2023-ից հետո մարդկային վերաբերմունք տեսնելը երջանկացնում է։ «Քաղաքակիրթ քաղաքներից» հետո այստեղ՝ Տավուշում, մարդկայնությունից շատ ջերմացանք։

«Դասավանդիր հանուն Հայաստանի»-ն մեզ համար դարձավ նոր փորձառության, լավ ընկերների, հարազատ վայրերի ու արժեքների վերագտնման ժամանակաշրջան։ Տարեմուտի այս օրերին ուզում եմ պատմել մի ընտանիքի մասին, որտեղ ես ինձ աղջիկ եմ զգում․ որտեղ որքան էլ տխուր լինես, արժանանում ես ճիշտ խոսքերի, ավելի քան ճիշտ վերաբերմունքի ու անբառ հոգատարության։

Այս կողմերի մասին գրեթե ոչինչ չգիտեի՝ բացի այն, որ սահմանային են։ Արտակը մեր նախընտրական թիմից էր՝ «Դասավանդիր»-ի։ Շատ քիչ է լինում, բայց առաջին իսկ հանդիպումներից հարազատություն զգացի։

Հերթական հանդիպումներից մեկի ժամանակ էլ ծանոթացանք Աշոտին։

— Որտեղի՞ց եք, — հարցրեց։

— Արցախից, — պատասխանեցի։

Ի պատասխան՝ մի ժպիտ էր։ Չգիտեմ՝ Աշոտի համար ինչ ժպիտ էր, բայց ես կարեկցանք ու ափսոսանք տեսա։

Կոթի տեղափոխվելուց առաջ իմացանք, որ «Դասավանդիր»-ին դիմած Սաֆարյան եղբայրները ապրում են հենց Կոթիի կողքի գյուղում՝ Ոսկեվանում։ Օգոստոսին, երբ եկանք տուն փնտրելու, Արտակը մեզ ուղեկցեց Կոթի, իսկ օրվա վերջում գնացինք նաև իրենց տուն։

Փայտե փոքրիկ դռնակի մյուս կողմում բարության հասցեն էր։

Տիկին Ժենյան իր մեղմ ժպիտով ու անսահման հոգատարությամբ գրկեց մեզ։ Այդ գիրկն ու այդ տունը պիտի դառնային «ղարիբության» մեջ մեր տունը․ մի տեղ, որտեղ չեն կեղծում, սիրում են առանց նախապայմանների, պատրաստ են կիսել մի կտոր հացը, որտեղ քեզ հյուր չես զգում, այլ ընտանիքի անդամ։

Սուրեն ու Ժենյա Սաֆարյաններն ունեն երեք տղա՝ Թաթուլը, Աշոտն ու Արտակը։ Երեքն էլ ծրագրավորող են։ Արտակը ծառայել է Քարվաճառում՝ Օմարում, որտեղ տասնամյակներ առաջ ծառայել էր հայրս։

Արտակը 2020-ի պատերազմի մասնակից է եւ պահել է սահմաններ, որոնք գրչի մի հարվածով հանձնվեցին։

Աշոտը ապրում է Ոսկեվանում ու անվճար կրթություն է տալիս սահմանային գյուղի երեխաներին, ծրագրավորման լեզու է սովորեցնում և իր օրինակով փորձում է բեկել այն կարծրատիպը, թե գյուղում հաջողության չեն հասնում, ու Երևան տանող ճանապարհը միակողմանի է։

Թաթուլը, իբր, ապրում է Երևանում, բայց շաբաթվա կեսը գյուղում է։

Տղաներն ամուսնացած չեն, բայց Սաթէն Ժենյա տոտային ու Սուրեն ձյաձային պապիկ-տատիկ է ասում։

Սկզբում զգում էի՝ որքան խորթ էր այս դիմելաձևը նրանց համար, բայց հիմա ինչպիսի՜ հրճվանքով են ընդունում ու սպասում իրենց «առաջնեկ թոռանը»։

Ուրբաթ օրերին տղաների հետ գնում ենք Նոյեմբերյանի ինտելեկտուալ ակումբ, իսկ Սաթէն մնում է իր նորահայտ պապիկ-տատիկի մոտ։

Ուրբաթները միայն մեզ համար չեն սիրելի․ նկարներ եմ ստանում, որտեղ Սաթէն երջանիկ խաղում է խմորով կամ «տնգոզ-տնգոզ» է անում։ Հումորը, ծիծաղն ու սերն այստեղ անպակաս են։

Միշտ զարմանում եմ, թե որքան ջերմություն կա Ժենյա տատիի փոքրիկ, փխրուն մարմնում և որքան ուժ ու նվիրում էր պետք այսքան կիրթ ու նրբանկատ տղաներ դաստիարակելու համար։

