Հունվարի 15-ին, հինգշաբթի օրը, ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփը հայտարարեց «Խաղաղության խորհուրդ» ստեղծելու մասին՝ Գազայի հատվածի վերակառուցումը վերահսկելու համար: Այս կառույցի ստեղծումը Թրամփի՝ Գազայի հատվածի համար խաղաղության ծրագրի մի մասն է՝ միջազգային ուժերի տեղակայման հետ մեկտեղ: ԱՄՆ նախագահն ինքը կղեկավարի «Խաղաղության խորհուրդը»:

Հիշեցնենք, որ հունվարի 14-ին, Վաշինգտոնում ԱՄՆ-ի և Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարների հանդիպումից հետո, համատեղ հայտարարություն տարածվեց հայ-իրանական սահմանի երկայնքով «Թրամփ ճանապարհի» (TRIPP) կառուցման վերաբերյալ: Խորհուրդ չստեղծվեց,  սակայն 4 հայ գերիներ վերադարձան տուն։

«Ինձ համար մեծ պատիվ է հայտարարել Խաղաղության խորհրդի ստեղծման մասին: Խորհրդի կազմը շուտով կհայտարարվի, բայց կարող եմ վստահորեն ասել, որ սա ամենամեծ և ամենահեղինակավոր խորհուրդն է, որը երբևէ ստեղծվել է ցանկացած պահի, ցանկացած վայրում», – գրել է Թրամփը TruthSocial սոցիալական մեդիա հարթակում:

«Խաղաղության խորհրդի» ստեղծման մասին հայտարարվեց պատերազմից հետո Գազայի հատվածում առօրյա կյանքը կառավարելու հանձնարարականով 15 անդամից բաղկացած պաղեստինյան տեխնոկրատական ​​​​մարմնի ստեղծման մասին հայտարարությունից կարճ ժամանակ անց, հաղորդում է AFP լրատվական գործակալությունը: Վարչակազմը կգործի «Խաղաղության խորհրդի» հսկողության ներքո։ «Որպես Խաղաղության խորհրդի նախագահ՝ ես աջակցում եմ նորանշանակ պաղեստինյան տեխնոկրատական ​​կառավարությանը», – հայտարարել է Թրամփը։

Հայաստանում, ըստ երևույթին, կառավարության փոփոխության և «տեխնոկրատների» նշանակման անհրաժեշտություն չկար։

Երեկ, TRIP-ի վերաբերյալ հայ-ամերիկյան հայտարարության հրապարակումից հետո, ՀՀ արտաքին գործերի նախարար Արարատ Միրզոյանը խոստովանեց, որ հայտարարությունը ներառում է միայն համաձայնեցված կետերը, ինչը նշանակում է, որ չլուծված հարցեր են մնում: Մինչդեռ, Նիկոլ Փաշինյանը ԵՄ-ի կողմից կազմակերպված համաժողովում փաստացի հայտարարեց, որ համաձայնեցված հայտարարության էությունը անվտանգության ապահովումն է. առանց դրա մենք կապրեինք այլ իրականության մեջ, ասաց նա։ Դա ակնարկ էր, որ «Թրամփի ճանապարհը» կանխեց պատերազմը, Հայաստանի հարավի անեքսիան կամ Հայաստանի լիակատար կապիտուլյացիայի վերաբերյալ պայմանագրի «խաղաղ» կնքումը։

Այնուամենայնիվ, չլուծված խնդիրների շարքում կան երկու կարևորագույն հարցեր՝ ինչ կլինի հայ-իրանական սահմանի հետ և ինչ դեր կխաղա ԵՄ-ն ապագա տարածաշրջանային հավասարակշռության մեջ։

Նույն օրը Հայաստանում Իրանի դեսպանը մամուլի ասուլիս հրավիրեց և ուղղակիորեն մեղադրեց Հայաստանին ամբողջ աշխարհի հակաիրանական գործունեության կենտրոն դառնալու մեջ։

Միևնույն ժամանակ, Հայաստանում ԵՄ ներկայացուցիչ Մարագոսը անհաջող փորձեց պարզել, թե ինչպես է ԵՄ անդամակցությանը ձգտող Հայաստանը պատկերացնում ԵՄ դերը ապագա տարածաշրջանային լանդշաֆտում՝ հաղորդակցություններին մասնակցության և քաղաքական ներկայության առումով։

