Step1.am-ի զրուցակիցն է «Մոդուս Վիվենդի» կենտրոնի ղեկավար Արա Պապյանը։

-Պարոն Պապյան, Ադրբեջանը Նախիջեւանի սահմանադրությունից հանեց Կարսի եւ Մոսկվայի պայմանագրերի մասին հիշատակումները։ Փաստացի ի՞նչ տեղի ունեցավ, Նախիջեւանի բռնազավթո՞ւմ։

-Սա այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքի» կայացման հետեւանք է, ինչը նշանակում է, ինչպես իրենք են համարում, Ադրբեջանի երկու հատվածների միացում։ Եթե ուշադրություն դարձնեք, Թրամփի երաշխավորությամբ Փաշինյանի եւ Ալիեւի ստորագրած փաստաթղթի մեջ ասվում է՝ «Ադրբեջանը եւ իրեն պատկանող Նախիջեւանի ինքնավար հանրապետությունը»։ Հիմա տեղի է ունեցել ոչ միայն Մոսկվայի եւ Կարսի պայմանագրերի որտնահարում (թեեւ ըստ էության դրանք անօրինական են), տեղի է ունեցել նաեւ օգոստոսի 8-ի փաստաթղթի ոտնահարում։ Այդ փաստաթղթում հստակ նշված է Նախիջեւանի ինքնավարությունը։ Սա ցույց է տալիս, որ Ալիեւի խոսքին վստահել չի լինի, իրենք գնում են իրենց պանթուրքական եւ պանթուրանական ծրագրի իրականացմանը։

Հասկանում են, որ հիմա Նիկոլ Փաշինյանից արդեն միջանցքի հարցում ստացել են ամեն ինչ, թեեւ անգամ ամենավատ փաստաթղթով, որը նոյեմբերի 9-ի փաստաթուղթն էր, միջանցքի կարգավիճակ պետք  է ունենար միայն Լաչինի միջանցքը։  Բայց անցավ մի քանի տարի, մենք ունենք հակառակը՝ չունենք Լաչինի միջանցք, ունենք Զանգեզուրի միջանցք։ Սա այն է, ինչ ասել ենք՝ կարեւորը պետությունների խորքային մտադրություններն են, ոչ թե հայտարարությունները։ Այո, իրենք իրենց ծրագիրը շարունակում են, եւ գնալով մեր վիճակը վատանալու է։

-ԱՄՆ փոխնախագահի այցը ի՞նչ ցույց տվեց, Վենսը եւս Նախիջեւանը Ադրբեջանի մաս անվանեց, սա ի՞նչ է նշանակում, ԱՄՆ-ն համաձայնությունը կա՞ այս հարցում։

-Օգոստոսի 8-ի փաստաթղթում հիշատակված է Նախիջեւանը, բայց այտեղ ինքնավարություն է նշված։ Հարցը հետեւյալն է՝ Ամերիկան չի հանդիսանում ոչ Մոսկվայի, ոչ էլ Կարսի պայմանագրերի մաս, հետեւաբար, ինքը որեւէ պարտավորություն չունի, ինչպես ուզենա, այնպես կանվանի։ Հիշեցնեմ, որ Նախիջեւանը Կարսի պայմանագրով է որպես պորտեկտորատ տրվել Ադրբեջանին։ Հարցը հետեւյալն է՝ եթե Հայաստանը գտնում է, որ Կարսի պայմանագիրն ուժի մեջ է, ուրեմն Հայաստանն էլ պետք է առաջին հերթին այս հարցը բարձրացնի։ Հայաստանն էր, որ պետք է բողոքեր, բայց Հայաստանը չի բողոքել։ Եվ սա շատ վատ է, որովհետեւ միջազգային իրավունքի մեջ գոյություն ունի էստոպեն հասկացությունը, դա այն է, երբ դու քո գործունեությամբ կամ անգործությամբ համաձայնել ես ստեղծված իրավիճակին։ Վաղը, եթե անգամ մենք այս հարցը բարձրացնենք եւ Արդբեջանին մեղադրենք այդ փաստաթղթերի ոտնահարման հարցում, ինքը կասի՝ ձեր պետությունն իր անգործությամբ լրիվ համաձայնել է մեզ հետ։ Հետեւաբար, սպասել, որ ԱՄՆ-ն ավելի շատ պետք է պաշտպանի Հայաստանի  շահերը, քան Հայաստանի հարկատուների հաշվին ապրող ՀՀ իշխանությունը, սխալ է։

