2025 թ․ օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստան-Ադրբեջան “խաղաղության պայմանագրի” նախաստորագելուց հետո Նիկոլ Փածինյանը հայտարարել է, որ պայմանագիրը ուժի մեջ մտնելուց հետո եվրոպական դիտորդներն այլևս չեն իրականացնի իրենց առաքելությունը ներկայիս ձևաչափով։ Հիշեցնենք, որ եվրոպական դիտորդների տեղակայմանը Հայաստանում կտրականապես դեմ էին Մոսկվան և Բաքուն։

Փաշինյանը նաև ասում է, որ “խղաղության” պայմանագրի նախաստորագրումը և Թրամփի ճանապարհը անհնարին կլինեին առանց Պրահայում ԵՄ առաջնորդներ՝ Շարլ Միշելի և Մակրոնի նախաձեռնությամբ ստորագրված փաստաթղթի, համաձայն որի Հայաստանի և Ադրբեջանի սահմանները որոշվում են Ալմա-Աթայի համաձայնագրով։

Այլ կերպ ասած, չնայած, որ 2020 և 2025 թ․ փաստաթղթերը Փաշինյանն ու Ալիևը ստորագրել են Պուտինի, ապա Թրամփի միջնորդությամբ, “սովետական սահմաններին” վերադառալու, ավելի պարզ ասած՝ Արցախից և Նախիջևանից հրաժարվելու մեղքը Փաշինյանը դնում է Եվրամիության վրա։

Իսկ վերջում ստացվում է, որ Հայաստանը Ռուսաստանի հետ քննարկում է երկաթուղու վերականգնումը, հաստատում է, որ դուրս չի գա ԵԱՏՄ-ից, ամերիկյան ընկերությանն է փոխանցում հայ-իրանական ամբողջ սահմանը, իսկ Եվրամիությանն ասում է, որ դեռ կմտածի, թե ինչ ֆորմատով կարելի է Հայաստանում պահել 200 դիտորդի։

Եվրամիությունը բավական լավ հարաբերություններ է հաստատել Հայաստանի հետ, փետրվարի 13-ին լրագրողների հետ զրույցում հայտնել է Հայաստանում Եվրամիության քաղաքացիական մոնիթորինգի առաքելության (EUMA) ղեկավար Մարկուս Ռիտերը՝ ավարտելով իր առաքելությունը Հայաստանում։

Նրա խոսքով՝ Հայաստանը ցանկանում է ավելի մոտենալ Եվրամիությանը եւ նույնիսկ քննարկում է ապագայում անդամակցելու հնարավորությունը։ «Հուսով եմ՝ դա մի օր տեղի կունենա»,- նշել է առաքելության ղեկավարը։

Մենք շատ բարձր ենք գնահատում Եվրամիության հետ համագործակցությունը և շատ դրական ենք գնահատում նաև առաքելության տեղակայումը Հայաստանում, որովհետև մենք համոզված ենք, որ առաքելությունը իր դրական ազդեցությունն է ունեցել կայունության գործոնի տեսանկյունից և նաև նպաստել է, որ տարածաշրջանում և կայունություն լինի, ինչպես նաև սահմանային համայնքների բնակչության մոտ վստահություն լինի կայունության և անվտանգության նկատմամբ։ Այս մասին այսօր՝ փետրվարի 13–ին, լրագրողների հետ զրույցում նշեց Հայաստանի ԱԽ քարտուղար Արմեն Գրիգորյանը։

«Կարող եմ ասել, որ նրանք կարևոր դեր են ունեցել Հայաստան-Ադրբեջան երկկողմ հարաբերությունները խաղաղության հաստատման, ինչպես նաև նախագահ Թրամփի գործոնն է կարևոր եղել խաղաղության հաստատման գործում»,–ասաց նա։

Հարցին՝ արդեն կա՞ պատկերացում, թե հետագայում ինչպիսին է լինելու ԵՄ առաքելության աշխատանքը, ԱԽ քարտուղարը պատասխանեց. «Մի բան հստակ է, մենք ուզում ենք, որ ԵՄ քաղաքացիական առաքելությունը շարունակի մնալ Հայաստանում։ Գիտեք, որ խաղաղության պայմանագրի շրջանակներում մենք համաձայնություններ ունենք, դեռևս պետք է ստորագրվի և վավերացնվի, որպեսզի ուժի մեջ մտնի, հասկանանք, թե ինչպես ենք առաջ շարժվում այդ մասով։ Բայց միանշանակ է, որ մենք ուզում ենք առաքելությունը շարունակի մնալ Հայաստանում և մենք կշարունակենք աշխատել այս ուղղությամբ։