Տավուշի այս հատվածում, ասում են, դեռ 1800-ականներին արցախցիներ են բնակվել, և բարբառում հաճախ եմ նկատում բառեր, որ մենք էլ ենք օգտագործում՝ յիտանալ, ալօր, մըկըծեռնը։ Բառեր, որոնք տանում են տուն ու միջավայրներ, որոնք կորսված են։

Սաֆարյանների տան առաջին հարկի փոքրիկ սենյակում, ոչ այնքան պայծառ լույսի տակ, անսահման ջերմ ու լուսավոր մթնոլորտ կա։ Ձմռան այս օրերին, տուն վերադառնալիս, Սուրեն պապը մեքենայի բեռնախցիկը մի քանի խուրձ փայտ լցրեց։ Տեսել էր՝ խամ ենք ու փայտը ճիշտ չենք հաշվարկել։ Այդ խրձերով փայտերը պարզապես փայտ չէին․ հայրական տնից եկող ջերմություն ու հոգատարություն էին՝ տներից, որոնք մեզ համար այլևս չկան, բայց այստեղ գտանք։

Մի քանի շաբաթ առաջ երեք եղբայրներից ավագին կարգել էինք Ձմեռ պապ։ Փոքրիկ նամակ էի խզբզել․ «Սիրելի Ձմեռ պապ, ես վաղուց կորցրել եմ հրաշքի ակնկալիքը, բայց ուզում եմ այս տարի հիշել մեր մանկության ուրախ պահերը։ Բեր մի բան, որ ինձ կտանի մանկություն՝ մեր 2000-ականների խաղաղ օրերը»։

Սպասում էի, որ ի պատասխան մի ճռճռան տոպրակում մի քանի մանդարին ու նասկի կստանամ, բայց Ձմեռ պապն ինձ լացացրեց…

Հետգրություն Ձմեռ պապից

«Ինչպես Բրեդբերին է ասում՝ գինու շշի պարունակությունը ոչ թե գինի է, այլ կյանք՝ փակված ապակու մեջ․ ամառ, մանկություն, արևոտ օրեր, խոտի հոտ, անձրև, խաղեր։ Եվ խմելով այն՝ դու խմում ես հիշողություն։ Այպես էլ այս գրքի յուրաքանչյուր էջ թող քեզ տանի քո մանկության լուսավոր, պայծառ, վառ ամառային հիշողությունների խորքերը։ Թող այն դառնա այդ հրաշքի կրողը…

Սիրով՝ Ձմեռ պապ»։

Տարեմուտի այս օրերին ես նորից հավատացի հրաշքներին։ Ոչ թե մեծ, աղմկոտ հրաշքներին, այլ այն փոքրերին, որոնք ունեն մարդկային դեմք, տաք ձեռքեր ու լուռ հոգատարություն։

Եթե մի օր հարցնեն՝ ինչ նվեր ստացար այս տարում, կասեմ՝ հարազատություն, օջախ։

Մարիամ Սարգսյան

–Իմ ամուսինը հերոս է․ մեր երեխաները գիտեն, որ հերոսի զավակներ են։ Նաիրին 2023-ի սեպտեմբերին է իջել մարտական դիրքերից, մարդկանց կյանքեր փրկել, մի քանի ընտանիքների օգնել, որ անվտանգ տեղահանվեն Մարտունի քաղաքից։ Առանց վարանելու վտանգում էր սեփական կյանքը, միայն թե փրկեր մարդկանց։ 18 տարի ծառայել է Հայրենիքին, մասնկացել է 2016-ի, 2020-ի պատերազմներին, միշտ եղել ամենաթեժ մարտերում․ մի՞թե նա հերոս չէ,- հուզմունքը մի կերպ է զսպում 2023-ի սեպտեմբերի 25-ին Արցախում պայթյունի զոհ դարձած Նաիրի Հովհաննիսյանի կինը՝ Նարինեն։

Տեղահանությունից հետո երեք անչափահաս երեխաների հետ հաստատվել է Արմավիր քաղաքում։ Ուրիշ ոչ մի տեղ չի կարող գնալ․ այստեղ է հանգչում ամուսինը։

-Այդպես էլ մեզ ոչ մի կարգավիճակ չի տրվել։ Չեմ կարողանում հասկանալ, թե ինչու այդքան անարդար վերաբերմունք է դրսևորվել պայթյունից տուժած ընտանիքների հանդեպ։ Ի՞նչ է նշանակում՝ արցախցին մասնակցի պատերազմներին, 2023-ի սեպտեմբերի արհավիրքում հրաշքով ողջ մնա, հասնի տուն և ընտանիքը ցեղասպանվելուց փրկելու համար շտապի վառելիք հայթայթելու, զոհ դառնա կրակներին ու նրան որևէ կարգավիճակ չտրվի։ Պայթյունի զոհերի մեծ մասն այդ տղաներն էին՝ հերոսներ, որոնց անցած մարտական ճանապարհը երբևէ ոչ ոք չի կարող անտեսել։

