Ընտրություններից մի քանի ամիս առաջ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնում է՝ ապրիլի 1-ից Հայաստանում կենսաթոշակները կբարձրանան: Սոցիալական ցանցերում հրապարակված տեսանյութում նա նշել է, որ համեմատաբար ցածր թոշակները կբարձրանան 10 հազար դրամով, համեմատաբար բարձր թոշակները՝ ավելի քիչ:

Մանրամասն հաշվարկներ վարչապետը չի հայտնել՝ շեշտելով, որ սրա մեջ ներառված չէ հետվճարը:

Դեռ երկու ամիս առաջ, սակայն, կենսաթոշակառուների մասին վարչապետ Փաշինյանը աղմկոտ հայտարարություն էր արել՝ պնդելով, թե նրանք չգիտեն՝ ինչպես արդյունավետ փող ծախսել։

«Թոշակառուների թոշակը ամսական 11 հազար դրամով կամ 10 հազար 400 դրամով ավելացնենք. ի՞նչ է անելու թոշակառուն։ Այդ գումարը ի՞նչ է անելու, ինչի՞ վրա է ծախսելու», – ասել էր վարչապետը:

Այսօրվա ուղերձում Նիկոլ Փաշինյանը նշեց՝ որոշումը կայացվում է հիմա, քանի որ 2025-ի տնտեսական աճը եղել է կանխատեսվածից ավելի բարձր, մեկ այլ պատճառ է այն, որ առողջության ապահովագրության համակարգի համար նախատեսված բյուջետային հատկացումները, հունվար-փետրվար ամիսների տվյալներով, իշխանության հաշվարկներով բավարար են դրա կարիքների համար: Մյուսը, նրա խոսքով, հարկերը վճարող քաղաքացիներն են:

ԱՍՀ նախարար Արսեն Թորոսյանը սոցցանցի իր էջում տեսանյութ է հրապարակել՝ մանրամասնելով, թե ինչպես և որքանով կբարձրանան քաղաքացիներին տրվող կենսաթոշակներն ու հաշմանդամության նպաստները։

Ըստ նախարարի, բոլորին տրվող թոշակներն ավելանալու են 10 հազար դրամով։ Բարձրանալու են նաև զինվորական երկարամյա ծառայության կենսաթոշակները։

Բացի այս բարձրացումից, քաղաքացիներն իրենք էլ կարող են ևս մինչև 10 հազար դրամով բարձրացնել իրենց կենսաթոշակը՝ հետվճարի ծրագրով։

Արցախից տեղահանված մեր հայրենակիցների վիճակն օրեցոր վատթարանում է։ Այդ են վկայում սոցիալական ցանցերում արվող բազմաթիվ մեկնաբանությունները, որտեղ երևում են, որ մարդիկ հուսահատ և հուսախաբ են։

Ստեփանակերտ քաղաքից տեղահանված, երրորդ կարգի հաշմանդամություն ունեցող կնոջ երկու հոգանոց ընտանիքը հուսահատության մեջ է։ Տիկին Արեգան ու որդին ստիպված ապրում են քրոջ բազմանդամ ընտանիքի հետ։

Նրանք չեն պատկերացնում, թե ինչպես է լուծվելու իրենց կարգավիճակն ունեցող մարդկանց ճակատագրերը։

 – Որդուս հետ, ով մանկուց տառապում է անբուժելի հիվանդությամբ, բնակություն ենք հաստատել քրոջս տանը։ ՀՀ կառավարության կողմից արցախցիներին տրվող աջակցության ծրագրի փոփոխությունից հետո մենք զրկվեցինք բնակվարձի աջակցությունից և ստիպված տեղափոխվեցինք քրոջս ընտանիքի հետ ապրելու (թե մինչև երբ, չգիտեմ), քանի որ ի վիճակի չէինք տան վարձավճարներն ու կոմունալ ծախսերը վճարել։ Որպես զոհվածի այրի՝ ստանում եմ 30000 դրամ պարգևավճար։ Իմ և որդուս հաշմանդամության թոշակները կազմում են 43500 և 36000 դրամ գումար։ Կարելի է ասել, այդ գումարը հերիքում է միայն մեր դեղորայքին։ Այդպես էլ մենք չընդգրկվեցինք հրատապ աջակցության ծրագրի մեջ։ Հիմա ես չեմ հասկանում՝ մենք խոցելի խո՞ւմբ ենք, թե՞ ոչ։ Մեր առողջական խնդիրները չեն ներում, որ աշխատենք։