Ե՛վ Իրանը, և՛ ԵՄ-ն փաստացիորեն հայտնվել են տարածաշրջանային գործընթացներից մեկուսացված՝ Արցախի հարցում իրենց դիրքորոշման պատճառով, որը արտացոլում է վերաբերմունք ոչ թե լոկալ տարածքային հարցի, այլ նոր աշխարհակարգ կառուցելու համընդհանուր սկզբունքի նկատմամբ։ Հենց Իրանի, ԵՄ-ի և այլոց «համաձայնությունը» Արցախի օկուպացիային, ցեղասպանական գործողություններին և բնիկ բնակչության տեղահանությանն է որոշել Իրանի և ԵՄ-ի ներկայիս ճակատագիրը, որոնք հայտնվել են աշխարհաքաղաքական փլուզման եզրին։

Ինչ վերաբերում է ԵՄ-ին, Նիկոլ Փաշինյանը դիվանագիտորեն Արցախի կորստի և տարածաշրջանում ստեղծված «անեվրոպա» իրավիճակի մեղքը բարդեց հենց Եվրոպայի վրա։ Նա բազմիցս ընդգծեց, որ «Թրամփի ճանապարհը» և ԱՄՆ ներկայությունը տարածաշրջանում հնարավոր են դարձել միայն այն պատճառով, որ 2022 թվականի հոկտեմբերին Շառլ Միշելը և Մակրոնը «առաջարկեցին» տարածաշրջանում «տարածքային ամբողջականությունը» սահմանել Ալմա-Աթայի հռչակագրի և խորհրդային սահմանների հիման վրա։

Նիկոլ Փաշինյանը նաև հայտարարել է, որ Հայաստանը մտադիր չէ դուրս գալ ԵԱՏՄ-ից, մինչև ԵՄ-ն չորոշի ընդունել Հայաստանին։ Եվ քանի որ ԵՄ անդամակցության շանսերը գրեթե զրոյական են, Հայաստանի դուրս գալը ԵԱՏՄ-ից թվում է անիրատեսական։

Սա նշանակում է, որ Հայաստանի սահմանները կմնան ԵԱՏՄ սահմաններ։ Ավելի վաղ Փաշինյանը հայտարարել էր, որ Երևան-Բաքու խաղաղության պայմանագրի ստորագրումից հետո եվրոպական դիտորդական առաքելությունը պետք է լքի Հայաստանը։

Այսպիսով, տարածաշրջանում ԵՄ չի լինի։ Փաշինյանը մեծահոգաբար խոստացել էր քննարկել, թե ինչ կարող է անել ԵՄ-ն նոր «Թրամփի ճանապարհին». նրան կարող են հանձնարարել վերանորոգել անցակետերը։ Բայց միայն այն դեպքում, եթե ԵՄ-ն օգնի Փաշինյանին վերընտրվել։

Իրանի վերաբերյալ՝ ի պատասխան դեսպանի մեղադրանքների, որ Հայաստանը թույլատրում է հակաիրանական բողոքի ցույցեր Երևանում, Հայաստանի Ներքին գործերի նախարարությունը պատասխանել է, որ չի արգելի ժողովրդավարական բողոքի ցույցերը, քանի դեռ դրանք չեն խախտում օրենքն ու կարգը։ Հիշեցնտնք, որ խոսքը Երևանում Իրանի դեսպանատան դիմաց իրանցիների բողոքի ցույցերի մասին է, որոնք գոռում էին «մահ մոլլաներին» և «կեցցե՛ շահը»։

Բայց սա ամենավատը չէ. հայ-ամերիկյան հայտարարության մեջ չի նշվում, թե ինչպես կկատարվի Իրանի և Հայաստանի միջև հաղորդակցությունը, եթե բացվի «Թրամփի ճանապարհը»։ Ավելին, չկա որևէ պատկերացում այն ​​մասին, թե ովքեր կտեղակայվեն հայ-իրանական սահմանին։ Իրանը կարծում է, որ Հայաստանի հետ սահմանին թշնամական ուժերի ներկայությունը Թեհրանի կողմից կարող է դիտվել որպես ազգային անվտանգության սպառնալիք։ Արդյո՞ք սա ենթադրում է, որ «Թրամփի ճանապարհը» կդառնա Իրանի համար օրինական թիրախ, դժվար չէ կռահել։

