Հարկադիր տեղահանությունից հետո արցախցիները բախվում են մի շարք խոչընդոտների և համակարգային խնդիրների, այդ թվում՝ կենսաթոշակների հետ կապված։ Մեր հայրենակիցները հաճախ ստիպված էին ապացուցել իրենց աշխատանքային ստաժի ծավալը բարդ դատական ​​գործընթացների միջոցով, ինչը բավական ծախսատար է և միշտ չէ, որ տալիս է ցանկալի արդյունքներ։

Վերջերս Հայաստանի կառավարությունը որոշում ընդունեց, որն օգնեց լուծել այս խնդիրը։ Անցյալ տարվա նոյեմբերից ուժի մեջ է մտել որոշումը, որը նախատեսում է պարզեցված կենսաթոշակային ընթացակարգ արցախցի փախստականների համար։

«Եթե Հայաստանի համար գոյություն ունեն զբաղվածության տվյալների բազաներ, ապա Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ դրանք, որպես կանոն, գոյություն չունեն։ Հետևաբար, մինչև 2013 թվականը կատարված աշխատանքը կհաշվարկվի աշխատանքային պատմության մեջ՝ հիմնվելով աշխատանքային գրքույկի գրառումների վրա՝ եթե կա տեղեկատվություն աշխատանքի ընդունման և ազատման մասին», – նշել է ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարության կենսաթոշակային ապահովման և այլ դրամական վճարումների վարչության պետ Անահիտ Գալստյանը։

Կոնկրետ դեպքերը ցույց են տալիս, որ որոշումը գործնականում արդյունավետ է։ Օրինակ՝ արցախցի Նելլի Աղաջանյանը թոշակի է անցել անցյալ տարվա հունվարին։ Նրա կենսաթոշակը նշանակելիս 43 տարվա աշխատանքային ստաժից հաշվարկվել է միայն 37.5 տարին, քանի որ Հայաստանի ազգային արխիվում որոշ ժամանակահատվածի համար տվյալներ չկար։

Որոշման ընդունումից հետո տիկին Նելլին դիմել է ՀՀ աշխատանքի և սոցիալական հարցերի նախարարություն՝ իր աշխատանքային ստաժը վերանայելու խնդրանքով։ Որոշ ժամանակ անց նա ստացել է դրական պատասխան. նրա աշխատանքային ստաժի նախկինում չհաշվարկված մասը վերականգնվել է, ինչի արդյունքում նրա կենսաթոշակը բարձրացել է։

Միևնույն ժամանակ, մնում են մի շարք հրատապ խնդիրներ, որոնք անհապաղ լուծումներ են պահանջում, առաջին հերթին, սոցիալական։ Օրինակ՝ մեկ, երկու կամ երեք անդամից բաղկացած ընտանիքները չեն կարողանում վճարել չափազանց բարձր վարձավճար։ 2025 թվականի ապրիլից ի վեր Արցախում միայն խոցելի խմբերն են ստանում համեստ ֆինանսական աջակցություն, իսկ արցախցիների համար նախատեսված բնակարանային ծրագիրը չնչին գումարներ է տրամադրում, ինչը դժվարացնում է նույնիսկ մեծ ընտանիքների համար բնակարան ձեռք բերելը, առավել ևս՝ փոքր ընտանիքների համար։

2025 թվականի կառավարության վերջին նիստում որոշումներ կայացվեցին արցախցիներին սոցիալական աջակցության վերաբերյալ: Մասնավորապես, երկարաձգվեցին անապահով ընտանիքների համար 30,000 և 40,000 դրամի չափով օգնության ծրագրերը: Այս ծրագրերն իրականացնելու համար Հայաստանը տարբեր միջազգային կազմակերպություններից ընդհանուր առմամբ 500 միլիոն դոլարի վարկեր է վերցրել:

