Արցախյան և այլ եկեղեցիների սեփականության հարցը
Այսօր հայտնի դարձավ, որ օրհնությամբ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Բ Ծայրագույն Պատրիարք և Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հրատարակչությունը լույս է ընծայել պ․գ․թ․ Արմինե Տիգրանյանի «Արցախի մշակութային Ժառանգության ոչնչացման և բռնայուրացման՝ Ադրբեջանի քաղաքականությունը (2020-2025 թթ․)» վերնագրով ուսումնասիրությունը։
Հիշեցնենք, որ Արցախում՝ Հայաստանի դեմ 2020 թ․ պատերազմից հետո Հայաստանյան Առաքելական եկեղեցին՝ որպես ՀԱՍԵ անշարժ գույքի միակ սեփականատեր, դեմել է միջազգային դատարաններ՝ Կանաչ ժամի և այլ արցախյան եկեղեցիներին մուտք ապահովելու և ժառանգությունը պահպանելու պահանջով։ 2025 թ․ մայիսին Շվեյցարիայում Կաթողիկոս Գարեգին Բ-ը հաստատեց, որ հետամուտ է լինելու հայցերի քննությանը։ Ինչից հետո Կաթողիկոսի դեմ Նիկոլ Փաշինյանի արշավը դաժան ընթացք ստացավ։
Եկեղեցիների սեփականության իրավունքն ամնողջ աշխարհում ու ՀՀ կառավարության իրավասությունը
Խնդիրը միայն Արցախում մնացած եկեղեցիները չեն, որոնց սեփականատերը իրավաբանորեն Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսն է։ Եկեղեցիների, այսինքն՝ հայկական հսկայական ժառանգության սեփականության հարցը Հայաստանի տարածքում և դրանից դուրս փաստորեն ՀՀ կառավարության իրավասության տակ չէ։ Փաշինայնը, հավակնելով կառավարել Հայաստանյան Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու սեփականությունը Հայաստանի տարածքում, չի կարողանում դա անել, քանի որ եկեղեցու սեփականությունը, պարզվում է, սահմններ չի ճանաչում։
Այս հարցը “լուծելու” համար Փաշինյանը որոշել է առանձնացնել հայաստանյան եկեղեցին, այն առնել ՀՀ իրավասության տակ, իսկ Առաքելական եկեղեցու մնացած սեփականությունը թողնել այն երկրներին, որոնց տարածքում նրանք գտնվում են։
Այդ նպատակով Փաշինյանին կից ստեղծվել է 10 եպիսկոպոսներից բաղկացած Խորհուրդ, որի նպատակը՝ զուտ հայաստանյան եկեղեցական կազմակերպություն հռչակելն է։ Հիշեցնենք, որ մինչ օրս, բացի Էջմիածնից, գործում են Մեծի տան Կիլիկիո կաթողիկոսությունը, Պոլսո և Երուսաղեմի պատրիարքարանները։ Սակայն բոլորը այս կամ այն ձևով ճանաչում են Էջմիածնի գերակայությունը։ Հիմա խնդիր է դրվել զրկել Էջմիածինը այդ գերակայությունից։
Կկաայանա՞ Եպիսկոպոսաց ժողովը Ավստրիայում
Օրերս հայտարարվեց, որ Էջմիածնի Մայր Աթոռը որոշեց Եպիսկոպոսաց ժողով անցկացնել Ավստրիայում փետրվարի կեսերին՝ չթաքցնելով, որ ժողովը անհնար է անցկացնել Հայաստանում՝ ճնշման պատճառով։ Ավելի վաղ հաղորդվել էր, որ մի շարք եպիսկոպոսների մուտքը Հայաստան արգելվել է 2025 թվականի դեկտեմբերին նախատեսված ժողովին մասնակցելու համար։
Փաշինյանը փորձեց Գարեգին Բ-ին ստիպել հրաժարական տալ, բայց քանի որ դա չհաջողվեց, նա կարողացավ համոզել 57 եպիսկոպոսներից 10-ին միանալ իր ստեղծված Խորհրդին։ Եւս 4 եպիսկոպոս բանտում են։
Այսօր Փաշինյանին միացած 10 եպիսկոպոսները անվավեր կառույց են հռչակել Գերագույն հոգևոր խորհուրդը։ Փաշինյանամետ Խորհուրդը կոչ է արել չեղարկել արտերկրում Եպիսկոպոսաց ժողովը, “չենթարկվել Մայր Աթոռի վերնախավում դեռևս գործող ապազգային, օտար ուժերին ծառայող, Հայ Եկեղեցին պառակտող և հակապետական խմբակի սադրանքներին”։
Ռուսաստանի հետ կապերը՝ որպես “բարեփախման” պատճառ
