«Եթե մենք կարողանում ենք բացել Սյունիքի դարպասները, ես նկատի ունեմ 43 կմ–ի հնարավորությունները, ուրեմն իսկապես վստահ եղեք, որ ապագան զարգացման առումով շատ մեծ հնարավորություններ է տալու մեզ։ Խաղաղության խաչմերուկը շատ լավ է ընկալվում միջազգային հանրության կողմից։ Շատ մեծ հայտնագործություն չենք արել, բայց այն իրականությունը, որ կա, սեղանին ենք դնում,  նաև պատկերավոր ներկայացնում ենք այդ հնարավորությունները, հասկանում ենք, թե ինչքան կարևոր է այս 43 կմ–ն և Սյունիքը։ Մեր նպատակն է, որ ամենամոտ ժամանակներում խաղաղության համաձայնագիրը ստորագրենք»,– նշել է ՀՀ նախագահ Վահագն Խաչատրյանը, որը եռօրյա այցով գտնվում է Սյունիքում:

Նախագահը հանկարծ հիշեց Սյունիքի մասին, երբ Հայաստանը մերժեց Մեղրիի ճանապարհը վարձակալելու ամերիկյան առաջարկը, իսկ Իրանը կրկին հայտարարեց, որ ճանապարհների բացումը պետք է տեղի ունենա առանց աշխարհաքաղաքական սահմանների փոփոխության: Ռուսաստանը ծույլորեն հիշեց իր մասնակցությամբ եռակողմ համաձայնագրերը, բայց ուղղակիորեն չհիշեց 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը: Բաքուն էլ ակտիվորեն աջակցեց ամերիկյան առաջարկին, կարծես այն թուրքական կամ իսրայելական լիներ:

«ԱՄՆ ընկերությունների հետ համագործակցությունը հայկական կողմի գործն է։ Իսկ մենք մեր գործն ենք անում՝ ընդլայնում ենք տրանսպորտային կապերը, կապեր ենք հաստատում մեր հարևանների՝ Վրաստանի, Իրանի և Ռուսաստանի հետ», – ասել է Ալիևի օգնական Հիքմեթ Հաջիևը՝ պատասխանելով Մեղրիի ճանապարհի վերահսկողությունը ամերիկյան ընկերություններին փոխանցելու վերաբերյալ հարցին։

Մեր մեջ ասած՝ ամերիկյան կողմի առաջարկը բացարձակապես հարիր չէ համաշխարհային տերությանը։ Մեղրիի ճանապարհի վերաբերյալ հակամարտության էությունը կայանում է նրանում, որ Հայաստանը (ինչպես և Իրանը) պնդում է ինքնիշխանության վրա, իսկ Բաքուն պահանջում է, որ Հայաստանի տարածքով երթևեկելիս իր ճանապարհին հայեր չլինեն։ ԱՄՆ-ն՝ համաշխարհային կարգի մեծ պահապանը, կուրորեն բավարարում է Ալիևի քմահաճույքները՝ առաջարկելով «փոխզիջումային տարբերակ»։ Մեծ տերություն, որը հետևում է փոքր նավթային տակառի տիրոջ քմահաճույքին՝ ահա թե ինչ է դարձել ԱՄՆ-ն։

Կարելի է աշխարհաքաղաքական վերլուծություններ անել այն մասին, որ Իսրայելը և նրա տեր ԱՄՆ-ն ցանկանում են փակել Իրանի համար Եվրոպա տանող ճանապարհը։ Սակայն դրա համար պարտադիր չէ Հայաստանը զրկել 5 կմ լայնությամբ հարավային սահմանային գոտուց։

Իրանը ևս հիանալի հասկանում է, որ Մեղրիի ճանապարհը ոչ մեկին պետք չէ, առավել ևս՝ Հայաստանին (չնայած այդ դեպքում ինչի՞ մասին է Վահագն Խաչատրյանի Սյունիք կատարած այցը):

«Զանգեզուրի միջանցքի նախագծի օգնությամբ ԱՄՆ-ն և Իսրայելը փորձում են վնասել Իրանի ազգային անվտանգությունը», – ասել է Իրանի հոգևոր առաջնորդ այաթոլլահ Խամենեիի միջազգային հարցերով գլխավոր խորհրդական Ալի Աքբար Վելայաթին: «Իրական նպատակը «դիմադրության առանցքը» թուլացնելն է, Իրանի կապերը Կովկասի հետ խզելը և հարավից Իրանի և Ռուսաստանի ցամաքային շրջափակումը»:

Պաշտոնական Թեհրանը այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը» համարում է պանթուրքական նախագիծ:

Վելայաթին ընդգծում է, որ Թեհրանը սկզբից ի վեր հստակ և վճռականորեն դեմ է եղել այս քայլերին և նույնիսկ «զորքեր է տեղակայել սահմանին և կանխարգելիչ զորավարժություններ է անցկացնում՝ ցույց տալու համար, որ ազգային անվտանգությունը կարմիր գիծ է Իրանի համար»:

Ի պատասխան՝ Բաքուն հայտարարեց, որ Իրանի պանթուրքիզմի վախերը պայմանավորված են նրանով, որ Իրանի այն շրջաններում, որտեղ ապրում են ավելի քան 30 միլիոն ադրբեջանցի թուրքեր, ձևավորվում է թուրքական պետության աշխարհիկ մոդել։

Իր հերթին, Իրանի արտաքին գործերի նախարարության պաշտոնական ներկայացուցիչ Իսմայիլ Բաղային հայտարարել է. «Մենք կողմ ենք Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության պայմանագրի հնարավորինս շուտ ստորագրմանը։ Մենք աջակցում ենք տրանսպորտային կապերի զարգացմանը, եթե դրանք նպաստում են տնտեսական աճին և չեն խախտում պետությունների ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը, և չեն փոխում տարածաշրջանի աշխարհաքաղաքական լանդշաֆտը»։

Պատահական չէր, որ Վահագն Խաչատրյանը հավանական միջանցքն անվանեց «դարպաս». սա նոր հասկացություն է, որը բացարձակապես որևէ վերահսկողություն չի ենթադրում (միջանցքի համար առնվազն առաջարկվում է վարձակալություն և կոնցեսիա)։ Իսկ դարպասը բացում ես՝ և վերջ։ Ոչ մի խոսք այլ ճանապարհների բացման մասին, ոչինչ հայ-իրանական սահմանի ճակատագրի մասին, ոչ մի խոսք նոյեմբերի 9-ի հայտարարության, այն մասին, թե ինչպես է Հայաստանը գոյատևելու առանց Սյունիքի՝ ուղղակի լայնորեն բացում ես դարպասները։

Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուն մտադիր է ռազմաքաղաքական կաբինետին ներկայացնել Գազայի հատվածի լիակատար բռնակցման ծրագիր, երեքշաբթի՝ հուլիսի 29-ին, հայտնել է իսրայելական «Հաարեց» թերթը՝ հղում անելով աղբյուրներին: Թերթը պնդում է, որ Իսրայելը կհայտարարի, որ պաղեստինյան արմատական շարժմանը՝ «Համաս»-ին, մի քանի օր է տալիս հրադադարի համաձայնվելու համար, իսկ հրաժարվելու դեպքում կսկսի պաղեստինյան տարածքների աստիճանական բռնակցումը։

«Հաարեց»-ի աղբյուրների համաձայն՝ նախ կբռնակցվեն բուֆերային գոտու տարածքները, ապա՝ Գազայի հատվածի հյուսիսային հատվածի՝ Իսրայելի Սդերոտ և Աշկելոն քաղաքներին հարակից տարածքները: Գործընթացը կշարունակվի մինչև ամբողջ տարածաշրջանի բռնակցումը: Նեթանյահուն նախարարներին ասել է, որ ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի վարչակազմը աջակցում է այս ծրագրին, գրում է «Հաարեց»-ը:

Թերթի աղբյուրները հայտնել են, որ Իսրայելի ֆինանսների նախարար, ծայրահեղ աջ քաղաքական գործիչ Բեզալել Սմոտրիչը Նեթանյահուին խոստացել է մնալ կառավարությունում, եթե Գազայի անեքսիայի ծրագիրը կյանքի կոչվի: Ավելի վաղ Սմոտրիչը և ազգային անվտանգության նախարար Իտամար Բեն-Գվիրը սպառնացել էին հրաժարական տալ և փլուզել իշխող կոալիցիան, եթե կառավարությունը համաձայնի Գազայի հատվածում հրադադարի, մինչև Համասի լիակատար ոչնչացումը։

Նույն ծրագիրը կյանքի կոչվեց 2023 թվականին Արցախում: Այն սկսվեց 2012 թվականի դեկտեմբերի 12-ին Բերձորի միջանցքի փակմամբ, բնակչությանը սովի դատապարտելով, սեպտեմբերի 19-ին ագրեսիայի ակտով՝ Արցախի կեսի օկուպացիայով, Արցախի ղեկավարությանը ռուսական զորքերի միջոցով «պետությունը լուծարելու» հարկադրմամբ, և ավարտվեց անեքսիայով և բնիկ բնակչության լիակատար տեղահանությամբ։

Հոկտեմբերի 7-ին՝ վերջին հայի՝ Արցախից արտաքսվելուց 2 օր անց, սկսվեց Իսրայելի և Պաղեստինի միջև ևս մեկ պատերազմ: Լիակատար անեքսիայի նախօրեին Նեթանյահուն զանգահարեց Պուտինին, ակնհայտորեն, որպեսզի նա, ինչպես Արցախում, վախեցնի պաղեստինցիներին և ստիպի նրանց տեղահանվել:

Մի շարք լրատվամիջոցներ հրապարակել են մի փաստաթղթի սքռինշոթ, որը հայտնվել է, բայց շուտով հեռացվել է եվրոպական պաշտոնական կայքերից մեկում։ Փաստաթղթում նշվում է, որ ԵՄ-ն դժգոհ է Փաշինյանի քաղաքականությունից, և պատճառներից մեկը, ըստ փաստաթղթի, ղարաբաղյան ճգնաժամն է։ Այն բանից հետո, երբ Արցախի բնիկ բնակչությունը ստիպված եղավ լքել իր հազարամյա հայրենիքը, Փաշինյանը խոստացավ նրանց աջակցություն, սակայն այդ խոստումը մնաց միայն թղթի վրա։ Մարդիկ մնացին առանց սոցիալական երաշխիքների և առանց ապագայի, ինչը հանգեցրեց լայնածավալ բողոքի ցույցերի, ասվում է փաստաթղթում։

Վաղուց է խոսվում այն մասին, որ Փաշինյանի կառավարության քաղաքականությունը մի օր ճգնաժամ կառաջացնի Եվրոպայի հետ հարաբերություններում։ Իրականում Փաշինյանը Եվրոպայում երբեք մեծ հեղինակություն չի վայելել և մնացել է ջրի երեսին միայն այն «սպառնալիքների» շնորհիվ, որ եթե ինքը հեռանա, ապա իշխանության կգան «ռուսամետ ռևանշիստները» և կխզեն ԵՄ-ի հետ գործարքը։ Քաղաքական PR-ը Հայաստանում հասցվել է աննախադեպ բարձունքների, և դա թույլ է տալիս կառուցել «իրական Հայաստանի» զուգահեռ մի պատկեր, որը նենգափոխում է իրականությանը և մատուցվում եվրոպացիներին։

Սակայն ժամանակ առ ժամանակ այս պատկերը պատռվում է, և դրա հետևում հայտնվում է իրական Հայաստանը՝ եկեղեցու և բիզնեսի վրա հարձակումներով, հազարավոր մինչդատական ձերբակալություններով, բանտերում ինքնասպանությունների ռեկորդային թվով։ Հայաստանը, որտեղ վարչապետը հպարտանում է ոչ թե դիվանագիտական և այլ նվաճումներով, այլ նրանով, որ երկրում դեռ կա 50 հազար մարդ, ովքեր կարող են իրենց թույլ տալ Վարդավառը նշել Սևանում, և միջպետական ճանապարհները վերջապես ասֆալտապատվում են։

Հատկանշական է, որ Բրյուսելի «դժգոհությունը» միաժամանակ դրսևորվում է և՛ Փաշինյանի, և՛ Ալիևի նկատմամբ։ Ալիևի «դարի պայմանագրերը» պայթում են, եվրոպական կառույցները բանաձևեր են ընդունում, մեղադրելով նրան բռնաճնշումների մեջ, իսկ եվրոպական երկրների խորհրդարանները բացահայտ խոսում են Արցախում կատարված էթնիկ զտումների մասին։

Բրյուսելի դժգոհությունը հասկանալի է. Փաշինյանն ու Ալիևը մերժեցին Մեղրիի ճանապարհի վերաբերյալ Շվեյցարիայի կոնցեսիայի առաջարկը՝ ԵՄ-ին դուրս թողնելով Հարավ-Կովկասյան խաղից։ Թեև հենց Շառլ Միշելի և Մակրոնի շնորհիվ էր, որ ճանաչվեցին Ստալինի գծված սահմանները և Ալմա-Աթայի հռչակագիրը/ Այն տեղի ունռցավ Պրահայում 2022 թվականին։ Հենց ԵՄ-ի թողտվությամբ էր, որ 2023 թվականին լուռ ճանաչվեց Արցախի օկուպացիան, ինչը թույլ տվեց ռուսներին լվանալ ձեռքերը։

Միքիչ անհարմար ստացվեց արցախցիների պահով, ովքեր չհավատացին ԵՄ ցեղասպանական հայեցակարգին և ռուսական զորքերի խոստումներին  ու լքեցին Արցախը։ Դա ոչ ոք չէր նկատի, եթե ԵՄ-ին հաջողվեր Սյունիքում շվեյցարական կոնցեսիային հասնել։

Այդ պլանը «ծածկվեց» ամերիկյան առաջարկով, և ԵՄ-ն հանկարծ հիշեց արցախցիների մասին, որ ՀՀ կառավարությունը արդյունավետորեն չի օգտագործում իրենց աջակցելու համար հատկացված միջոցները, և արցախցիների բողոքի ցույցերը վնասում են հենց Եվրոպայի իմիջին։

Դժվար թե այս ամենը հանգեցնի Պրահայի փաստաթղթի վերանայման, դժվար թե ԵՄ-ն խոստովանի, որ 2020-2023 թվականներին Արցախի բռնի օկուպացիայի ճանաչումը ճակատագրական սխալ էր, որին հաջորդեց ամբողջ աշխարհում “կարերի պատռվածքներ”։ Եվ դժվար թե Եվրահանձնաժողովը կոչ անի վերադառնալ 1994 թվականի ստատուս քվոյին և ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ձևաչափին, թեկուզ դա կարող է լինել եվրոպական անվտանգության համակարգի վերականգնման առաջին քայլը։