Անցյալ տարվա դեկտեմբերին նաև որոշում ընդունվեց Արցախից մինչև երեք անձից բաղկացած ներքին տեղահանված ընտանիքների համար մասնակի վարձավճարի փոխհատուցման վերաբերյալ: Նախագծի համաձայն՝ աջակցության ծրագիրը կմեկնարկի 2026 թվականի հուլիսի 1-ին: Այս ծրագիրը նախատեսում է 120 ամսվա ընթացքում տրամադրել երկարաժամկետ մասնակի վարձավճարի փոխհատուցում՝ ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի համար ամսական 40,000 դրամի չափով: Այս պետական ​​աջակցությունը հասանելի կլինի մինչև երեք անձից բաղկացած հատուկ կարիքներ ունեցող ընտանիքներին, այդ թվում՝ առաջին կամ երկրորդ կարգի հաշմանդամություն ունեցող անձանց կամ 60 տարեկան և բարձր տարիքի անձանց:

Ծրագրի շահառուները կարծում են, որ այդ որոշումը չի լուծում բնակարանային խնդիրը: Մեր հայրենակիցները Արցախի բնակարանային խնդրի միակ լուծումը տեսնում են իրենց բնակարանով ապահովելում:

Բնակարաններ կարող են կառուցվել պետական ​​ծրագրի շրջանակներում՝ օգտագործելով արցախցիներին տրամադրվող բնակարանային վկայականները՝ օտարերկրյա դոնորների ներգրավմամբ:

Երեկ լրագրողների հետ զրույցում Արցախի պետնախարար Նժդեհ Իսկանդարյանը պատմեց Նիկոլ Փաշինյանի աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանի հետ իր պատահական հանդիպման մասին, որի ընթացքում նա բարձրացրեց արցախցի փոքր ընտանիքների սոցիալական հարցը: «Ես չկարողացա անտարբեր անցնել, ներկայացա և հարցրի. «Ինչո՞ւ եք արցախցիներին գցում սոցիալական խնդիրների մեջ: Հաշվի առնելով Հայաստանի շուկայական գները, ինչպե՞ս կարող են մեկից երեք հոգանոց ընտանիքները բնակարաններ ձեռք բերել»: Ի զարմանս ինձ լսեցի հետևյալ պատասխանը. «Ինչո՞ւ են արցախցիները ցանկանում ապրել Երևանի կենտրոնում»: Ես պարզապես ասելու բան չունեմ», – նշեց Իսկանդարյանը:

Հուսով ենք, որ Հայաստանի կառավարությունը կփոխի իր մոտեցումը արցախցի փախստականների առջև ծառացած հիմնական խնդիրների լուծման հարցում. հակառակ դեպքում արցախցիները հույսը կկկապեն այլ կառավարության հետ՝ այդ խնդիրները լուծելու համար:

Արսեն Աղաջանյան

«Պետնախարար նշանակվելուց հետո Հայաստանի կառավարությունը մեզ հետ կոմինիկացիաներ չի պահում։ Խնդիրն այն է, որ փորձում է հասարակական կազմակերպությունների հետ որոշ հարցեր քննարկել, ուղղակի ակնհայտ է, թե ուր են տանում այդ ճանապարհները՝ փակել արցախցիների իրավունքների հարցը եւ Արցախի իշխանությունների դերը նսեմացնել»,- այսօր հրավիրած ասուլիսում ասաց Արցախի պետնախարար Նժդեհ Իսկանդարյանը։

Նա նշեց, որ միջնորդավորված դիմել է աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարար Արսեն Թորոսյանին, փոխնախարարների՝ տարբեր սոցիալական խնդիրներ քննակելու համար։ Բայց հանդիպում չի կայացել։

Նժդեհ Իսկանդարյանը նաեւ պատմեց, որ մոտ մեկ ամիս առաջ փողոցում պատահաբար հանդիպել է Նիկոլ Փաշինյանի աշխատակազմի ղեկավար Արայիկ Հարությունյանին։ «Ինքս չէի կարող անտարբեր անցնել, ներկայանալուց հետո իմ այն հարցադրմանը, որ երկու տղամարդ ենք եւ առանց տեսախցիկների զրուցում ենք, ի՞նչն է ստիպում ձեզ այսպիսի սոցիալական խնդիրներ ստեղծել արցախցիների համար, հաշվի առնելով Հայաստանի շուկայական գները՝ ինչպե՞ս կարող են 1-3 հոգանոց ընտանիքները բնակարաններ ձեռք բերել, ի զարմանս ինձ այսպիսի պատասխան հնչեց՝ ի՞նչ է, արցախցիներն ուզում են Երեւանի կենտրոնու՞մ ապրել։ Ուղղակի ասելու բան չունեմ»,- ասաց Նժդեհ Իսկանդարյանը։