–Նիկոլ Փաշինյանն օրերս հայտարարեց, որ ԹՐԻՓՓ-ի շրջանակներում որոշ  երկրներ պնդում են, որ երկաթուղային ճանապարհը պետք է շրջանցի Հայաստանը։ Ի՞նչ է նշանակում սա՝ ԹՐԻՓՓ-ն իրականում ՀՀ ապարշրջափակման ու զարգացման մասի՞ն չէ, ինչպես փորձում են ներկայնացնել ՀՀ իշխանությունները։

-Ես ինքս բազմիցս ասել եմ՝ ԹՐԻՓՓ-ն ի՞նչ կապ ունի Հայաստանի ապաշրջափակման հետ։ ԹՐԻՓՓ-ը Ադրբեջանի մի մասը անխափան միջանցքով կապում է մյուս մասի հետ։ Մենք անգամ մուտք չունենք այդ տարածք, այսինքն՝ այդ տարածքը մեզանից օտարվել է մի միջազգային ընկերության, որի մեջ Հայաստանն ընդամենը 26 տոկոս բաժնեմաս ունի։ ԹՐԻՓՓ-ը ոչ քաղաքական, ոչ տնտեսական, ոչ ռազմական առումով մեզ համար նպաստավոր չէ այս պայմաններում։ ԹՐԻՓՓ-ն իմաստ կունենար, եթե այդ երկաթուղին Նախիջեւանով, Սադարակով, Մասիսով, Գյումրիով միանար Կարսին։ Այդ դեպքում այդ երկաթուղին ինչ-որ չափով կլիներ եկամտաբեր։ Իհարկե, Ռուսաստանը ձախողել է երակթուղու կառավարումը, բայց հիմա, անկախ նրանից, թե ով կկառավարի այդ երկաթուղին, այն ոչ եկմատաբեր է լինելու, որովհետեւ Ադրբեջանն ու Թուրքիան ի սկզբանե նպատակ չունեին Հայաստանի տարածքով լուրջ բեռնափոխադրում կազմակերպել։ Իրենք օգոստոսի 8-ից օրեր անց սկսեցին Նախիջեւան-Իգդիր-Կարս երկաթուղու կառուցումը։ Իրենք շրջանցելու են Հայաստանը, Հայաստանի տարածքով միայն 42 կմ ճանապարհն է անցնելու, որից Հայաստանը տարեկան ընդամենը 2-3 մլն դոլար փող է ստանալու։ Դա չնչին գումար է։ Իրենք ոչ միայ Հայաստանի տարածքով երկաթուղին չեն օգտագործելու, ավելին, իրենք նաեւ մեզ չեն տալու համարժեք փոխադրման հնարավորություն՝ Երասխից Ջուլֆայով դեպի Իրան։

Այսինքն՝ տեղի ունցավ այն, ինչը հաճախ է տեղի ունենում՝ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարում է մի բան, վերջում տեղի է ունենում տրամագծորեն դրա հակառակը։ ԹՐԻՓՓ-ը բերելու է Հայաստանի էլ ավելի շրջափակմանը։ Այո, սուվերենիտետը պահպանվում է, այսինքն՝ այդ 42 կմ-ոց հատվածը ՀՀ տարածք է, բայց 100 տարով տրված է ինչ-որ մի կազմակերպության, որի բաժնետոմսերը վաճառքի ենթակա են։ Եվ մենք անգամ չգիտենք, թե ովքեր են լինելու այդ ներդրողները։

–Տեղեկություն եղավ, որ ամերիկյան կողմը ներդրումների հարցով բանակցում է ադրբեջանցիների հետ։

