Նարե Սիմոնյան. Արցախի ժողովրդի իրավունքների պաշտպանությունը պետք է լինի Հայաստանի ազգային օրակարգի մաս

Արցախի Հանրային խորհրդի անդամ Նարե Սիմոնյանը Step1.am-ի հետ զրուցել է Հայաստանում հայտնված արցախցիների իրավիճակի, ողբերգական իրադարձությունների համար պատասխանատվության և Արցախի հարցը հանրային ու միջազգային օրակարգում պահելու անհրաժեշտության մասին, ինչպես նաև Երևանում Արցախի ներկայացուցչության ճակատագրի և Արցախի հանրային ու պետական ​​կառույցների հետագա գործունեության մասին։

Երեք տարի է անցել Արցախի բնակչության բռնի տեղահանությունից: Կարո՞ղ եք ասել, որ արցախցիները հարմարվել են Հայաստանի կյանքին և արժանապատվորեն ապրելու պայմաններ ունեն։

Բռնի տեղահանությունից հետո Արցախի ժողովուրդը հայտնվել է բոլորովին նոր իրավիճակում: Շրջափակում, էթնիկ զտում և ցեղասպանություն, ապա հայրենի հողից բռնի տեղահանություն ապրած արցախցիները բախվել են այլ, բավական կոշտ սոցիալական միջավայրի և նոր կենսապայմանների հետ: Այս ամենն ինքնին լուրջ հոգեբանական սթրես է առաջացրել։

Իհարկե, անիրատեսական կլինի ակնկալել, որ կրած բոլոր փորձություններից հետո արցախցիները կկարողանան լիովին վերականգնվել մեկ կամ նույնիսկ մի քանի տարվա ընթացքում, հաղթահարել ողբերգության հետևանքները, պաշտպանել իր իրավունքները, լուծել սոցիալական հարցեր և առաջ տանել քաղաքական շահերը:

Պատմության ընթացքում արցախցիները երբեք լիովին չեն վտարվել իրենց հայրենի հողից։ Դրան գումարած, մենք տեսնում ենք, որ ՀՀ իշխանությունների գործողությունները արցախյան պետական ​​ինստիտուտների դեմ ավելի են թուլացնում նրանց և դժվարացնում ինքնակազմակերպվելը։

Հետևաբար, ես չէի պնդի, որ արցախցիները լիովին ինտեգրված են հայ հասարակությանը: Իհարկե, ես կցանկանայի տեսնել նման ինտեգրացիա մոտակա տարիների ընթացքում: Այնուամենայնիվ, մենք չպետք է մոռանանք, որ արցախցիներն ունեն յուրահատուկ իրավունքներ, քաղաքական և քաղաքացիական պահանջներ, ինչպես նաև սոցիալական խնդիրներ, որոնք պահանջում են առաջնահերթ ուշադրություն և լուծումներ:

Կարևոր է, որ ինտեգրմանը զուգահեռ, արցախցիների կոնկրետ խնդիրները նույնպես դառնան Հայաստանի քաղաքական, սոցիալական և հանրային օրակարգի մաս:

Ո՞րն է Արցախցի Հանրային խորհրդի հիմնական առաքելությունը: Որքանո՞վ է խորհուրդը ունակ ներկայացնել արցախցիների շահերը, պաշտպանել նրանց իրավունքները և ազդել ՀՀ իշխանությունների՝ արցախցիների ներկայի և ապագայի վերաբերյալ որոշումների վրա:

Հանրային խորհուրդը ստեղծվել է այս տարվա փետրվարին, երբ արցախյան ինստիտուտները զգալիորեն թուլացել էին և շարունակում էին թուլանալ: Այն ստեղծվել է Արցախի նախագահի պաշտոնակատարի հրամանագրով: Հետագայում պետական ​​ինստիտուտների թուլացումը շարունակվել է: Ներկայումս մենք չունենք նախագահ և Ազգային ժողովի խոսնակ, ինչը ավելի է բարդացնում Հանրային խորհրդի աշխատանքը, քանի որ այն նախագահին կից խորհրդատվական մարմին է:

Սակայն, հաշվի առնելով ստեղծված իրավիճակը, Հանրային խորհուրդը ձգտում է դառնալ ոչ միայն խորհրդատվական մարմին, այլև կապող օղակ հասարակության և պետական ​​կառույցների միջև։ Այն նաև ձգտում է կազմակերպված ներկայացնել հանրության շահերը Հայաստանի Հանրապետության քաղաքական ասպարեզում, Հայաստանի իշխանություններին փոխանցել Արցախի ժողովրդի դիրքորոշումը և ներկայացնել նրանց իրավունքները միջազգային ասպարեզում։