Պետնախարարը նշեց, որ երբեւիցե արցախցիները չեն ասել, թե ցանկանում են ապրել Երեւանում։ Նա հիշեցրեց, որ տարբեր հանդիպումների ժամանակ իրենք ՀՀ կառավարությանը բազմիցա առաջարկել են մարզերում կառուցել բնակարաններ, որպեսզի արցախցիները համատեղ ապրեն՝ պահպանելով իրենց բարբառն ու ավանդույթները։

«Եվ նա այս հարցադրմանը պատասխանել է, որ ուժ է գեներացվում։ Հակադարձելով, որ Սյունիքում սյունեցիներն են ապրում կամ Շիրակում Շիրակի ժողովուրդն է, պատասխանը եղել է այն, որ նրանք Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներ են։ Մի խոսքով՝ տհաճ խոսակցություն ենք ունեցել, որից հետո բաժանվել ենք։ Ինձ համար պարզ է, որ չպետք է սպասել Հայաստանի կառավարությունից փոփոխություններ։ Ինչո՞ւ եմ ես անընդհատ նշում սոցիալական խնդիրները, որովհետեւ դրանք փոխկապակցված են մեր իրավունքների հետ։ Պա՞րզ է, չէ, որ եթե Հայաստանում չլինեն արցախցիներ, իրավունքի հարց չի լինի։ Իրավունքի հարցը նախ մենք պետք է բարձրաձայնենք։ Մենք երբեւիցե հանդիպե՞լ ենք մեր հայրենակիցների, ովքեր կխոսեն Նախիջեւանի վերադարձի մասին, ոչ, որովհետեւ այդ մարդիկ լքել են մեր հայրենիքը։ Ես չեմ ուզում, որ մեր սերունդները նույն խոսեն Արցախի մասին»,- ասաց Նժդեհ Իսկանդարյանը։

Նա նշեց, որ աշխարհաքաղաքական իրավիճակը շատ արագ եւ կտրուկ փոխվում է, ուղղակի պետք է զգոն եւ պատրաստ լինել ցանկացած սցենարի։

Արցախի պետնախարար Նժդեհ Իսկանդարյանն այսօր հրավիրած ասուլիսում ասաց, որ գարնանը նախատեսում է փողոցային շարժում սկսել, կանցկացվի հանրահավաք։

Նա նշեց, որ Հայաստանի իշխանությունների հետ որեւէ կոմունիկացիա չունեն։ «Ես ինքս առաջին իսկ օրվանից, այն ժամանակ պետնախարար չէի, շփվելով նրանց հետ, զգում էի վերաբերմունքն արցախցիների մասով։ Մի քանի փակագծեր կփորձեմ բացել։ Ես ինքս հակված եմ եղել, որ պետք է լինի հանրային ճնշում։ Այն, ինչ տեղի ունեցավ մայիս-հունիս ամիսներին, երբ մենք հանրահավաք արեցինք, վրան տեղադրեցինք, դրան հաջորդեցին բնակարանային ծրագրում փոփոխությունները՝ 150-ից ավելի բնակավայրեր 3 մլն-նոց գոտուց փոխվեց 4 մլն-ի։ Եվ մեր հայրենակիցները երկու ամիս եւս աջակցություն ստացան, այսինքն՝ մոտ 50 հազար արցախցիներ ստացել են 40 հազարական դրամ աջակցություն։ Շատ հաճախ արցախցիները մեզ մեղադրում են՝ ինչո՞ւ վրանը հանեցիք։ Եթե փողոցում լիներ 10 հազարի փոխարեն 20 կամ 30 հազար մարդ, վստահեցնում եմ ձեզ, որ մեր դիրքերն ավելի պինդ կլինեին եւ մեր բանակցություններն այլ ընթացք կունենային։ Ինքս կարծում եմ, որ պետք է հանրային ճնշում, սպասել, որ Հայաստանի կառավարության կողմից փոփոխություներ կլինեն, չեմ հավատում։ Եվ առաջիկայում, հանդիպելով տարբեր քաղաքացիների հետ, ինքս որոշում եմ կայացրել, հաշվի առնելով նաեւ եղանակային պայմանները, մարտի վերջ կամ ապրիլի սկզբին սկսել փողոցային շարժում։ Տեղի կունենա հանրահավաք, որից հետո կհասկանանք՝ ինչ կարող ենք անել»,- ասաց նա։