Իմ և որդուս ՀՀ քաղաքացիություն ստանալու գործընթացն ընթացքի մեջ է, սակայն չեմ կարծում, որ կկարողանանք հավաստագրով բնակարան ձեռք բերել։

Մեր կարգավիճակում գտնվող ընտանիքները շատ-շատ են, և ես ոչ միայն իմ անունից եմ բարձրացնում այս հարցը։ Մի՞թե հնարավոր չէ գոնե սոցիալական բնակարաններ տրամադրել, քանի որ բնակապահովման ծրագրով փոքրակազմ ընտանիքների համար տուն ձեռք բերելն անհնարին է։ Կամ էլ, առանց խտրականության, բոլոր արցախցիներին ընդգրկեն բնակվարձերի աջակցության ծրագրի մեջ։ Չափազանց ծանր է, երբ սոցիալական ցանցերում հանդիպում եմ մեր հայրենակիցների ծանր վիճակը փաստող նյութերի։ Մարդիկ ստիպված են ապրել փայտե կամ երկաթե տնակներում, որոնք զուրկ են ամենատարրական հարմարությունից։ Շատերին անձամբ ճանաչում և ցավ եմ ապրում, երբ մտաբերում եմ, թե ինչպես էին նրանք ապրում Արցախում։ Իսկ այսօր հայտնվել են ահավոր վիճակում, ապագան էլ բոլորովին չի երևում։

Մենք բնավ օգնություն չենք մուրում։ Պարզապես ես ցանկանում եմ իմանալ, թե ինչպե՞ս են լուծվելու մեր կարգավիճակն ունեցող մարդկանց խնդիրները, ի՞նչ պետք է անեն այն մարդիկ, ովքեր ի վիճակի չեն տուն գնել։ Արդյո՞ք հերթով չեն հայտնվի դրսերում,-ասում է հուսալքված կինը և ավելացնում, որ արդեն քանի տարի է, ինչ պրոտեզավորված է նրա ողնաշարը, իսկ որդին հազվագյուտ հիվանդությամբ տառապում է դեռևս Արցախյան առաջին պատերազմի տարիներից։

Տիկին Արեգան ասում է, որ տեղահանությունից հետո Երևան քաղաքում հաստատվել են ստիպված, որովհետև հիվանդանոցները նրանց կյանքի անբաժան մասն են կազմում, իսկ մարզերից Երևան հասնելն այնքան էլ հեշտ չէ, առանձնապես, երբ հիվանդանոց վայրկյան առաջ հասնելը երբեմն կենաց ու մահու խնդիր է։

Կարինե ԲԱԽՇԻՅԱՆ

Այսօր ՀՀ վարչական դատարանում, դատավոր Լիլիթ Չիլինգարյանի նախագահությամբ, տեղի ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված ՀՀ քաղաքացի Մերի Գարայանի կողմից Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության (ՄՔԾ) դեմ ներկայացված հայցի վերաբերյալ դատական ​​նիստ: Դատարանի որոշումը կհրապարակվի մարտի 16-ին։

Մերի Գարայանը, ով իր առաջին հայկական անձնագիրը ստացել է Գորիսում, բայց ամուսնացել է Արցախում և 2019 թվականին այնտեղ ստացել 070 կոդով անձնագիր, ՀՀ անձնագրային գրասենյակում Արցախից տեղահանվելուց ի վեր այդպես էլ չի կարողացել գրանցվել: Այդ պատճառով նրա չորս հոգանոց ընտանիքը զրկվել է տեղահանվածների համար նախատեսված սոցիալական օգնությունից: Սոցիալական օգնության բացակայության պատճառով երկու երեխա ունեցող ընտանիքը չի կարողացել վարձակալել համատեղ բնակարան և ստիպված է բաժանվել և կիսված ապրել ազգականների հետ։