Այսպիսով, Հանրային խորհուրդը ստանձնել է շատ ավելի լայն պատասխանատվություն, քան սկզբում նախատեսվում էր՝ հաշվի առնելով ստեղծված դժվարին իրավիճակը։

Խորհրդի գործունեության հիմնական ոլորտներն են սոցիալական հարցերը, մարդու իրավունքները, արտաքին հարաբերությունները և միջազգային հարաբերությունները, ինչպես նաև կրթությունը, երիտասարդությունը և կրոնական հարցերը։

Միևնույն ժամանակ, ուզում եմ հստակեցնել, որ Արցախի Հանրային խորհուրդը ո՛չ լեգիտիմություն, ո՛չ լիազորություններ ունի, ո՛չ էլ իրավասություն՝ փոխարինելու որևէ պետական ​​մարմնի։

Խորհուրդը փորձում է անել իր լիազորությունների սահմաններում ինչ հնարավոր է։ Ներկայումս այն չունի նախատեսված բյուջե, ուստի աշխատանքը հիմնված է բացառապես Հանրային խորհրդի առանձին անդամների նախաձեռնության և ջանքերի վրա։

Ես մեր աշխատանքը չէի գնահատի որպես «գերազանց», բայց կարծում եմ, որ այն արժանի է առնվազն «բավարար» գնահատականի։ Հանրային խորհուրդը հանրային քննարկման է հանում հասարակական կյանքին վերաբերող հարցեր։ Մենք ձգտում ենք օրակարգում պահել հարցերը, որոնք մտահոգում են Արցախի ժողովրդին և պահանջում են լուծումներ, որոնք, ցավոք, ներկայիս պայմաններում չեն քննարկվում։

Ի՞նչ իրավունքներ ունի այսօր Արցախի ժողովուրդը։ Կա՞ն արդյոք իրական մեխանիզմներ նրանց շահերին վերաբերող որոշումների վրա ազդելու համար, և կա՞ն արդյոք հնարավորություններ՝ ներկայացնելու սեփական դիրքորոշումը կառավարությունում և հանրային կառույցներում։

Ցավոք, Արցախի ժողովուրդը բավարար ներկայացվածություն և պաշտպանություն չունի հանրային և միջազգային ասպարեզներում։

Ի՞նչ ենք մենք տեսնում այսօր արցախցիների շուրջ։ Մի կողմից՝ մենք տեսնում ենք սոցիալական խնդիրներ, իսկ մյուս կողմից՝ այդ խնդիրների անարդյունավետ լուծումներ և այդ խնդիրների օգտագործում՝ Արցախի ժողովրդին նվաստացնելու համար։

Հաճախ կարելի է լսել այնպիսի արտահայտություններ, ինչպիսիք են՝ «Մենք ձեզ փող ենք տալիս, իսկ դուք անշնորհակալ եք», ինչպես նաև մեղադրանքներ արցախցիների հասցեին, որ նրանք չեն զոհվել։

Եվ այստեղ լիովին բացահայտվում է Հայաստանի ներկայիս իշխանությունների քաղաքական պատասխանատվության չափը։ Երբ կառավարության պաշտոնյաներն իրենք՝ խոսելով արցախցիների տեղահանության մասին, նրանց անվանում են «փախած» կամ օգտագործում են ավելի կոշտ լեզվամթերք, դա այլևս հանրային ընկալման հարց չէ։ Երկրի բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից հնչող նման հռետորաբանությունը նշանակում է պետական ​​քաղաքականություն արցախցիների նկատմամբ, այդ թվում՝ նրանց նկատմամբ ատելության տարածում։

Այսպիսով, արցախցիների քաղաքական իրավունքները լիովին խախտված են։ Արցախցիները զրկված են իրենց իրավունքները լիարժեքորեն իրացնելու հնարավորությունից, մինչդեռ իշխանությունները հայտարարում են, որ մտադիր չեն առաջ մղել արցախցիների իրավունքները, այդ թվում՝ վերադարձի իրավունքը, քաղաքական մակարդակով կամ միջազգային հարթակներում։ Եւ ստացվում է, որ արցախցիների հիմնարար իրավունքները չեն պաշտպանվում ո՛չ ՀՀ իշխանությունների, ո՛չ միջազգային ատյանների, ո՛չ էլ օրինական ինքնակառավարման մարմինների կողմից։