Նժդեհ Իսկանդարյանը նշեց, որ պայքարը սկսելու են՝ հաշվի առնելով արցախցիների այսօրվա սոցիալական վիճակն ու արտագաղթի տեմպերը։ «Այսօր ունենք 20-25 հազար հայրենակիցներ, ովքեր արտագաղթել են, բայց վստահ չեմ, որ եթե չլիներ ռուս-ուկրաինական հակամարտությունը, արցախցիները մեծ մասն այստեղ կլինէին։ Այնտեղ եւս բազմաթիվ խնդիրներ կան, մասնավորապես, փաստաթղթերի հետ կապված։ Շատերը գնում են, հետ են գալիս, մեղմ ասած, գնալու տեղ չունեն։ Հաշվի առնելով այդ հանգամանքը՝ ինքս հարկ եմ համարում եւ ինձ վրա պատասխանատվություն են վերցնում՝ փորձել ինչ-որ բեկումնային իրավիճակ մտցնել արցախցիների սոցիալական եւ ոչ միայն սոցիալական վիճակում։ Նիկոլ Փաշինյանն իրավունք չունի արցախցիների անունից հանդես գալու եւ մի ամբողջ ժողովրդի՝ 1988 թվականից սկսած Ղարաբաղյան շարժումը  եւ հակամարտության էջը փակել»,- նշեց նա։

Ըստ Իսկանդարյանի՝ այն, որ Նիկոլ Փաշինյանը զուգահեռներ է տանում Ղարաբաղյան հակամարտությունը փակելու եւ այսպես կոչված «արեւմտյան Ադրբեջան» արհեստական թեզի միջեւ, սա առնվազն անընդունելի է։ «Իսկ ինչո՞ւ չի խոսում այն մասին, որ 1990-ական թվականներին Բաքվի ջարդերից հարյուր հազարավոր մեր հայրենակիցներ տեղափոխվել են այստեղ, նրանց իրավունքի հարցի մասին ինչո՞ւ չի բարձրաձայնում»,- ասաց նա։

Հունվարի 18-ին Երևանի Դեմիրճյանի անվան մարզահամերգային համալիրում կկայանա «Մենք ենք» խորագրով միջոցառումների շարք, որոնք ուղղված են Արցախի մշակույթի պահպանմանը: Տեղի կունենա ցուցահանդեսի բացում և մեծ համերգ․ կազմակերպիչները նշում են, որ սա փորձ է ցույց տալու, որ արցախցիները գոյություն ունեն, որ նրանք չեն մոռանա իրենց ինքնությունը, բարբառը և հազարամյակների մշակույթը, և որ նրանք ոչմի տեղ չեն անհետանա։

Օկուպացիայից, ցեղասպանությունից և Արցախի բնիկ բնակչության տեղահանությունից երկուսուկես տարի անց սա, թերևս, առաջին հրապարակային հայտն է՝ արցախյան հանրությունը որպես միասնական միավոր պահպանելու համար: Դրանից առաջ մի քանի տասնյակ արցախյան հասարակական կազմակերպություններ կարևոր հայտարարություն էին տարածել, որում հստակորեն ուրվագծվել էին արցախցիների կոլեկտիվ իրավունքները: Տեղի են ունեցել նաև մի քանի հանրահավաքներ և բողոքի ակցիաներ, հիմնականում սոցիալական բնույթի, չնայած կառավարությանը ներկայացված պահանջագրում նաև ուրվագծվել են արցախցիների իրավական և քաղաքական պահանջները։