Հայցվորի ներկայացուցիչ Մարատ Եգանյանը իր խոսքի մեջ նշել է, որ Հայաստանում ընտանիքները պաշտպանված են Սահմանադրությամբ և միջազգային կոնվենցիաներով, և պետական ​​մարմինների անգործության պատճառով ընտանիքների քայքայումը խրախուսելը անընդունելի է։ Մասնավորապես, ըստ Մարատ Եգանյանի, Մերի Գարայանը չի կարող գրանցվել իր բնակության հասցեում, քանի որ Միգրացիոն ծառայությունը պնդում է, որ գրանցամատյանի տվյալներով Մերի Գարայանը ՀՀ քաղաքացի է և, համապատասխանաբար, հրաժարվում է գրանցել Գարայանին իր 070 ծածկագրով անձնագրում։

Անձնագրային ծառայությունը ստիպում է Մերի Գարայանին փոխարինել իր 070 ծածկագրով անձնագիրը մեկ այլ ՀՀ անձնագրով, չնայած պահանջի իրավական հիմք չի ներկայացնում։

Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության (ՄՔԾ) ներկայացուցիչը դատական ​​նիստում պնդեց, որ ՀՀ կառավարության 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի 1864 Լ որոշման համաձայն՝ Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված քաղաքացիներին ժամանակավոր պաշտպանություն տրամադրելու որոշումը չի տարածվում այլ երկրների քաղաքացիություն ունեցող անձանց վրա։ Պարզվում է, որ «այլ երկրների» մեջ է մտնում նաև Հայաստանը, թեկուզ որոշմն մեջ դա նշված չէ։

Դատական ​​նիստում պատասխանող կողմը այդպես էլ չի պատասխանել այն հարցին, թե արդյոք 070 կոդով ՀՀ  անձնագիրը այլևս անվավեր է, և եթե այո, ապա ինչ իրավական հիմքով։ Լսումների ընթացքում ՄՔԾ ներկայացուցիչը սկզբից նշել է, որ 070 կոդով անձնագրերը անվավեր են, ապա որ դրանք վավեր են, բայց միայն ժամանակավոր պաշտպանության վկայականի հետ միասին։

Մարատ Եգանյանի խոսքով՝ ՀՀ անձնագիրը կարող է անվավեր հայտարարվել միայն «Անձնագրերի մասին» օրենքի համաձայն, սակայն այն չի պարունակում որևէ դրույթ, որի համաձայն Գարայանի 070 ծածկագրով անձնագիրը պետք է անվավեր ճանաչվի։ Այս դեպքում, նա պնդում է, որ պետական ​​մարմինները չեն գործում օրենքին համապատասխան։

ՄՔԾ ներկայացուցչի խոսքով՝ 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի կառավարության որոշումն է սահմանում, թե ով է ՀՀ քաղաքացի և ով չէ, նույնիսկ եթե ունի ՀՀ անձնագիր։

Մարատ Եգանյանը, որը ներկայացնում էր հայցվորին, ներկայացրեց երեք պահանջ՝ գրանցել Մերի Գարայանին նրա անձնագրում, ճանաչել նրա 070 կոդով անձնագրում գրանցվելու իրավունքը և  փոխհատուցել գրանցման մերժման պատճառով կորցրած սոցիալական օգնությունը։

ՓՄԳ ներկայացուցիչը փորձեց պնդել, որ առանց մեկ անձի գրանցման, ընտանիքի մյուս բոլոր անդամները կարող են դիմել սոցիալական օգնության համար։ Սակայն Մարատ Եգանյանը ներկայացրեց Միասնական սոցիալական ծառայության պաշտոնական պատասխանը, որում նշվում է, որ Մերի Գարայանի գրանցում չունենալու պատճառով նրա ընտանիքը չի կարող գրանցվել սոցիալական օգնության ծրագրում։

Դատական ​​նիստի ընթացքում օգտագործվել են «ՀՀ ստանդարտ անձնագիր» և «ՀՀ դասական քաղաքացի» տերմինները, սակայն անձնագրերը ստանդարտ կամ ոչ ստանդարտ, կամ ՀՀ քաղաքացիներին դասական կամ ոչ դասական դասակարգելու համար իրավական հիմք չի ներկայացվել։