Հետագա համագործակցության ձևերը քննարկման փուլում են, կքննարկենք, կհասկանանք, թե ինչպիսի գործունեության շրջանակում մենք կարող ենք համագործակցել։ Մենք կհասկանանք, թե ինչպես կարող ենք անել, բայց դա նաև կախված է խաղաղության պայմանագրի վավերացումից»,–ասաց նա։

Մենք պայմանավորվել ենք շարունակել մեր աշխատանքը, շարունակել սահմանի պարեկությունը եւ զեկուցել զարգացումների մասին մինչեւ խաղաղության համաձայնագրի ոչ միայն ստորագրումը, այլեւ վավերացումը։ Այլ քննարկումներ դեռեւս չեն եղել, հայտնել է Մարկուս Ռիտեր։

Նա ավելեց, որ ԵՄ առաքելության ապագայի հարցը չի քննարկվել Հայաստանի կառավարության հետ, այդ թվում՝ այն հարցը, թե արդյոք դիտորդները կմնան Հայաստանում խաղաղության համաձայնագրի վավերացվելուց հետո։

Առաքելությունը սկզբում բաղկացած էր 40 մարդուց, իսկ հիմա՝ 210։ Մեզ բավական լավ ընդունեցին, եւ մենք լավ համագործակցություն ենք հաստատել տեղի իշխանությունների հետ։ Ես կարծում եմ, որ առաքելությունը հաջողված էր, եւ սա հաջողության պատմություն է ոչ միայն անձամբ ինձ, այլեւ Հայաստանի համար»,- եզրափակել է Ռիտերը։

Հայաստանում փետրվարի 13-14-ը «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության շրջանակում, կանցկացվի երկկողմ կլոր սեղան, որի ընթացքում կհանդիպեն Հայաստանի և Ադրբեջանի քաղաքացիական հասարակությունների ներկայացուցիչները։ Բացի «Խաղաղության կամուրջ» նախաձեռնության հիմնական մասնակիցներից, այս կլոր սեղանին կներգրավվի նաև երկու կողմերից մասնակիցների ավելի լայն խումբ։

«Արմենպրես»-ի հաղորդմամբ՝ ադրբեջանական պատվիրակությունը Հայաստան է ժամանել ցամաքային սահմանի սահմանազատված և սահմանագծված հատվածով՝ անցնելով բոլոր համապատասխան ընթացակարգերը։ Սա կարևոր գործնական քայլ է հանդիսանում երկու երկրների միջև վստահության ամրապնդման ուղղությամբ։

Քննարկումների ընթացքում հայկական և ադրբեջանական քաղաքացիական հասարակությունների ներկայացուցիչները կանդրադառնան 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնյան գագաթնաժողովում հաստատված խաղաղության օրակարգից բխող գործընթացներին։ Առանձին նիստեր կկենտրոնանան ձևավորվող տարածաշրջանային անվտանգության ճարտարապետության, խաղաղության օգուտների, երկու հասարակությունների միջև հարաբերությունների հաստատման հանրային ընկալումների, տնտեսական համագործակցության հեռանկարների, ինչպես նաև փոխըմբռնման և վստահության ամրապնդման գործում քաղաքացիական հասարակության դերի վրա։

Հայկական կողմի մասնակիցներ

Արեգ Քոչինյան – ազգային համակարգող, «Հայկական խորհուրդ» վերլուծական կենտրոնի նախագահ

Բորիս Նավասարդյան – Երևանի մամուլի ակումբի պատվավոր նախագահ

Նաիրա Սուլթանյան – Ժողովրդավարության զարգացման հիմնադրամի տնօրեն

Նարեկ Մինասյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի ասոցացված փորձագետ

Սամվել Մելիքսեթյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ

Ստեփան Գրիգորյան – «Գլոբալիզացիայի և տարածաշրջանային համագործակցության վերլուծական կենտրոն» հիմնադրամի խորհրդի նախագահ