Խորհրդարանը, որի խոսնակն այժմ նաև Արցախի նախագահի պաշտոնակատարն է, գործում է Երևանում գտնվող Արցախի ներկայացուցչությունում: Կա պետական ​​նախարար, բայց կառավարության անդամների տվյալները անհայտ են։ Վերջերս խորհրդարանում լսումներ անցկացվեցին, որոնց ընթացքում նշվեց, որ արցախյան հարցը փակված չէ, և պայքարը կշարունակվի։ Մինչդեռ արցախցիների ինքնակազմակերպումը չափազանց դանդաղ է ընթանում։

Տեղահանության առաջին օրվանից արցախյան հասարակությունը միտումնավոր ատոմիզացվեց և բաժանվեց «ընտանիքների», ինչպես ցեղային հարաբերությունների ժամանակներում: Կառավարության սոցիալական ծրագրերը հիմնված են «ընտանեկան բաշխման» սկզբունքի վրա, որի համաձայն յուրաքանչյուր ընտանիք ստիպված է լուծել իր խնդիրները անհատապես, չնայած այդ խնդիրների պատճառները և դրանց լուծման միջոցները կոլեկտիվ են: Հայաստանում չի ստեղծվել մարմին, որը կզբաղվեր արցախցիների խնդիրներով, և սա նպատակ ունի ցույց տալ, որ չկա այդպիսի միավոր՝ արցախցիներ: Այժմ նույնիսկ արցախցիների համար նախատեսված ծրագրերում նրանց այլևս չեն անվանում «Ղարաբաղից բռնի տեղահանվածներ», ասում են միայն «տեղահանված անձինք»:

Արցախցիները չեն կարող գոյատևել որպես համայնք, եթե չարտացոլեն իրենց կոլեկտիվ իրավունքները և կոլեկտիվորեն չխթանեն դրանք: Դրան հասնելու համար նախևառաջ անհրաժեշտ է հանգիստ և անկողմնակալ գնահատել Արցախի քաղաքական և իրավական թղթապանակը, փաստաթղթավորել լեգիտիմ հանգրվաններն ու շեղումները, մշակել ռազմավարություն և այն խթանել ինչպես օրինական մարմինների, այնպես էլ հասարակական միավորների մակարդակով: Իրավունքների մասին արտահայտվելը հանցագործություն կամ «պատերազմի հրահրում» չէ, ինչպես փորձում են ներկայացնել Արցախը ջնջել ցանկացողները:

Առանց իրավական ռազմավարություն մշակելու՝ Արցախի ժողովրդին նվաստացնելու, նրանց իրավունքներից, արժանապատվությունից և կենսագրությունից զրկելու ներկայիս քաղաքականությունը կշարունակվի ավելի կոշտ մեթոդներով։ Այս քաղաքականությունը նպատակ ունի համոզել Արցախի ժողովրդին և Հայաստանի մյուս քաղաքացիներին, որ իրենց կյանքի 35 տարիները՝ ազգային-ազատագրական պատերազմը, խաբեություն էին, թշնամական հետախուզական ծառայությունների մեքենայություններ, այլ ոչ թե ցեղասպանությունից խուսափելու և որպես ազգ գոյատևելու քաղաքական կամք։

Վերջերս պաշտպանության նախարար Սուրեն Պապիկյանը, մեկնաբանելով Արցախի Ազգային ժողովի նախագահ Աշոտ Դանիելյանի՝ գեներալ Կարեն Շաքարյանին «Արցախի հերոս» բարձրագույն կոչումից զրկելու հրամանագիրը, նշել է. «Նախևառաջ, ես տեղյակ չեմ նման ինստիտուտի մասին և բացառում եմ ՀՀ-ում որևէ այլ մարմնի գոյությունը, բացի օրինական կառավարությունից։ Որոշ երևակայական, հնարավոր է՝ վիրտուալ մարդիկ իրենց վիրտուալ որոշումներով լցնում են ինտերնետը։ Բոլորի համար պարզ է, որ սրանք առոչինչ գործողություններ են կամ կատարվում են ինքնահաստատման համար, որպեսզի ևս մեկ անգամ ընդգծեն իրենց գոյությունն ու ներկայությունը”։