Սեպտեմբերի 19-ի մեկօրյա պատերազմից հետո, երբ Մարտունին արդեն տարհանվում էր, մենք ևս սկսեցինք պատրաստվել։ Ամուսինս դիրքերից եկավ տուն, քիչ հետո նորից դուրս եկավ։ Տանը որոշակի քանակով վառելիք ուներ պահած։ Մի քանի ժամ հետո եկավ տուն՝ ասելով, որ վառելիք է տվել քաղաքապետարանին, որ տրամադրեն մի քանի ընտանիքների։ Ասաց նաև, որ ընկերոջ հիվանդ մայրը Ստեփանակերտում է, վառելիք է տվել, որ շուտ հասնի մորը։ Շատ գոհ էր, որ կարողացել էր մարդկանց օգտակար լինել։

Քիչ հետո մենք ևս դուրս եկանք Մարտունուց ու հասանք Ստեփանակերտ։ Մինչև հիմա չեմ կարողանում հասկանալ, թե ամուսինս ինչու է գնացել վառելիքի պահեստը, քանի որ մեր ունեցած բենզինով կարող էինք հասնել Գորիս։

Քեռու զինծառայող տղայի հետ գնացին այնտեղ՝ այդ ահավոր վայրը։ Շատ էի խնդրում չգնալ, ասես զգում էի ինչ որ բան, երեխաներն էլ էին անհանգիստ։ Առանձնապես մեր փոքրիկը, որ հոր կողքից չէր ուզում հեռանալ։ Սակայն նա չլսեց մեզ, գնաց, ու մի քանի ժամ հետո կատարվեց սարսափելին։ Սկզբից մարմինները չէինք գտնում։ Երևանում և Հայաստանի մյուս քաղաքների գրեթե բոլոր հիվանդանոցներում փնտրում էինք, սակայն անարդյունք։

2023-ի նոյեմբերի 9-ին եկան նրա եղբոր, իսկ 12-ին ամուսնուս ԴՆԹ դրական պատասխանները։ Շատ էինք սպասում հրաշքի, քանի որ տարբեր խոսակցություններ էին գնում, որ մի քանի վիրավորների թշնամու շտապ օգնության մեքենաներն են դուրս հանել։ Իհարկե, դրանք կեղծ տեղեկություններ էին։ Հոգուս խորքում չեմ ուզում հավատում, որ Նաիրին չկա։ Երեխաներիս մոտ աշխատում եմ չլացել, փորձում եմ տիրապետել տագնապալից մտքերիս։ Դուստրերս արդեն մեծ են, ամեն ինչ հասկանում են, իսկ 8-ամյա որդիս դեռ սպասում է հայրիկին։

Նարինե Մկրտումյանն Արցախի Ստեփանակերտ քաղաքում է ծնվել, մեծացել, ուսում ստացել։ Երաժշտագետ է․ սիրում է արվեստը։ Նախքան ընտանիք կազմելն ու Մարտունի քաղաք տեղափոխվելը, աշխատում էր Ստեփանակերտի Կոմիտասի անվան դպրոցում, ինչպես նաև նվագակցում կամերային նվագախմբում։ Տեղափոխվելով Մարտունի՝ շարունակել է աշխատանքն արվեստի բնագավառում, պահպանելով կապը Ստեփանակերտի կամերային նվագախմբի հետ։ Արցախից տեղահանվելուց հետո Նարինեն դեռևս աշխատանք չի գտել։ Նրա փխրուն ուսերին են երեք զավակների խնամքն ու դաստիարակությունը։

-Երեխաներիս հետ ապրում ենք վարձակալած բնակարանում։ Այս տունը լրիվությամբ դատարկ էր։ Վարձակալելուց հետո ստիպված էինք փոքր սպառողական վարկով որոշակի գույք ձեռք բերել։ Ճիշտ է, բնակարանը նորմալ պայմաններ չունի, անգամ խոնավություն կա, սակայն իմ ունեցած հնարավորությունը թույլ չտվեց ուրիշ՝ ավելի բարեկարգ տուն վարձակալել։ Արդեն բնակապահովման ծրագրի շահառու ենք և այս պահին տուն ենք փնտրում։ Իհարկե, մեր 4 հոգուն նախատեսված գումարով չեմ կարծում, որ կկարողանանք պատշաճ տուն գտնել։ Հիփոթեքային վարկից օգտվել չեմ կարող, քանի որ աշխատանք չունեմ։ Մնում է բավարարվել եղածով ու համարժեք տուն գտնել։ Աշխատանք գտնելու համար դիմել եմ տարբեր տեղեր։ Ամեն տեղ մերժել են՝ ասելով, որ տեղ չկա։ Վերջերս արցախցիների զբաղվածության ապահովման ծրագրի շրջանակներում աշխատանքի ընդունվելու համար դիմել եմ Արմավիրի <<Երջանկության տնակ>> մանկապարտեզի տնօրենությանը։ Հուսով սպասում եմ պատասխանի։