Այս իրավիճակում հսկայական աշխատանք պետք է կատարվի ինչպես արցախցիների և նրանց ինստիտուտների, այնպես էլ հանրային կառույցների, ինչպիսիք են Հանրային խորհուրդը, առանձին հասարակական գործիչների և Հայաստանի քաղաքական ուժերի ու ինստիտուտների կողմից, որոնք հետաքրքրված են արցախցիների իրավունքները պաշտպանելով։

Իդեալում այս աշխատանքը պետք է կատարեն Հայաստանի ներկայիս իշխանությունները, որոնք, իրենց սեփական հայտարարություններով, պատասխանատու էին Արցախի համար և հանդես էին գալիս որպես նրա անվտանգության երաշխավոր։ Նրանք պատասխանատու են Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ունեցող 150,000 քաղաքացիների համար։ Ավելին, հենց Հայաստանի Հանրապետությունն է հյուրընկալել Արցախից տեղահանվածներին և պատասխանատու է նրանց իրավունքների պաշտպանության համար։

Այս իրավիճակը լուրջ խնդիր է առաջացնում. չնայած հենց ներկայիս իշխանությունները պարտավոր են ներկայացնել և պաշտպանել Արցախի ժողովրդի իրավունքները, գործնականում նրանք փորձում են հնարավորինս ազատվել ստեղծված իրավիճակի համար ցանկացած պատասխանատվությունից։

Սա նշանակում է, որ այս աշխատանքը պետք է իրականացնեն պետական ​​և ազգային կառույցները, քաղաքացիական հասարակությունը, ինչպես նաև անհատներն ու կազմակերպությունները, ովքեր հասկանում են, որ Արցախի ժողովրդի իրավունքների պաշտպանությունը ՀՀ ազգային օրակարգի կարևորագույն բաղադրիչ է։

Ինչպե՞ս եք գնահատում այն ​​փաստը, որ Արցախի հարցը և նրա ժողովրդի իրավունքները էապես դուրս մնացին COP17 միջազգային համաժողովի և Համաշխարհային հայկական գագաթնաժողովի քննարկումներից։ Ո՞վ է պատասխանատու հանրային, քաղաքական և միջազգային օրակարգերից Արցախի աստիճանական դուրս մղելու համար։

Միջազգային հարթակների և, մասնավորապես, COP17-ի վերաբերյալ պետք է նշել, որ բողոքի ցույցերը, փողոցային մշակութային միջոցառումները, ֆիլմերի ցուցադրությունները և տեղեկատվական նյութերի տարածումը հնարավոր դարձան բացառապես նվիրյալ անհատների և կազմակերպությունների նախաձեռնության և ջանքերի շնորհիվ։

Կա մեկ շատ տխուր հանգամանք, որը ես կցանկանայի ընդգծել։ Գործող իշխանությունները հետևողականորեն հանում են Արցախի հարցը իրենց օրակարգից։ Այն դուրս է մնացել ոչ միայն իշխանությունների, այլև որոշ ընդդիմադիր ուժերի օրակարգից։ Եվ սա իսկապես ցավալի է։

Խնդիր է նաև այն, որ երբ որոշ ազգային ուժեր բարձրացնում են այս հարցերը, դրանք ոչ միայն չեն լուծվում, այլև առաջացնում են նոր խնդիրներ։

Չնայած ներկայիս իշխանությունների օրակարգից Արցախի բացակայությանը, կարևոր է, որ այն մնա քաղաքական շրջանակների և, ամենակարևորը, հանրային օրակարգում։

Անհրաժեշտ է փոխգործակցություն հաստատել աշխարհի մեր հայրենակիցների և համախոհների հետ, միավորել նրանց ձայները, համախմբել ջանքերը և արցախյան հարցը հնարավորինս լայնորեն ներկայացնել արտերկրում։

Այնպես չէ, որ աշխարհը չի խոսում այս հարցի մասին։ Դուք գիտեք շվեյցարական հարթակի մասին. կան այլ միջազգային ֆորումներ, որտեղ բարձրացվում է Արցախի հարցը։ Մեր ջանքերը առաջիկա տարիներին կորոշեն, թե արդյոք Արցախի հարցը կմոռացվի՞, թե՞ կմնա օրակարգում և արդիականություն կստանա միջազգային հարթակներում։

