներին խնդիրներ առաջացան գազի և էլեկտրաէներգիայի մատակարարման հետ կապված։ Շատ ընտանիքների համար անհրաժեշտ մթերքների ձեռքբերումը գնալով դժվարացավ, իսկ քրոնիկ հիվանդություններ ունեցող մարդիկ բախվեցին անհրաժեշտ բուժման ընդհատման սպառնալիքի։

2023 թվականի փետրվարի 22-ին Միջազգային դատարանը հրամայեց Ադրբեջանին ձեռնարկել իր տրամադրության տակ գտնվող բոլոր միջոցները՝ Լաչինի միջանցքով երկու ուղղություններով մարդկանց, տրանսպորտային միջոցների և բեռների անարգել տեղաշարժն ապահովելու համար։ Սակայն իրավիճակը չվերադարձավ նորմալ հուն։ Ապրիլի 23-ին Ադրբեջանը անցակետ տեղադրեց միջանցքի մուտքի մոտ՝ խստացնելով տեղաշարժի սահմանափակումները։ Բնակչությունը հայտնվեց ավելի ու ավելի խիստ մեկուսացման մեջ, և բնականոն կյանքին արագ վերադառնալու հույսերը աստիճանաբար մարեցին։

2023 թվականի ամռանը շրջափակման հետևանքները դարձան կրիտիկական։ Առողջապահության նախարարության և Արցախի օմբուդսմենի գրասենյակի զեկույցներում նկարագրվում էին թուլության, գլխապտույտի և գիտակցության կորստի դեպքեր սննդի հերթում սպասող մարդկանց շրջանում։ Հատկապես ծանր էր հղի կանանց վիճակը. երկարատև սննդային անբավարարությունը, վիտամինների և հանքանյութերի անբավարարությունը, ֆիզիկական հյուծվածությունը և բժշկական օգնության սահմանափակ հասանելիությունը լուրջ ռիսկեր էին ստեղծում մոր և երեխայի առողջության համար։ Մարդասիրական ճգնաժամի պայմաններում գրանցվել են բազմաթիվ հղիության բարդություններ և վիժումներ։ Սննդի շրջափակումը դարձավ ոչ միայն մատակարարման խնդիր. այն դարձավ սպառնալիք ամենախոցելի բնակիչների առողջության և կյանքի համար։

2023 թվականի հունիսի կեսերից սահմանափակումները ազդել են նաև մարդասիրական օգնության մատակարարման վրա: Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտեն շարունակել է օգնություն ցուցաբերել և տեղափոխել առանձին հիվանդների, սակայն դրա կարողությունները սահմանափակ էին: Իրավիճակը հատկապես դժվար էր քաղցկեղի, շաքարախտի և սրտանոթային հիվանդությունների կանոնավոր բուժման կարիք ունեցող մարդկանց համար: Դեղորայքի պակասը և մասնագիտացված բժշկական կենտրոններ ժամանակին մուտք գործելու անկարողությունը ստեղծել են լրացուցիչ առողջապահական և կյանքի ռիսկեր: Միևնույն ժամանակ, վառելիքի պակասը խոչընդոտել է գյուղատնտեսական աշխատանքները և նվազեցրել տեղական սննդի արտադրությունը: Տարածաշրջանը միաժամանակ կորցրել է դրսից կանոնավոր սնունդ ստանալու իր կարողությունը և բախվել է սեփական արտադրության խոչընդոտների:

2023 թվականի օգոստոսին ՄԱԿ-ի փորձագետները կրկին զգուշացրել են ծանր հումանիտար իրավիճակի մասին և կոչ արել ապահովել մարդասիրական օգնության անարգել մուտքը: Սակայն շրջափակումը շարունակվել է:

2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Ադրբեջանը ռազմական գործողություններ է սկսել Արցախում: Ամիսներ տևած շրջափակումից, սննդի և դեղորայքի սուր պակասից և ռազմական սպառնալիքի վերսկսումից հետո հայ բնակչությունը ընտրության առաջ է կանգնել տեղահանության և մի տարածաշրջանում մնալու ռիսկի առջև, որտեղ վտանգված էր մարդկանց կյանքն ու անվտանգությունը: Նախորդ ամիսների ընթացքում հայկական կողմը և իրավապաշտպանները զգուշացրել էին հայ բնակչության էթնիկ հալածանքների և ֆիզիկական ոչնչացման սպառնալիքի մասին: Ռազմական գործողություններից հետո այս վախերը դարձան զանգվածային արտագաղթի որոշիչ գործոնը։

Մի քանի օրվա ընթացքում Արցախից ավելի քան 120,000 հայ տեղահանվեց Հայաստան՝ գրեթե ամբողջ բնակչությունը, որն այնտեղ ապրել էր արտագաղթից առաջ հազարամյակներով: Մարդիկ լքեցին իրենց տները՝ թողնելով ամբողջ ունեցվածքը, ֆերմաները, աշխատանքները, հայրական տները և նախնիների գերեզմանները: Շատերը շտապ հեռացան՝ անորոշության մեջ, թե արդյոք երբևէ կկարողանան վերադառնալ։

Միջազգային կազմակերպությունները և իրավապաշտպանները միայն լուրջ մտահոգություն հայտնեցին Արցախում հայերի իրավունքների և նրանց անվտանգ վերադարձի համար պայմաններ ապահովելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։

Այսօր այս իրադարձությունների հետևանքները շարունակում են ձևավորել Արցախի ժողովրդի կյանքը: Ներքին տեղահանված անձինք բախվում են բնակարանային, զբաղվածության, սոցիալական հարմարվողականության և հոգեբանական վերականգնման հետ կապված մարտահրավերների: Միևնույն ժամանակ, հարցեր են մնում հայկական մշակութային ժառանգության պաշտպանության, Արցախի բնական միջավայրի վիճակի և անվտանգ վերադարձի հնարավորության վերաբերյալ։

COP17-ի համատեքստում ցուցարարները հիշեցնում են միջազգային հանրությանը, որ շրջակա միջավայրի պաշտպանությունը չի կարող անջատ լինել մարդկային արժանապատվության, մշակութային ժառանգության և հիմնարար իրավունքների պաշտպանությունից։

Արսեն Աղաջանյան