Էդգար Վարդանյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի ասոցացված փորձագետ

Ռոբերտ Ղևոնդյան – «Հայկական խորhուրդ» վերլուծական կենտրոնի փորձագետ

Լուսինե Խառատյան – գրող, մշակութային մարդաբան

Նելլի Մինասյան – պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ, թուրքագետ

Դավիթ Ստեփանյան – 1in.am-ի քաղաքական մեկնաբան, Հայաստանի միջազգային անվտանգության և հարաբերությունների ինստիտուտի փորձագետ

Ռուբեն Բաբայան – Երևանի պետական տիկնիկային թատրոնի գեղարվեստական ղեկավար

Էլեոնորա Սարգսյան – խաղաղության և գենդերային հարցերի փորձագետ, երիտասարդական ծրագրերի համակարգող

Նաիրա Մարտիկյան – խմբագիր, JAMnews-ի հայաստանյան գրասենյակի տնօրեն

Վազգեն Կարապետյան – «Եվրասիա համագործակցություն» հիմնադրամի փոխտնօրեն

Տաթև Դանիելյան – Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության քաղաքական հաղորդումների գլխավոր խմբագիր, հաղորդավար

Արմեն Պետրոսյան – «Օրբելի» կենտրոնի տարածաշրջանային քաղաքականության փորձագետ

Ալեն Ամիրխանյան – Ամերիկյան համալսարանի «Յոկեբեան» բնապահպանական կենտրոնի տնօրեն

Նելլի Ռաֆայելյան – Մեդիա նախաձեռնությունների կենտրոնի լրագրող

Ժիրայր Հաբեթյան – Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերության օպերատոր

Ադրբեջանական կողմի մասնակիցներ

Ֆարհադ Մամեդով – Համակարգող, Հարավային Կովկասի հետազոտական կենտրոնի տնօրեն

Ռուսիֆ Հուսեյնով – «Թոփչուբաշով» կենտրոնի տնօրեն

Քամալա Մամեդովա – 1news.az առցանց հրատարակության գլխավոր խմբագիր

Ռամիլ Իսկանդարլի – ազգային ՀԿ ֆորումի խորհրդի նախագահ

Ֆուադ Աբդուլլաև – Միջազգային հարաբերությունների վերլուծության կենտրոնի առաջատար մասնագետ

Քոնուլ Բադալովա – Տնտեսական բարեփոխումների և հաղորդակցության վերլուծական կենտրոնի գիտաշխատող

Զաուր Շիրիև – Քարնեգի հիմնադրամի Ռուսաստանի և Եվրասիայի կենտրոնի փորձագետ (Carnegie Russia and Eurasia Center)

Մուրադ Մուրադով – «Թոփչուբաշով» կենտրոնի փոխտնօրեն

Այթեն Գահրաման – Բաքվի միջազգային բազմամշակութայնության կենտրոնի խորհրդատու

Ռաուֆ Ագամիրզաև – տրանսպորտի փորձագետ, թվային զարգացման և տրանսպորտի նախարարությանն առընթեր հանրային խորհրդի անդամ