Որպես կերակրողը կորցրած՝ երեխաներիս հետ մեկտեղ նույնպես նպաստ էի ստանում ՝ 38000 դրամ գումար։ Սակայն երբ դիմում ներկայացրի սոցապ ծրագրով աշխատանքի անցնելու համար համար, իմ նպաստն անմիջապես դադարեցվեց, թեև դեռևս աշխատանքի չեմ ընդունվել։ Հրատապ աջակցության ծրագիրը ևս մերժել է իմ դիմումը։ Ստանում եմ երեխաների նպաստներն ու նրանց բնակվարձերի աջակցությունը։ Այդ գումարով հեշտ չէ տան վարձ, կոմունալ ծախսեր վճարել, հետն էլ 3 երեխաների կարիքները հոգալ։ Իմ բալիկները չեն հաճախում ոչ մի պարապմունք, խմբակ, քանի որ հնարավորություն չունեմ վճարել։ Գիտեմ, որ պատերազմներում զոհվածների, պայթյունում տուժածների երեխաների համար տարբեր միջոցառումներ են կազմակերպվում, հիմնականում՝ Երևան քաղաքում։ Այս տարիների ընթացքում ընդամենը մեկ անգամ կարողացանք մասնակցել, քանի որ ինձ համար մեծ խնդիր է տրանսպորտային ծախսը։ Նեղվում եմ, որ երեխաներս չեն մասնակցում այդ միջոցառումներին, անմասն են մնում արցախցի հասակակիցների հետ շփվելուց։

Նարինեն, պատմելով ներկայի մասին, կրկին խոսում է ամուսնուց, որին ճանաչել է 15 տարեկանից։ Պատանեկան սերը հասունացել ու ընտանիք է դարձել։ Նարինեն զգում էր, թե ինչքան ամուր ու ապահով է իր ու երեխաների թիկոինքը։ Ցավոք, կորցրել են այդ թիկունքը։

-Գիտե՞ք ինչքան ցավ եմ ապրում, երբ ամեն օր լսում եմ արցախցիների մահացության դեպքերի մասին, որոնցից շատերը հանկարծամահություն են։ Մարդիկ պարզապես չեն դիմանում կորստի ցավերին։ Ծանր եմ տանում, որ արցախցիները չեն կարողանում համապատասխան ու պատշաճ աշխատանք գտնել։ Օրերս մտա խանութ ու մի կին հանկարծ հարցեց՝ արցախցի ե՞ս, ես քո լեզվի՜ն մատաղ․․․ Մի քիչ խոսեցինք, ու ես ծանրացած սրտով դուրս եկա խանութից։ Կնոջը ճանաչեցի․ երբեմնի լավագույն մանկավարժը մաքրուհի է աշխատում։ Նրան չասացի, որ ճանաչել եմ, մտածեցի՝ կարող է նեղվել։

Սեպտեմբերի 25-ի պայթյունը մտքիցս ընդհանրապես դուրս չի գալիս։ Անընդհատ ինքս ինձ հարց եմ տալիս՝ ո՞նց են դիմացել մարդիկ կրակի դժոխքում, այդ անտանելի ցավերին։ Մարդու մատը մի փոքր այրվում է, ցավին չի դիմանում, իսկ նրանք․․․ Սարսռում եմ այդ մտքերից։ Իմ շրջապատում տեսնում եմ հրաշքով ողջ մնացած մարդկանց, ովքեր դեռևս պայքարում են ապրելու համար։ Ի՞նչ կլիներ՝ Նաիրին էլ ողջ լիներ, թեկուզ կես մարդ դարձած, բայց մեր կողքին։

Մեր ցավը շատ ծանր է, այն չի անցնի։ Ինձ հանգիստ չի տալիս այն միտքը, որ ամուսինս Եռաբլուրում չի հանգչում։ Ինչո՞ւ արգելեցին, ինչո՞ւ տարանջատեցին մինչև վերջին պահը դիրքերում մնացած ու հայրենիքին նվիրված տղաներին։ Բոլոր զոհվածներն էլ հերոսներ են մեզ համար։ Ցավալին այն է, որ երբեմն մենք՝ պայթյունից տուժածների հարազատները, անտեսված ենք զգում մեզ։ Փորձում ենք մեր ցավը, վիրավորանքը, անարդարությունը խեղդել մեր մեջ ու շարունակել առաջ նայել։ Թե ինչքանով կհաջողվի, դժվարանում եմ ասել։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