Ի՞նչ հետևանքներ կարող է ունենալ Արցախի հարցի լիակատար փակումը։

Նայեք, թե ինչ պատահեց Պրահայի հռչակագրից և 2023 թվականից հետո։ Երբ Արցախի հարցը մղվում է երկրորդ պլան, պահանջները կենտրոնանում են Հայաստանի շուրջ։

Հենց որ հասան իրենց նպատակներին Արցախի վերաբերյալ, առաջացան նոր պահանջներ Հայաստանին։ Մասնավորապես, սա վերաբերում է Սյունիքով անցնող այսպես կոչված «միջանցքին»։ Ադրբեջանն նաև պահանջում է, որ մի քանի հարյուր հազար այսպես կոչված «փախստականներ» տեղափոխվեն և բնակվեն Հայաստանում։ Պահանջների թվում է նաև ՀՀ Սահմանադրության փոփոխությունը։ Այսպիսով, Արցախի հարցի փակումը կարող է հանգեցնել Հայաստանի համար նոր անվտանգության սպառնալիքների առաջացմանը։

Արդյո՞ք Երևանում գտնվող Արցախի ներկայացուցչության շենքի շուրջ ստեղծված իրավիճակը և դրա հնարավոր կորստի հետևանքները կազդեն Արցախի պետական ​​և հասարակական հաստատությունների պահպանման վրա։

Այս գործընթացը լիովին հակասում է իրավական նորմերին։ Սակայն ես հասկանում եմ, որ դրա նպատակն է՝ զրկել Արցախի ժողովրդին նույնիսկ այս շենքով ապահովված նվազագույն ներկայացուցչությունից։

Ես վստահ եմ, որ դատական ​​գործընթացները կհանգեցնեն Ներկայացուցչության շենքի բռնագրավմանը։ Եթե չեմ սխալվում, հաջորդ դատական ​​նիստը նշանակված է նոյեմբերի 26-ին, և մենք հնարավորություն կունենանք դիմելու ևս մեկ այլ ատյան։ Սակայն ես մեծ հույսեր չունեմ դրական արդյունքի նկատմամբ։

Ցավալի է, որ Արցախի ժողովուրդը զրկվում է դրանից։ Բայց մյուս կողմից, մենք այնպիսի զրկանքների միջով ենք անցել, որ նման կորուստները այլևս չեն կարող մեզ խանգարել։ Թող սա մեզ համար լրացուցիչ խթան և մոտիվացիա լինի՝ մեր իրավունքները ավելի եռանդուն պաշտպանելու համար։

Հանրային խորհրդի վերաբերյալ կարող եմ երաշխավորել, որ այն կշարունակի գործել՝ անկախ շենքի գոյությունից։ Ցավոք, չեմ կարող խոսել այլ պետական ​​և հասարակական հաստատությունների գործունեության մասին։ Այնուամենայնիվ, հույս ունեմ, որ դրանք կշարունակեն գործել և կդառնան ավելի ակտիվ։ Ավելին, կարծում եմ, որ նրանք պարտավոր են լինել ավելի ակտիվ, քան հիմա են։

Ո՞ր պետություններն ու քաղաքական ուժերն են պատասխանատու, որ Արցախի ժողովուրդը հայտնվել է այս իրավիճակում։

Պետք է պարզվի պատասխանատվությունը, և մեղավորները պետք է պատասխանատվության ենթարկվեն և պատժվեն իրենց գործողությունների համար։

Ադրբեջանը, անշուշտ, պետք է պատասխանատվության ենթարկվի պատերազմական հանցագործությունների, էթնիկ զտումների, ցեղասպանության և մարդկության դեմ այլ հանցագործությունների համար։

Բայց կա նաև հարցի մյուս կողմը։ Պատասխանատվություն կրում են նաև Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները, որոնք իրենց որոշումներով, տեղեկատվական դաշտում ագրեսիվ մթնոլորտի ստեղծմամբ և նույնիսկ նվազագույն բարոյական ու իրավական պարտավորությունները չկատարելով՝ նույնպես նպաստեցին տեղի ունեցած ողբերգությանը և Արցախի ժողովրդի բռնի տեղահանմանը։

