Գանձակից/Կիրովաբադից, Մինգեչևիրից և Գարդմանքից նախկին բնակիչները ծաղիկներ դրեցին խաչքարի մոտ՝ ի հիշատակ ցեղասպանության ժամանակ զոհվածների և տեղադրեցին հուշատախտակ։
Մարիամ Ավագյանը գրում է․
1988 թվականի նոյեմբերի վերջին (ճիշտ 37 տարի առաջ) ադրբեջանական զինված ուժերը, աջ ափի մուսուլմանական թաղամասի բնակիչների աջակցությամբ, շրջափակեցին Գանձակի ձախ ափի հայկական հատվածը (ինչպես 2023 թվականին Արցախում): Հազարավոր ադրբեջանցիներ, զինված կացիններով, ամրաններով, դանակներով և հրազենով, փորձեցին անցնել կամուրջը և, մտնելով հայկական հատված, կոտորած կատարել:
Քաղաքի հայկական հատվածի բնակիչները հերոսաբար պահեցին գիծը՝ փորձելով կանխել, որ ադրբեջանցի մարդասպանների զանգվածը անցնի կամուրջը դեպի հայկական հատված:
Քաղաքի հազարավոր բնակիչներ՝ երեխաներ և կանայք, լքեցին իրենց բնակարանները և թաքնվեցին քաղաքի տաճարում, որտեղ նրանք ավելի հեշտությամբ կարող էին պաշտպանվել բարբարոսներից:
Գանձակի (Գյանջա) պաշտպանությունը տևեց երկու շաբաթ:
Ադրբեջանի իշխանությունները անջատեցին քաղաքի բնակիչների ջուրը, գազը և էլեկտրաէներգիան:
Ադրբեջանցիներին հաջողվեց ներխուժել հայկական թաղամասեր, և սկսվեց կոտորածը։
Այսպիսով, մտնելով ծերանոց, ազերիները գերի վերցրին 12 հաշմանդամ հայ տարեցների, տարան քաղաքից դուրս և երկարատև տանջանքներից հետո դաժանորեն սպանեցին նրանց և թաղեցին Քուռ գետի ափին գտնվող փոսերում։
Ներխուժելով ծննդատուն՝ նրանք սպանեցին ծննդաբերական խնամքի տակ գտնվող ինը կանանց և պատուհաններից դուրս նետեցին նրանց նորածին երեխաներին։ Սպանվեցին նաև այն բուժքույրերը, որոնք չէին կարողացել թաքնվել։ Տասնչորս կին տարան քաղաքից դուրս, մերկացրին և խաչեցին կեղծ փայտե խաչերի վրա։ Շատերը գլխատվեցին, իսկ շատերը՝ կենդանի այրվեցին։
Գանձակում ադրբեջանական բարբարոսության զոհերի ճշգրիտ թիվը անհայտ է։ Սովորաբար նշվում է 140 սպանված և 200-ից 400 տուժած։ Միայն նոյեմբերի վերջին՝ երկու շաբաթ տևած շրջափակումից և կոտորածի սկսվելուց մի քանի օր անց նախագահ Գորբաչովը բարեհաճեց հրամանագիր արձակել խորհրդային զորքեր մտցնելու քաղաք՝ հայերին պաշտպանելու համար։
Սակայն այս «պաշտպանությունը» հանգեցրեց քաղաքի բնակիչների հարկադիր տեղահանմանը։
Մարդիկ թողեցին իրենց ողջ ունեցվածքը՝ տներ, մեքենաներ, փող, զարդեր, անձնական իրեր, հաճախ նույնիսկ փաստաթղթեր, և առանց դրանց՝ շտապ նստեղին ուղղաթիռներ, զրահապատ մեքենաներ և հատուկ ավտոբուսներ՝ տանկերի ուղեկցությամբ, որոնք տարհանեցին մոտավորապես 100,000 մարդու։
Բայց ամենակարևորը, նրանք լքեցին իրենց հայրենիքը, որտեղ ապրել էին 3000 տարի, նախքան նույնիսկ «Ադրբեջանի» գոյությունը, թողնելով իրենց հարազատների գերեզմանները և սպանված հարազատների չթաղված մարմինները։
Քաղաքը բնիկ բնակչությունից «մաքրելուց» հետո, ադրբեջանցիները սկսեցին թալանել և զավթել հայկական թաղամասերի բնակարանները։
Ավելի ուշ՝ Հեյդար Ալիևի և նրա որդու՝ Իլհամ Ալիևի օրոք, սկսվեց հայկական պատմական և հոգևոր ժառանգության ոչնչացումը։
Սկզբում ոչնչացվեցին բոլոր հայկական գերեզմանատները։
Սուրբ Հակոբ եկեղեցին (1140) հողին հավասարեցվեց։
Սուրբ Սարգիս եկեղեցին (1570-1602) վերածվեց մանկական գրադարանի։
Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցին (1633) վերածվեց քաղաքային ֆիլհարմոնիայի, որտեղ ամեն օր հնչում է հայկական ժողովրդական երաժշտություն՝ այն ներկայացնելով որպես «ադրբեջանական ժողովրդական»։
Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին (1869) չքանդվեց, քանի որ այն տեղավորվում էր «հայերը հայտնվել են միայն 19-րդ դարում» պաշտոնական քարոզչության մեջ։ Սակայն խաչերը քանդվեցին, ներսում ամեն ինչ թալանվեց, ապա եկեղեցին այրվեց և օգտագործվում է որպես հասարակական զուգարան։ Այն այժմ կանգնած է առանց պատուհանների, դռների կամ խաչերի, գրաֆիտիներով պատված պատերով և շրջապատված երկաթե ցանկապատերով։
Սուրբ Գևորգ եկեղեցին (1814) սկզբում այրվեց, ապա ոչնչացվեց։ Այժմ դրա տեղում կանգնած է ավերակների կույտ։
Ներկայումս Գանձակը/Գյանջան Բաքվից հետո «Ադրբեջանի երկրորդ մայրաքաղաքն» է։
«Արևմտյան Հայաստանի Հանրապետություն»
https://www.facebook.com/reel/1353404919079347