-Այո, դրանք շատ հավաստի տեղեկություններ են։ Հավանաբար ամերիկյան Black Rock խոշոր ներդրումային ընկերությունն է լինելու ներդրողը, եւ տեղեկություն կա, որ Black Rock-ն արդեն իսկ բանակցում է Ադրբեջանի հետ։ Վերջը հանգելու է նրան, որ Արդբեջանն ու Թուրքիան Հայաստանից ավելի շատ բաժնոտոմսեր են ունենալու ԹՐԻՓՓ-ում։ ԱԺԲ-ն ի սկզբանե գրավոր հայտարարություն էր տարածել, որ այդ ամբողջը իմաստ կունենա, եթե մենք գոնե Նախիջեւանի վրայով ստանանք համարժեք անխափան փոխադրման իրավունք։ Քանի դեռ դա որեւէ տեղ ամրագրված չէ, հիմա տեսնում ենք, որ հակառակն է տեղի ունենում՝ Նախիջեւանի կարգավիճակը փոխելով՝ Ադրբեջանը դնում է ուղիղ կառավարման տակ։ Այսինքն՝ մենք ունենք մի վիճակ, որ Ադրբեջանը ստացավ այն, ինչ ուզում էր՝ անխափան միջանցք Հայաստանի տարածքով, իսկ Հայաստանը ոչինչ չստացավ։ Փոխարենը Նիկոլ Փաշինյանը ստացավ հնարավորություն՝ ընտրությունների ժամանակ հերթական կուտը տալու սեփական ժողովրդին, իսկ ժողովուրդն էլ այդ կուտը հաճույքով ուտելու է։

-Այս ամենը կանխելու համար, օրինակ, ձեր քաղաքական ուժն ինչ-որ քայլեր անո՞ւմ է։

-Մինչ այս էլ մենք եւ մեր լոբբիստները նույն Վենսի գրասենյակի հետ հսկայական նամակրգություն ու կապեր ենք հաստատել։ Բայց ուժներս չպատեց ինչ-որ հարց լուծելու, որովհետեւ մյուս կողմում պետությունն է իր անսպառ միջոցներով։ Մենք լոբբինգ են անում՝ ամերիկացիներին բացատրելու իրականությունը, Նիկոլը եւ դեսպանատան, եւ մյուս ռեսուրսներով տասնապատիկ ավելին է անում։ Իսկ մյուս քաղաքական ուժերն էլ այս հարցերով ոչինչ չեն անում, զբաղված են ներքին գզվռտոցով։

ԱՄՆ-ն, ինչպես և Ռուսաստանը, պահանջում է ուկրաինական ուժերի դուրսբերումը Դոնբասից, AFP-ին տված հարցազրույցում ասել է Ուկրաինայի նախագահ Վլադիմիր Զելենսկին։

«Ամերիկացիներն ու ռուսներն ասում են, որ եթե դուք ուզում եք, որ պատերազմը վաղը ավարտվի, ապա պետք է լքեք Դոնբասը», – հայտարարել է Ուկրաինայի նախագահը (RFI-ի մեջբերումը)։

Խոսքը վերաբերում է ուկրաինական զորքերի դուրսբերմանը Դոնբասի այն քաղաքներից, որոնք մնում են Ուկրաինայի վերահսկողության տակ։

«Զորքերի դուրսբերումը» նշանակում է, որ ուկրաինացիները կլքեն իրենց տները, որոնք կհանձնվեն Ռուսաստանին։ Ճիշտ այնպես, ինչպես, ըստ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարության, հայկական զորքերը դուրս են եկել Արցախից, որտեղ մտել էին ռուսական օկուպացիոն ուժերը։ Երեք տարի անց Ռուսաստանը Ղարաբաղը հանձնեց Ադրբեջանին և “անվտանգությունից ելնելով” պարզապես վտարեց բնիկ հայ բնակչությանը։

Ուկրաինայի ղեկավարությունն այն ժամանակ հավանություն տվեց Ռուսաստանի քաղաքականությանը և շնորհավորեց ցեղասպան Ադրբեջանին «տարածքային ամբողջականության վերականգնման» կապակցությամբ, թեկուզ 150,000 մարդ զրկվեց հազարամյա հայրենիքից։ Այժմ Ուկրաինայի ղեկավարությունը բողոքում է, որ Ռուսաստանը նույնն է անում Դոնբասում։

«Настоящее время»-ի լրագրողները հարցում են անցկացրել Դոնվասի Սլավյանսկի և Կրամատորսկի բնակիչների շրջանում՝ հարցնելով նրանց «չեզոք տարածքի» գաղափարի նկատմամբ իրենց վերաբերմունքի մասին, որը փաստացի նշանակում է ուկրաինական զորքերի դուրսբերում: Ըստ հարցման՝ մարդիկ հոգնել են պատերազմից, բայց պատրաստ չեն ընդունել ռուսական օկուպացիոն ծրագրի հիմքում ընկած բանաձևերը։