ՀՀ անձնագրերը, որոնց ձևը որոշվում է 1998 թվականի 821 որոշմամբ, չեն տարբերվում ո՛չ բովանդակությամբ, ո՛չ էլ ձևով՝ անկախ նրանից, թե դրանք տրամադրվում են Ստեփանակերտում, թե Գյումրիում։

Մարատ Եգանյանի խոսքով՝ կա ավելի քան 100 դատական ​​որոշում, որոնցով 070 անձնագրերի տերերը ճանաչվում են որպես ընտրելու իրավունք ունեցող Հայաստանի քաղաքացիներ։

ՀՀ քաղաքացիության ճանաչման վերաբերյալ Արցախի բնակիչների պահանջները, ի թիվս այլ բաների, հիմնված էին 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի «ՀՀ և ԼՂԻՄ վերամիավորման մասին» որոշման վրա, որի 3-րդ կետում նշվում է, որ «Հայկական ԽՍՀ քաղաքացիության իրավունքները տարածվում են Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության վրա»։

Կա սակայն ներքին որոշում, որի մասին խոսում է ՀՀ կառավարությունը (և ոչ միայն ներկայիսը), որի համաձայն 070 անձնագրերը տրամադրվել են 1998 թվականից ի վեր, իբր, որպես «ճանապարհորդական փաստաթղթեր»։ Սակայն մինչև 2023 թվականի հոկտեմբեր 070 անձնագիր ունեցող անձը կարող էր գրանցվել ՀՀ տարածքում և ավտոմատ կերպով ընդգրկվել ՀՀ քաղաքացիների գրանցամատյանում։ 2023 թվականի հոկտեմբերից հետո ՀՀ քաղաքացիների գրանցամատյանում ընդգրկվելու համար պետք է դիմում ներկայացնել և սպասել ՀՀ նախագահի կողմից քաղաքացիություն շնորհելու հրամանագրին։

Ինչպես Գևորգ Սաֆարյանը հայտարարեց նախկին դատական ​​նիստերի ժամանակ. «ՀՀ-ում «ճանապարհորդական անձնագիր» հասկացություն գոյություն չունի. կան ՀՀ անձնագրեր: Բայց նույնիսկ եթե նման անձնագրեր լինեին, դրանք միևնույն է կտրամադրվեին միայն ՀՀ քաղաքացիներին»:

Նշենք, որ 2009 թվականին ՀՀ կառավարությունն ընդունեց «ճանապարհորդական անձնագրի» բնութագիրը սահմանող որոշում, սակայն այդ բնութագիրը որևէ աղերս չունի արցախցիներին տրամադրվող անձնագրերի հետ:

Ժամանակավոր պաշտպանության վկայական և, հետևաբար, սոցիալական օգնություն ստանալու համար բռնի տեղահանված արցախցիները ստիպված էին իրենց դիմումում հստակ նշել, որ իրենք «ոչ մի պետության քաղաքացի չեն»։ Ոչ ոք այդպես էլ պաշտոնական փաստաթուղթ չի ներկայացրել, որով արցախցիները պետք է զրկվեն ՀՀ քաղաքացիությունից։ Ընդհակառակը, կառավարության որոշման մեջ կա կետ, որով նշված է, որ ժամանակավոր պաշտպանությունը վերաբերում է քաղաքացիություն չունեցող անձանց։ Եվ հիմա Միգրացիոն ծառայությունը տասնյակ հազարավոր դիմումներ ունի, որոնցում արցախցի ՀՀ քաղաքացիները «կամավոր» նշել են, որ իրենք ՀՀ քաղաքացի չեն՝ գիտակցելով, որ հակառակ դեպքում կզրկվեն սոցիալական օգնությունից։

Այս շանտաժը շարունակվում է մինչ օրս, այժմ՝ արցախցիների համար բնակարանային ծրագրի շրջանակներում, որին մասնակցությունը անհնար է առանց «ՀՀ քաղաքացիության»։ Այնուամենայնիվ, ոչ ոք դեռևս փաստաթուղթ չի ներկայացրել, որով նշված կլինի, թե ինչպես 070 կոդով ՀՀ անձնագրերի 150,000 տեր մարդիկ զրկվել են ՀՀ քաղաքացիությունից՝ վերածվելով երկրորդ կարգի քաղաքացիների սեփական երկրում։