Եկեք հստակ լինենք. պատասխանատվությունը կրում են Ալիևը, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները և մասնակից բոլոր միջազգային խաղացողները։ Երբ հանցագործություն է կատարվում, և պատշաճ արձագանք չկա, պատասխանատվությունը կրում են նաև բոլոր այն կողմերը, որոնք կարող էին կանխել այդ հանցագործությունը, բայց չեն արել դա։ Սա ներառում է հավաքական Արևմուտքը, Ռուսաստանը, Միացյալ Նահանգները և այլ միջազգային դերակատարներին։ Նրանք բոլորը կրում են իրենց բաժին պատասխանատվությունը։

Ես կարծում եմ, որ մեղավորները պատասխանատվություն կկրեն իրենց գործողությունների համար։ Դրան հասնելու համար մենք պետք է հավատարիմ մնանք մեր դիրքորոշմանը և շարունակենք հետևողական աշխատանքը։

Ինչպե՞ս եք պատկերացնում Արցախի և նրա ժողովրդի ապագան։ Ի՞նչ քաղաքական, իրավական և սոցիալական մեխանիզմներ պետք է պահպանվեն այսօր՝ ապահովելու համար, որ Արցախի հարցը մնա օրակարգում։

Կարևոր է, որ Արցախի հարցը բարձրացվի ինչպես Հայաստանի Հանրապետությունում, այնպես էլ արտերկրում։

Այս փուլում մենք բոլորս հասկանում ենք, որ մոտ ապագայում վերադարձը անիրատեսական է։ Վերադարձը պահանջում է համապատասխան իրավական և անվտանգության երաշխիքներ։

Այնուամենայնիվ, մենք ոչինչ չենք կարողանա ստանալ ո՛չ միջազգային հանրությունից, ո՛չ էլ մեր հակառակորդից, եթե հստակ չձևակերպենք մեր պահանջները և հետևողական պայքար չծավալենք դրանց իրականացման համար։

Այս փուլում անհրաժեշտ է պահպանել Արցախի ժողովրդի իրավունքները իրավական և քաղաքական ասպարեզում, այդ թվում՝ հայրենիք անվտանգ և խաղաղ վերադառնալու իրավունքը։

Միջազգային հանրությունում հարցը լուծվում է երկու եղանակով՝ եթե կա փոխադարձ օգուտ, կամ եթե խնդիրը ստեղծում է որոշակի անհարմարություններ։ Մենք պետք է ձգտենք մեր հարցը հնարավորինս լայնորեն և հետևողականորեն բարձրացնել, չանտեսել այն և հասցնել բոլոր հնարավոր միջազգային հարթակներին։ Մենք պետք է նաև խնդիրներ ստեղծենք, որպեսզի ոչ ոք չկարողանա անտեսել Արցախի հարցը։

Բայց որպեսզի հայ ազգը ունենա ուժեղ ազգային պետություն, բոլոր ուժերն ու կարողությունները պետք է միավորվեն։ Արցախի հարցը պահանջում է բոլոր շահագրգիռ կառույցների, կազմակերպությունների և միավորումների համագործակցություն։ Ցավոք, մենք դեռևս չենք տեսել անհրաժեշտ միասնություն ո՛չ Հայաստանում, ո՛չ էլ հենց Արցախի ժողովրդի շրջանում։ Անհրաժեշտ են համախմբված և համապարփակ ջանքեր՝ Արցախի ժողովրդի իրավունքների պաշտպանությունը ակտիվորեն առաջ մղելու համար։

Անձամբ ես բաց եմ երկխոսության համար։ Ես շարունակում եմ աշխատել Արցախի հետ կապված բելեր հարցերով և պատրաստ եմ համագործակցության։

Հաճախ են ասում, որ հիմա չափազանց դժվար է շարունակել պայքարը և Արցախյան շարժումը։ Բայց հիշենք, որ 1988 թվականին դա ավելի դժվար էր, և խնդիրը գործնականում անհնար էր թվում։ Երբ մենք իրավիճակին նայում ենք կարճաժամկետ հեռանկարում, հեշտ է արդարացումներ գտնել և չձեռնարկել նույնիսկ այն նվազագույն քայլերը, որոնց մենք ընդունակ ենք։

Բայց կարևոր է մի կողմ դնել այս բոլոր կասկածները, շարունակել աշխատել և անհնարինը հնարավոր դարձնել։ Հուսով եմ, որ իմ սերունդը կամ ապագա սերունդների ներկայացուցիչների շրջանում կլինեն մարդիկ, ովքեր կհավատան այս հնարավորությանը։

Ալվարդ Գրիգորյան