Դրուժկովկայում, որը մնում է Ուկրաինայի վերահսկողության տակ, տարհանումները ինտենսիվանում են: Քաղաքից տարհանվում են երեխաներ և տարեցներ: Ուկրաինայի ոստիկանությունը հաստատում է, որ հարյուրավոր մարդիկ ստիպված են լքել վտանգավոր տարածքները: Մարդիկ արցունքն աչքերին իրենց իրերը բեռնում են մեքենաների մեջ՝ հույս ունենալով մի օր վերադառնալ տուն:

Նմանատիպ իրավիճակ է այժմ նաև Գազայի հատվածում, որի վերականգնման համար Թրամփը ստեղծել է Խաղաղության խորհուրդը և նույնիսկ հավաքել մի քանի միլիարդ դոլար: Սակայն, վերակառուցման համար վերադարձած պաղեստինցիները պետք է լքեն իրենց տները, որոնց մեծ մասը վերածվել է ավերակների:

Սակայն Համասը պնդում է, որ Գազայի վերաբերյալ ցանկացած քննարկում պետք է սկսվի Իսրայելի «ագրեսիայի» լիակատար դադարեցմամբ: Նրանք ընդգծեցին, որ շրջափակումը պետք է վերացվի, և ժողովրդի օրինական ազգային իրավունքները, մասնավորապես՝ ազատության և ինքնորոշման իրավունքը, պետք է երաշխավորվեն։

Ի՞նչն է փոխարինել միջազգային իրավունքին, որտեղ ազատությունն ու ինքնորոշումը գոնե ձևականորեն «կանխում» էին իշխանություն ունեցողներին բաժանել աշխարհը։

1988 թվականի փետրվարի 20-ին ԼՂԻՄ ժողովրդական պատգամավորների արտահերթ նստաշրջանը ընդունեց կոչ, որում ասվում էր. «Ելնելով ԼՂԻՄ աշխատավորների ցանկություններից՝ խնդրում ենք Ադրբեջանական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին և Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհրդին խորը ըմբռնում ցուցաբերել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ձգտումների նկատմամբ և լուծել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ տեղափոխելու հարցը։ Մենք նաև դիմում ենք ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդին ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանական ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ տեղափոխելու վերաբերյալ դրական որոշում կայացնելու համար»։

1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին ԼՂԻՄ-ի և Հայկական ԽՍՀ-ի խորհրդարանները ընդունեցին վերամիավորման մասին որոշում, որը ուժի մեջ է մինչ օրս։

1988 թվականի փետրվարի 20-ի և 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշումները արցախցիների ինքնորոշման իրավունքի իրականացման միասնական ակտ էին, որը իսկական աշխարհաքաղաքական փոթորիկ առաջացրեց միջազգային հանրությունում. առաջին անգամ միջազգային փաստաթղթերում հանդիսավոր կերպով ամրագրված տեսական իրավունքները գործնականում իրականացվեցին։

Աշխարհը սկզբում շփոթված էր, նույնիսկ աջակցում էր արցախցիների պայքարին՝ այն համարելով փոփոխությունների եզակի հնարավորություն։ Եւ իրոք. ոչ միայն ԽՍՀՄ-ն, այլև ամբողջ սոցիալիստական ​​բլոկը փլուզվեց՝ նշանավորելով Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր ամենամեծ աշխարհաքաղաքական ցնցումը, որը նույնիսկ անվանվեց «պատմության ավարտ»՝ բառի լավագույն իմաստով։ Եվ Ղարաբաղը ընկալվում էր որպես ապագա ժողովրդավարական աշխարհի խորհրդանիշ։

Սակայն մի քանի տարի անց դիրքորոշումները սկսեցին փոխվել, առաջին հերթին Ռուսաստանում, որտեղ ժողովրդավարական կառավարումը փոխարինվեց ՊԱԿ-ի ռեժիմով։ Պուտինը ԽՍՀՄ փլուզումը անվանեց 20-րդ դարի աշխարհաքաղաքական աղետ՝ անուղղակիորեն մեղադրելով Ղարաբաղին։ Եվրոպական երկրները Բաքվի հետ ստորագրեցին «դարի պայմանագիրը» նավթի և գազի արդյունահանման վերաբերյալ և աստիճանաբար սկսեցին խոսել «տարածքային ամբողջականության» գերակայության մասին։ Միացյալ Նահանգները փորձեց պահպանել հարթ հարաբերություններ Թուրքիայի հետ և, չնայած դեռևս չի չեղարկել 907-րդ բանաձևը, ոչինչ չարեց 2020-2025 թվականներին Արցախի ժողովրդի իրավունքները պաշտպանելու համար։