Նիկոլ Փաշինյանը փորձում է արդարացնել Եկեղեցու դեմ գործողությունները նրանով, որ Եկեղեցու ներկայիս ղեկավարությունը իբր ծառայում է կայսրական շահերին, իմա՝ Ռուսաստանին։ «Դարեր շարունակ Թուրքիայի ղեկավարն է նշանակել Ամենայն Հայոց կաթողիկոս։ Որոշ դարեր ի վեր՝ Պարսկաստանի ղեկավարը, որոշ դարեր ի վեր՝ Ռուսաստանի ղեկավարը և այդպես շարունակ։ Մինչև հիմա վերջին էդպիսի փաստաթղթերը, որ ընդունվել են, ընդունվել են կա՛մ ռուսական, կա՛մ թուրքական կայսրության ֆորմատով են», ասել է նա։
Ոչ ոք չգիտի, թե մեր եկեղեցին ինչպես է ֆինանսավորվում, ինչքան գումար է մուտք գործում, ինչպես է այն ծախսվում։ Մեք պետք են գործիքներ ստուգելու հոգևորականների, եկեղեցականների բարեվարքությունը և այլն, հայտարարել է Փաշինյանը։
Մինչ այդ իշխանական մամուլը մի փաստաթուղթ է հրապարակել, ըստ որի 1986-88 թթ․ Գարեգին Բ-ի եղբայրն իբր հավաքագրված է եղել խորհրդային КГБ -ի կողմից։ Դա ներկայացվել է որպես մահացու մեղք, սակայն, ըստ ՀՀ օրենքի, КГБ ագենտ լինելը Հայաստանում քրեորեն պատժելու արարք չէ։ Հակառակ դեպքում Հայաստանի կեսը հիմա պետք է դատվի։
Բացի այդ, ինչպես գրել է “Քրիստիան պոստը”, հայկական եկեղեցին, դարերով լոյալ լինելով տիրացող կայսրություններին, կարողացել է պահպանել ոչ միայն իրեն, այլև հայ ազգի գոյությունը, սակայն կարող է ոչնչանալ ՀՀ կառավարության դիրքորոշման շնորհիվ։
Ինչ դիչքորոշում ունի Երուսաղեմի հայոց պատրիարքը
Երուսաղեմի հայոց պատրիարք Տ. Նուրհան արքեպիսկոպոս Մանուկյանը իր զորակցությունն է հայտնել Վեհափառ Հայրապետին։
«Հայ ժողովուրդի կեանքի բաժինը եղան դարեր շարունակ եւ մանաւանդ 1915-ի և 1916-ի սեւ տարիներուն՝ իբրեւ հետեւանք կայսերապաշտական եսամոլ շահերու եւ անխիղճ բռնակալներու քաղաքականութեան, որը շարունակուեցաւ նաեւ մեր օրերուն յատկապէս 2020-ին, Արցախի մեր քոյրերու եւ եղբայրներու նկատմամբ, որոնք կը մարտնչէին անարդարութեան դէմ՝ նախընտրելով ազատ մեռնիլ, քան ստրուկ ապրել:
Մեր անխառն եւ հաստատուն սէրը կը յայտնենք Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին, եւ մեր սիրեցեալ Հայրապետ՝ Ն.Ս.Օ.Տ.Տ. Գարեգին Երկրորդ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին”, գրել է պատրիարքը:
Ինչ կարծիք ունի Պոլսո պատրիարքը
Խոսելով համայնքի նկատմամբ թուրքական իշխանությունների տրամադրվածության ու վերաբերմունքի մասին՝ Պոլսո Պատրիարքը փաստեց, որ ներկայիս ղեկավարությունը բավական դրական է տրամադրված։ «Իրենց ժամանակով մենք վերատիրացանք մեր կալվածքներին, մեր ազատություններն ունեցանք, այսօր կարող ենք նորոգել մեր կառույցները, մեր եկեղեցիները։ Եղել է ժամանակ, երբ անգամ մեխ գամելու համար պետք է թույլտվություն ստանայինք։ Հիմա այդ բոլորը շատ ավելի հեշտ է արվում»,- ասաց Պոլսո Հայոց պատրիարք Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը։
Եթե այսօր մենք 35-40 հազար ենք, 25 տարի հետո 10-15 հազար ենք մնալու։ Մեր համայնքի կառույցները 125 հազար հայերի համար են։ Այս քաղաքում 50 եկեղեցի ունենք՝ 33 առաքելական, 12 կաթոլիկ, 4 բողոքական։ Բայց այլևս չենք կարողանում լցնել մարդկանցով։ Ժամանակին ունեինք 50 վարժարան, հիմա միայն 17-ը։ Մեր վարժարաններում 3000 աշակերտ կա։
Մենք մեր ունեցած հարստությամբ սփյուռքյան լավագույն օջախներից մեկն ենք։ Մեր աղոթքն է, որ այն, ինչ շուրջ 600 տարի պահպանել ենք եկեղեցու շուրջ, շարունակենք նույն կերպ պահպանել»,- ընդգծեց Պոլսո Հայոց պատրիարք Սահակ արքեպիսկոպոս Մաշալյանը։