Պապիկյանը նշեց, որ Կարեն Շաքարյանին կոչումներ են շնորհվել հիմնականում Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար: Նա չանդրադարձավ, թե արդյոք Արցախը ներառված է «Հայրենիք» հասկացության մեջ, և ինչու՞ Ալիևը պահանջում է հանել ՀՀ Սահմանադրությունից 1989 թվականի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին բանաձևը: Ի վերջո, եթե ՀՀ կառավարությունը չի ճանաչում անկախ Արցախի խորհրդարանը, ապա նշանակում է՝ այն Արցախի ժողովրդին համարում է իր քաղաքացիներ, իսկ Արցախը՝ Հայաստանի մաս: Իսկ եթե ոչ, ապա արդյո՞ք գեներալ Շաքարյանը և մյուս հայ սպաները իրենց կարգավիճակը ստացել են «օտարերկրյա», «վիրտուալ» հողի վրա:

ՀՀ կապույտ անձնագիր ունեցող Արցախի քաղաքացիները համարվում էին ՀՀ քաղաքացիներ՝ անկախ 070 կոդից կամ նրանց անձնագրում նշված որևէ այլ կոդից: Այս մասին ABC Media-ին տված հարցազրույցում հայտարարել է Արցախի Հանրապետության նախագահի պաշտոնակատար Աշոտ Դանիելյանը:

«Քաղաքացիությունը չի որոշվում կոդով: Եթե անձը ունի ՀՀ անձնագիր, ապա նա համարվում է ՀՀ քաղաքացի»: Եթե ​​այսօր ասում են, որ սա ճանապարհորդական անձնագիր է եղել, թող ներկայացնեն համապատասխան օրենքը կամ իրավական հղումը, որտեղ դա հստակ նշված է», – ասաց Դանիելյանը։

Նրա խոսքով՝ «ճանապարհորդական անձնագիր» տերմինը կառավարության դիսկուրսում հայտնվել է միայն 2023 թվականի հարկադիր արտաքսումից հետո։ Դանիելյանը պնդում է, որ կառավարության որոշումը փաստացի մեկ գիշերվա ընթացքում զրկել է 070 անձնագրեր ունեցող մարդկանց ՀՀ քաղաքացիությունից, ինչը նա համարում է հակասահմանադրական։

«Ոչ ոք չի կարող խլել մեր վերադարձի իրավունքը։ Քաղաքացիություն ստանալը ոչ մի կերպ չի վերացնում այս իրավունքը։ ՀՀ քաղաքացի լինելը չի ​​նշանակում, որ մենք զրկվում են պատմական կամ իրավական իրավունքներից», – ընդգծեց նա։

Դանիելյանի խոսքով՝ ստեղծված իրավիճակը քաղաքական որոշումների արդյունք է, և բնակչության շրջանում տարածված վախերն ու շփոթմունքը հաճախ դիտավորյալ են։

Մինչդեռ, Արցախում ենթադրյալ հանցագործությունների վերաբերյալ դատավարությունները շարունակվում են հայկական դատարաններում, և ոչ ոք չի պատասխանում այն հարցին, թե ինչու, օրինակ, 2023 թվականի սեպտեմբերին Արցախում զենքի հանձնումը պետք է քննվի Հայաստանում, եթե Հայաստանը չի ճանաչում Արցախի սոուբյեկտությունը։ Մինչդեռ, Հայաստանի խորհրդարանի կամ կառավարության ոչ մի նիստ չի անցնում առանց քննարկելու Արցախի ժողովրդին անմիջականորեն վերաբերող հարցերը։

Արցախի ժողովրդին լուծարելու, մասնատելու կամ «ինտեգրելու» փորձերը չեն կարող հաջողության հասնել, քանի դեռ գոյություն ունեն կոլեկտիվ իրավունքներ, որոնք պահանջում են կոլեկտիվ, այլ ոչ թե «ընտանեկան» լուծումներ։ Միայն կոլեկտիվ իրավունքների համար պայքարի ռազմավարության մշակումը կարող է վերականգնել արցախցիների մոտ «Մենք կանք» զգացողությունը։ Եվ հունվարի 18-ի համերգը պետք է նշի նման ռազմավարության մշակման սկիզբը։