Միջազգային հանրության նահանջը Արցախի ինքնորոշման իրավունքից ճաքեր է առաջացրել ամբողջ աշխարհում՝ Մերձավոր Արևելքից մինչև Ուկրաինա։ Այս ճաքերը հանգեցրել են ներկայիս աշխարհակարգի փլուզմանը, որը սպառնում է վերածվել քաոսի և աղետի։ Մահացու զենքեր, որոնց մասին խոսվում էր լուռ սարսափով ընդամենը մի քանի տարի առաջ, այժմ օգտագործվում են ամենօրյա ռեժիմով։

Բայց չնայած բոլորը փորձում են արդարացնել իրենց անկարողությունը պահպանել համաշխարհային կարգը՝ ասելով, որ «ուժն» է այժմ տիրում, միջազգային իրավունքը ոչ մի տեղ չի գնացել, և աշխարհը դեռ հնարավորություն ունի վերադառնալու 1988 թվականի փետրվարի 20-ի Ստեփանակերտ, ճանաչելու ժողովրդի իր հայրենիքում ազատ ապրելու իրավունքը, դատապարտելու իրավունքի ճնշումը և դնելու առաջին քարը նոր, իրավական աշխարհակարգի կառուցման գործում։

Միացյալ Նահանգները դեռևս չի չեղարկել 907-րդ բանաձևը, որն արգելում է ԱՄՆ-ի ռազմական օգնությունը Ադրբեջանին մինչև «Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի դեմ ագրեսիայի դադարեցումը»։ ԱՄՆ նաև պաշտոնապես չի հրաժարվել Վիլսոնի արբիտրաժային դատարանից, այսինքն՝ Հայաստանի իրական սահմաններից։

Ինքը՝ Ալիևը, պնդում է, որ Ֆրանսիայի խորհրդարանը վերջին տարիներին ընդունել է 10 բանաձև Արցախի վերաբերյալ և նույնիսկ ճանաչել է նրա անկախությունը։

Եվրոպական խորհրդարանը նույնպես բազմիցս ճանաչել է Արցախի ինքնորոշման իրավունքը որպես անվիճելի։ Միևնույն ժամանակ, Ալիևի ռեժիմը վախենում է դիմել միջազգային դատարաններ՝ Բաքվում բեմադրելով Նյուրնբերգյան թատրոն՝ իր ագրեսիան և ցեղասպանական գործողությունները արդարացնելու համար։

Ինչպես նշում է միջազգային իրավաբան Արա Ղազարյանը, Բաքուն ցանկանում է օգտագործել այս դատավարությունները՝ ապացուցելու համար, որ Արցախի անկախությունը երբեք գոյություն չի ունեցել որպես պատմական փաստ, որ այս անկախությունը իրավական հիմք չի ունեցել, և որ Հայաստանը հարձակվել է Ադրբեջանի մի մասի վրա, խախտել է նրա ինքնիշխանությունը և փոխարինել այնտեղի կառավարությունը՝ օգտագործելով իր կանոնավոր բանակը և հենվելով Արցախում գործող անօրինական խմբավորումների վրա։ «Միայն սա կարող է «արդարացնել» Ադրբեջանի հարձակումը Արցախի վրա, այն ագրեսիան, պատերազմը և ահաբեկչությունը, որը Ադրբեջանը կիրառել է Արցախի ժողովրդի դեմ», – ասում է Արա Ղազարյանը։

«Միջազգային մակարդակում Ղարաբաղի կարգավիճակի վերաբերյալ իրավական կամ աշխարհաքաղաքական կոնսենսուս չկար։ Արդյունքում բոլորը հաշտվում էին մինչև 2020 թվականի ստատուս քվոյի հետ», – DW-ին ասել է Գերմանիայի արտաքին հարաբերությունների խորհրդի (DGAP) վերլուծաբան Ստեֆան Մայստերը։

Այն բանից հետո, երբ Ադրբեջանը վերահսկողություն հաստատեց տարածաշրջանի նկատմամբ, Եվրամիությունը դատապարտեց հայ բնակչության փաստացի վտարումը։ Սակայն, ըստ Ստեֆան Մայստերի, ԵՄ անդամ պետությունները չկարողացան համաձայնության գալ Բաքվի դեմ պատժամիջոցներ կիրառելու հարցում։

Ամեն ինչ դեռ առջևում է։