Հայ Առաքելական եկեղեցու հարցը՝ միջազգային խնդիր է և հավասարեցվում է ցեղասպանության
Ցեղասպանության կանխարգելման Լեմկինի ինստիտուտը ՀՀ կառավարության քաղաքականությունը Հայաստանյան եղեկեցու հանդեպ համեմատել է ցեղասպանության հետ։ Եկեղեցին հայ ազգի հենասյուներից է, և դրա ոչնչացումը հավասարազոր է հայ ազգի ոչնչացման փորձի, նշված է Ինստիտուտի հայտարարության մեջ։
«Ներկայիս իշխանության քայլերը Հայ Առաքելական Եկեղեցու հանդեպ, ըստ միջազգային շրջանակների գնահատականների, անցել են ներքին քաղաքական դաշտի սահմանները և դարձել են միջազգային քննարկման առարկա։ Այդ համատեքստում Սլովակիայի մայրաքաղաք Բրատիսլավայում տեղի ունեցավ Հայ Առաքելական Եկեղեցու և քրիստոնեության պաշտպանության կոմիտեի առաջին նիստը, որը նպատակ ուներ ձևակերպել համատեղ դիրքորոշում և ներկայացնել հստակ պահանջներ։
Միջազգային աջակցության մասին խոսեց նաև ԱՄՆ նախագահ Դոնալդ Թրամփի մտերիմ Գվիդո Լոմբարդին՝ հայտնելով, որ աջակցում է Կոմիտեի բոլոր առաջարկներին և պատրաստ է դրանք առաջ մղել Միացյալ Նահանգներում, այդ թվում Վաշինգտոնում նախատեսվող միջկրոնական համաժողովի շրջանակում”, գրում է հայկական մամուլը։
Ամերիկացի փորձագետ Ջոն Էյբները՝ «Միջազգային քրիստոնեական համերաշխություն» իրավապաշտպան կազմակերպության նախագահը, որը մանրակրկիտ ծանոթ է իրավիճակին, տալիս է ավելի կոնկրետ կանխատեսում. «Հայաստանը դառնալու է վասալական, պարտված պետություն՝ հանձնված Թուրքիայի և Ադրբեջանի տանդեմի ողորմածությանը։ Թուրքիայում ԱՄՆ դեսպանը փաստացի դարձել է տարածաշրջանի նահանգապետ, հայտարարել է, որ որոշ ցեղեր (նկատի ունի հայերին) պետականություն ստացել են պատահաբար, այսինքն՝ ակնարկում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը չունի գոյության լեգիտիմ իրավունք”։
Հայաստանում կստեղծվի նոր եկեղեցական կառո՞ւյց
«Ես կարծում եմ, որ այն քաղաքական հորդորների ֆոնին, որ պետք է ստեղծել մեկ այլ կազմակերպություն, պետք է տեղափոխել աթոռանիստը, կարող է մեկ այլ հենց նույն կրոնական կազմակերպություն մեկ այլ իրավաբանական անձ ձևակերպվի ու վերագրանցի», – ասել է ՔՊ պատգամավոր Թագուհի Ղազարյանը, մեկնաբանելով մի օրինագիծ, որով Եկեղեցիների օտարումը պետք է համաձայնեցվի կառավարության հետ:
Եկեղեցին և փորձագետները չեն հասկանում, թե ինչի համար է ՔՊ-ն առաջ քաշել այս օրինագիծը։ Սակայն եթե դիտարկենք այն Եկեղեցու հնարավոր պառաքտման կոնտեքստում, պարզ կդառնա, որ Կաթողիկոսին ուզում են կանխավ զրկել Հայաստանում եկեղեցիների և այլ սրբությունների հանդեպ սեփականության իրավունքը իրականացնելուց։ Եթե, իհարկե, ստացվի տիրանալ Էջմիածնին։
Օրեր առաջ Վեհափառը պաշտոնանկ էր արել վարչապետի հակակաթողիկոսական արշավին միացած 10 եպիսկոպոսներից Մասյացոտնի թեմի առաջնորդ Գևորգ սրբազանին: Գևորգ սրբազանը դատի է տվել, և ՀՀ դատարանը վերականգնել է նրան պաշտոնում, մինչև վերջնական որոշումը։
Շվեյցարիայի Հայոց թեմի առաջնորդական տեղապահ Գուսան ծայրագույն վարդապետ Ալճանյանն ևս ազատվել է իր պաշտոնից: Տարեսկզբին հակակաթողիկոսական թիմին միացած Տեր Գուսան Ալջանյանն ավելի վաղ Վեհափառին հակականոնական քայլերի համար էր մեղադրել:
Փաստաբան Ռուբեն Մելիքյանը գրել է։ «Դե հիմա տեսնենք, թե որ մի դատարան է դիմելու տիրադավը, որ վիճարկի այս որոշումը` Ժնևի՞ թե Ցյուրիխի”։
Սակայն եթե ՀՀ դատարանը բեկանի Կաթողիկոսի գոնե մեկ որոշում, դա նախադեպ կդառնա բոլոր որոշումների բեկանման համար։