Տաթև համայնքում արցախցի 7 ընտանիքի հող է տրամադրվել՝ գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու նպատակով։

«Երբ իմացա այս որոշման մասին, առաջինը հենց Ռուբեն Վարդանյանի մասին մտածեցի, որ անգամ գերության մեջ՝ Բաքվում, կրկին իր ազգի մասին է մտածում», — ասում է Արցախի Ճարտար քաղաքից տեղահանված և այժմ Հալիձորում բնակվող Լյուսվարդ Օհանյանը։ Նա Տաթև համայնքում անհատույց օգտագործման իրավունքով հողատարածք ստացած յոթ ընտանիքներից մեկի ներկայացուցիչն է։

Ռուբեն Վարդանյանի ընտանիքի նախաձեռնությամբ՝ ՏաԹևեր ճոպանուղուն պատկանող գյուղատնտեսական նշանակության հողատարածքը անհատույց օգտագործման իրավունքով տրամադրվել է Տաթև համայնքում ապաստանած Արցախից տեղահանված ընտանիքների՝ այն մշակելու և գյուղատնտեսական գործունեություն ծավալելու նպատակով։

Հողատարածքն օգտագործելու առաջարկը ներկայացվել է տարածքին մոտ գտնվող Շինուհայր և Հալիձոր բնակավայրերում բնակվող արցախցի ընտանիքներին։ Արձագանքել և հողը մշակելու պատրաստակամություն են հայտնել 7 ընտանիք։ Հողերի հանձնման գործընթացը համակարգել է «Մենք ենք մեր սարերը» զարգացման գործակալությունը, որը հիմնադրել է Ռուբեն Վարդանյանը։

Շահառուները նոտարական հաստատմամբ արդեն ստացել են իրենց բաժին հողամասերը, որոնք բաշխվել են ըստ ընտանիքի անդամների թվի՝ հավասարության սկզբունքով։ Գործակալությունն իր վրա է վերցրել նաև փաստաթղթային ձևակերպումների և նոտարական ծախսերը՝ գործընթացը դարձնելով ամբողջությամբ հասանելի շահառուների համար։

Քաշաթաղից բռնի տեղահանված և այժմ Շինուհայրում բնակվող Կատին Հակոբյանի խոսքով, նախաձեռնությունն իրենց համար կենսական նշանակություն ունի.
«Ապրում ենք սոցիալապես ծանր պայմաններում, ընտանիքի անդամներից ոչ ոք չի աշխատում։ Այս հողը մեզ համար հնարավորություն է՝ մեր սեփական աշխատանքով թեթևացնելու ընտանիքի բեռը»։

Տաթև համայնքի ղեկավարի առաջին տեղակալ Մարատ Գերասիմյանի խոսքով, համայնքում առկա գյուղատնտեսական նշանակության հողերն ամբողջությամբ մշակվում են, իսկ տեղահանված ընտանիքներն Արցախում ունեցել են գյուղատնտեսությամբ զբաղվելու մեծ փորձ, հետևաբար կարևոր էր նրանց համար ևս ստեղծել աշխատելու և ինքնուրույն եկամուտ ապահովելու հնարավորություն։
«Այս նախաձեռնությունը նրանց տալիս է իրական հնարավորություն՝ սեփական աշխատանքով ապահովելու ընտանիքի բարեկեցությունը և նվազեցնելու սոցիալական կախվածությունը», — ընդգծում է նա։

Ծրագիրը տեղահանված արցախցիների աջակցության հերթական նախաձեռնությունն է, որն իրականացվում է Ռուբեն Վարդանյանի և նրա ընտանիքի աջակցությամբ՝ «Մենք ենք մեր սարերը» զարգացման գործակալության միջոցով։ Այն միտված է ոչ միայն սոցիալական հետևանքների մեղմմանը, այլև արժանապատիվ աշխատանքի, համայնքային ինտեգրման և ինքնաբավ կյանքի հնարավորությունների ստեղծմանը։