Այնուամենայնիվ, Երևանում Իրանի դեսպանի կոշտ հայտարարությունը հնչում է անտեղի. Իրանը նման հայտարարություններ չի արել Բաքվի վերաբերյալ, չնայած այն հանգամանքին, որ վերջին հինգ տարիների ընթացքում Ադրբեջանը բազմաթիվ թշնամական գործողություններ է կատարել Իրանի դեմ։ Պաշտոնական Բաքվի մասնակցությունը այդ գործողություններին երբեմն ապացուցվել է, երբեմն պարզապես ակնարկվել, բայց Իրանը, ըստ էության, երբեք Բաքուն չի նույնացրել որպես հակաիրանական գործողությունների կենտրոն։

Իրանը, որը 2020-2023 թվականներին «ճանաչել» է Ադրբեջանի իրավասությունը Արցախի նկատմամբ, չի կարող «չճանաչել» Բաքվի պահանջները «Ադրբեջանի հարավի» նկատմամբ։ Աշխարհում այլևս փորձագետներ չկան, որոնք չեն քննարկում Իրանում անջատողական տրամադրությունները և «Հարավային և Հյուսիսային Ադրբեջանի» միավորման հնարավորությունը։ Մինչդեռ, Իրանի դեսպանը Բաքվին չի մեղադրում անջատողական տրամադրությունների մեջ, այլ սպառնում է Երևանին՝ հայտարարելով, որ եթե Իրանը փլուզվի, Հայաստանը տուժողների մեջ կլինի։

2026թ. հունվարի 14-ին հրապարակվել է ««Թրամփի ուղի՝ հանուն միջազգային խաղաղության և բարգավաճման» նախագծի (ԹՐԻՓՓ) իրականացման շրջանակ» անունը կրող փաստաթուղթը, որտեղ, ի մասնավորի, արձանագրված է. «Հայաստանը մտադիր է թույլատրել և աջակցել ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության հիմնմանը։ Ակնկալվում է, որ ընկերությունը պատասխանատու կլինի ԹՐԻՓՓ-ի զարգացման համար՝ 49 տարի նախնական ժամկետով նրան տրամադրվող կառուցապատման իրավունքով։ Հայաստանը մտադիր է ԱՄՆ-ին առաջարկել ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության 74% մասնաբաժինը և պահպանել 26% մասնաբաժինը։ Ակնկալվում է, որ այս համագործակցությունը կերկարաձգվի ևս 50 տարով՝ Հայաստանի կառավարությանը հավելյալ սեփականության տրամադրմամբ նրա մասնաբաժինը դարձնելով 49%»:

Մեջբերումից պարզվում է, որ 49 տարի ժամկետով ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության 74% մասնաբաժինը պատկանելու է ամերիկյան կողմին, իսկ 26%-ը՝ հայկական: 49 տարին լրանալուց հետո հայ-ամերիկյան համագործակցությունը հնարավոր է երկարաձգել ևս 50 տարով: Նշված ժամանակահատվածով երկարաձգելու դեպքում ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության մեջ Հայաստանի ունեցած 26% մասնաբաժնին կավելացվի ևս 23%: Արդյունքում նշված ընկերության մեջ Հայաստանը կունենա 49% մասնաբաժին, իսկ ԱՄՆ-ն՝ 51%:

2026թ. հունվարի 14-ին ԱՄՆ-ում հրավիրած մամուլի ասուլիսի ժամանակ պատասխանելով հարցին, թե ինչո՞ւ է ԹՐԻՓՓ ընկերության բաժնեմասի միայն 26%-ը պատկանելու Հայաստանին, իսկ 74%-ը՝ ԱՄՆ-ին՝ ՀՀ արտաքին գործերի նախարարի պաշտոնը զբաղեցնողը, մասնավորաբար, ասել է. «Մեծ հաշվով բանակցությունների արդյունք է… կարծում եմ՝ արդար բաշխում է»:

Փաստորեն, 99 տարիների ընթացքում ԹՐԻՓՓ զարգացման ընկերության հսկիչ փաթեթը լինելու է ԱՄՆ-ի ձեռքում: Սրանով ամեն ինչ ասված է: Մեկնաբանություններն իրապես ավելորդ են:

ՍՏԵՓԱՆ ՀԱՍԱՆ-ՋԱԼԱԼՅԱՆ
քաղաքագետ