Գյուլբենիզ Գանբարովա – «Գյուղական համայնքների կանանց ասոցիացիա» ՀԿ նախագահ

Նազրին Ալիևա – «Մարդու իրավունքների աջակցության կենտրոն» ՀԿ ներկայացուցիչ

Էլդար Համզալի – հետազոտող, անկախ փորձագետ

Սանան Ռզաև – CBC հեռուստաալիքի խմբագիր և առաջատար քաղաքական մեկնաբան

Գյուլշան Ախունդովա – «Կին, զարգացում, ապագա» ՀԿ նախագահ

Էմին Ալիև – TREND միջազգային լրատվական գործակալության գլխավոր խմբագիր

Օրխան Բաբաև – Հարավային Կովկասի հետազոտական կենտրոնի աշխատակից

Իլյաս Հուսեյնով – Սոցիալական հետազոտությունների կենտրոնի բաժնի պետ

Ֆուադ Ագամալիև – CBC հեռուստաալիքի ինժեներատեխնիկական բաժնի պետ

ԵՄ-ն զգալի միջոցներ է հատկացնում Հայաստանի կառավարությանը՝ «հիբրիդային սպառնալիքի» դեմ պայքարելու համար, որը, ըստ եվրոպացի առաջնորդների, բխում է Ռուսաստանից: Թրամփի մայրուղու նախագիծը, հայ-ադրբեջանական հակամարտության մեջ ամերիկյան միջնորդությունը և Եվրոպայի կողմից առաջ մղվող «Ալմա-Աթայի հռչակագիրը» շատ փորձագետների կողմից ներկայացվում են որպես «Ռուսաստանին թուլացնելուն ուղղված միջոցառումներ»: Իր հերթին, Հայաստանի կառավարությունն սասրսափած աչքեր է անում՝ գլխով անելով դեպի հյուսիս, այդպիսով քաղարկելով զիջումների քաղաքականությունը։

Սակայն վերջին տարիներին Ռուսաստանի ազդեցությունը Հայաստանում բացարձակ չի նվազել: 102-րդ բազան դեռևս Գյումրիում է, գազատարներն ու երկաթուղիները նախկինի պես պատկանում են Ռուսաստանին, իսկ ռուս սահմանապահները տեղակայված են Հայաստանի՝ Թուրքիայի և Իրանի հետ սահմաններին։

Միայն թե Հայաստանը սկսել է զենք գնել այլ երկրներից, ինչը սակայն ձեռնտու է պատերազմող Ռուսաստանի համար, հատկապես, որ Ռուսաստանն արդեն իսկ իրականացրել է իր նպատակը՝ «Թուրքիայի հետ միասին Ղարաբաղում խաղաղություն հաստատել» և այլևս որևէ հետաքրքրություն չունի հայկական բանակի նկատմամբ։

Ռուսաստանը և Հայաստանը բանակցություններ կսկսեն հանրապետության երկաթուղային հատվածների վերականգնման վերաբերյալ, որոնք տանում են դեպի Թուրքիայի և Ադրբեջանի սահմաններ, լրագրողներին հայտարարել է Ռուսաստանի փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը։

Նրա խոսքով՝ կողմերը կգնահատեն երկաթուղային երկու հատվածների վերականգնման տեխնիկական և ֆինանսական պայմանները՝ դրանք հետագայում Ադրբեջանի և Թուրքիայի երկաթուղիների հետ կապելու համար Երասխում և Ախուրիկում։

Նիկոլ Փաշինյանն անձամբ է դիմել ռուսական կողմին՝ երկաթուղին վերականգնելու խնդրանքով, ըստ երևույթին, որպես հիբրիդային սպառնալիքների դեմ պայքարի մաս։ Նա իր խնդրանքը ուղեկցել է դոնորներին ուղղված մանիպուլյացիաներով, որոնք ուռճացված էին մինչև ռուսական կոնցեսիոն պայմանագիրը վերանաելու մտադրություն։ Սակայն երկաթուղիները կառուցելու Ռուսաստանի համաձայնությունը չեզոքացրեց բոլոր մանիպուլյացիաները։

Օվերչուկի խոսքով՝ երկաթուղային հատվածների վերականգնումը Ռուսաստանին կապահովի Նախիջևանի հետ ուղիղ երկաթուղային կապ, այնուհետ դեպի Թուրքիա և Միջերկրական ծովի նավահանգիստներ, նաև դեպի Իրան՝ Պարսից ծոցի և Հնդկական օվկիանոսի նավահանգիստներ։ «Այս խոշոր մարտահրավերը լուծելու համար աշխատանքներ են տարվում Կովկասում բոլոր խափանված երթուղիների ապաշրջափակման ուղղությամբ, այդ թվում՝ Աբխազիայի միջոցով Ռուսաստանի Դաշնության և Վրաստանի միջև երկաթուղային հաղորդակցության վերականգնման հնարավորության ուղղությամբ», – հավելել է Օվերչուկը։

Այսպիսով, Ռուսաստանը չի պատրաստվում վերականգնել Տավուշում հայկական երկաթուղիները Ադրբեջանի սահմանին կապող հատվածը։ Մոսկվան պատրաստ է վերականգնել Հայաստանի, իսկ այնտեղից՝ Թուրքիայի և Իրանի հետ հաղորդակցությունը, բայց Աբխազիայի և Վրաստանի, այլ ոչ թե Ադրբեջանի միջոցով։ Գուցե և՝ Թրամփի ճանապարհով, երբ այնտեղ երկաթուղի հայտնվի։