Կանգնում եմ երկարավուն պատշգամբին, որտեղից երեւում է գյուղի մեծ մասն, ու փակում աչքերս։ Լսում եմ էլեկտրական սղոցի ձայն, հավերի կրչկրչոց, օդում՝ աշնանային տերեւների վառված ծխի հոտը, այն ամենն, ինչ նոյեմբերյան օրերին հաճախ էի զգում Մարտունում։

Կոթին հիմա նարնջագույնի եւ մոխրագույնի մեջ է, կիսամերկ ծառերին մնացել են վառվռուն արքայանարինջները, որոնք այնքան շատ են, որ գրեթե ամեն բակում ծառերին շքեղություն են հաղորդում։

Հաճախ, երբ ծանոթներս ու ընկերներս հարցնում են՝ «հարմարվե՞լ եք», հարցը շատ տարօրինակ է թվում, որովհետեւ 2023թ-ից հետո ես վերջապես ինձ օտարության մեջ չեմ զգում, վերջապես տան զգացողություն ունեմ, որովհետեւ տունը սեփական կամ շքեղ շինությունը չէ, այլ բնությունը, որ այնքա՜ն շատ է նման Արցախին, գյուղն իր երկհարկանի շուշաբանդե տներով, դեղին ներկված գազատարը, կարալյոկի ծառերը, փայտե վառարաններից արձակվող ծխի հոտը, հոգատար ու սրտացավ հարեւանները, որ ամեն անգամ միրգ, ձու, կաթ են նվիրում, առանց ավելորդ շեշտադրման։

Վերջին շրջանում շատ եմ համացանցային հարթակում լուսանկարներ ու իրական կյանքի պատառիկներ հրապարակում եւ հասկացել եմ, որ արցախյան իմ լսարանն այնքան կարոտ է այս կյանքին՝ մեր կյանքին․

2023թ․ հետո սահմանային գյուղում ապրելը պատժի պես մատուցվեց, եւ դժվար էր մի քանի պատերազմ տեսած, անհամաչափ պատերազմից հետո մազապուրծ եղածին ու ամեն ինչ կորցրածին վստահեցնելը, որ սահմանում ապրելը անվտանգ է։

Նայում եմ գյուղում կառուցվող նոր թաղամասերին ու անընդհատ մտածում՝ ինչո՞ւ ամեն գյուղում այսպիսի թաղամաս չկառուցվեց եւ չառաջարկվեց արցախցիներն իրացնել իրենց վկայականները գյուղում՝ հնարավորությամբ վերականգնելու նախկին գյուղի մթնոլորտը։

Տեղահանածները դարձան «կառավարության բյուջեն ճեղքողներ», «իշխանափոխության ջատագովներ», այնինչ տեղահանվածները պարզապես հանգիստ կյանք են փնտրում՝ հեռու քաղաքական աղմուկից, խժդժությունից՝ հողին մոտ, հողին կառչած մի տուն են փնտրում, որի համար ամսվա վերջին աստղաբաշխական թվով վարձ չպիտի վճարեն։

Այս պատշգամբից նայելով՝ հասկանում եմ, որ սահմանային գյուղում ապրելը դժվարություն չէ․ այն նաև նոր շունչ է, նոր տուն, որտեղ բնությունն ու մարդիկ միասին են ստեղծում ապահովության զգացողություն։

Տեղահանվածների համար սա ոչ թե քաղաքականության կամ վիճակագրության հարց կլիներ, այլ կյանքի շարունակության՝ հողի հետ կապի, տան և արժանապատվության որոնում։

Մարիամ Սարգսյան

«Արցախցի փոքր կազմով ընտանիքներին աջակցություն տրամադրելու ծրագրում չպետք է տարբերակում լինի, աջակցությունը պետք է հատկացվի բոլոր ընտանիքներին, մեր առաջարկությունը դրան էր վերաբերում»,- step1.am-ի հետ զրույցում ասաց Արցախի գործիչ, «Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհրդի անդամ» Գագիկ Ավանեսյանը՝ անդրադառնալով աշխատանքի եւ սոցիալական հարցերի նախարարության կողմից հանրային քննարկման դրված նախագծին։ https://step1.am/blog/2025/11/15/40594/

Նշենք, որ այս նախագծով նախատեսվում է կացարանով ապահովման համար վարձակալության վարձավճարի երկարաժամկետ մասնակի հատուցման եղանակով սոցիալական աջակցություն տրամադրել Արցախից բռնի տեղահանված՝ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով պետական սոցիալական աջակցության ծրագրերի շրջանակում պետական սոցիալական բնակարանային ֆոնդում կացարանով ապահովման հերթացուցակում հաշվառված, ծրագրի շրջանակում բնակարանի կամ կառուցվող շենքից բնակարան գնելու իրավունքի կամ անհատական բնակելի տան ձեռքբերման կամ անհատական բնակելի տան կառուցման հավաստագիր չստացած կամ այն չեղարկած 1-3 անդամ ունեցող այն ընտանիքներին, որոնք բաղկացած են միայն անժամկետ 1-ին կամ 2-րդ խմբի հաշմանդամություն ունեցող կամ անժամկետ ֆունկցիոնալության սահմանափակման խորը կամ ծանր աստիճան ունեցող կամ 60 եւ ավելի տարեկան անդամներից, կամ որոնց անդամների տարիքների հանրագումարը 115 և ավելի է՝ 2 անդամի դեպքում, կամ որոնց անդամների տարիքների հանրագումարը 175 և ավելի է՝ 3 անդամի դեպքում:

 Նախագծի նպատակն է ստեղծել տեղահանված ընտանիքների կացարանով ապահովման խնդրի կարգավորման այլընտրանքային տարբերակներ՝ մինչև 3 անդամներից բաղկացած այն ընտանիքների համար, ովքեր իրենց բնակարանային խնդրի լուծուման հարցում ծրագրով առաջարկվող աջակցության փոխարեն կգերադասեն բնակվարձի երկարաժամկետ փոխհատուցումը։

 Նախատեսվում է սոցիալական աջակցությունը տրամադրել 120 ամիսների ընթացքում՝ աջակցության ամսական չափը ընտանիքի յուրաքանչյուր անդամի համար սահմանելով 40000 դրամ:

Գագիկ Ավանեսյանը նշեց, որ «Արցախիցների իրավունքների պաշտպանության խորհուրդը» կառավարությանն առաջարկել էր կամ փոքր կազմով արցախցի բոլոր ընտանիքների համար դրամական աջակցության տարբերակը կիրառել, կամ էլ սերտիֆիկատի ֆիքսված գումար սահմանել, որի շրջանակներում մարդիկ կկարողանան բնակարան գնել։ Այնպես, ինչպես դա արվել է Արցախից բռնի տեղահանված վերաբնակիչների դեպքում 2020 թվականի պատերազմից հետո։

«Բայց այս նախագծում իրենց շեշտադրել են հաշմանդամություն ունենալը կամ տարեց լինելը, ինչն անընդունելի է, հիմա եթե մարդը հաշմանդամ կամ տարեց չէ, ի՞նչ է անելու։ Այդ տարբերակումը պետք է հանեն, մեր առաջարկությունները փոքր կազմով բոլոր ընտանիքներին էին վերաբերում, ֆիլտրեր չպետք է լինեն։ Այո, այս որոշումը մի մասի խնդիրները լուծում է, ինչպես ասում են՝ այն, որ փորձում են մի բան փոխել, դա արդեն լավ է, բայց անընդունելի է, որ տարբերակում են դրել»,- ասաց նա։

Ըստ կառավարության նախագծի՝ ստացվում է, որ երկու անձից բաղկացած ընտանիքում, եթե յուրաքանչյուր անդամ 50 տարեկան է, չի կարող օգտվել այս ծրագրից, քանի որ նրանց գումարային տարիքը 100 է լինում, իսկ ըստ նախագծի՝ գումարային տարիքը պետք է լինի 115 եւ ավելի, որպեսզի ծրագրի շահառու լինեն։ Գագիկ Ավանեսյանը հարցադրում է անում․ «Ինչու 50 տարեկան անձը երիտասարդ է համարվո՞ւմ, այդ մարդիկ ի՞նչ են անելու, որտե՞ղ պետք է աշխատանք գտնեն կամ ինչպե՞ս գտնեն։ Սա անընդունելի է»։

Ավանեսյանը նաեւ նշեց, որ նախկինում «Արցախցիների իրավունքների պաշտպանության խորհուրդը» հաշմանդամություն ունեցողների համար առաձին առաջարկություն էր ներկայացրել կառավարությանը։ «Մենք առաջարկել էինք սերտիֆիկատը տալու ժամանակ միավոր հաշվել, քանի որ հաշմանդամություն ունեցող մարդկանց սպասարկելու համար լրացուցիչ մակերես է պետք։ Մեր առաջարկությունները ամբողջությամբ չեն ընդունել, փորձում են ցույց տալ, որ մարդասիրական որոշում են ընդունել։ Հա, բան չունեմ ասելու, սա մարդասիրական քայլ է, բայց հարց է ծագում՝ բա մնացա՞ծը»,- ասաց նա։

Ռոզա Հովհաննիսյան

«Դավիթ Համբարձումյան» դաշինքն այսօր Մասիսի քաղաքապետ ընտրեց Նորայր Հակոբյանին։ Նա համայնքապետի առաջին տեղակալն էր, Դավիթ Համբարձումյանի կալանավորումից հետո կատարում էր համայնքի ղեկավարի պարտականությունները։

Հայտնի է, որ Մասիս համայնքում տեղակայված են մեծ թվով արցախցիներ։ Նորայր Հակոբյանը լրագրողների հետ զրույցում ասաց, որ շարունակելու են լուծել Մասիսում տեղակայված արցախցի ընտանիքների խնդիրները։

«Մենք մեր ծրագրերը արել ենք, անելու ենք եւ պետք է անենք։ Մենք ունենք մի շարք ծրագրեր Դավիթ Համբարձումյանի կողմից նախաձեռնված, որոնք պետք է նպաստեն, որ արցախահայության բարբառային կենտրոն պետք է ունենք, պետք է ունենանք արցախցիների հավաքման կետ, որտեղ նրանք իրենց առօրյան կկարողանան անցկացնել միասին, մտքեր փոխանակել։ Եվ ամենակարեւորը՝ մենք պետք է ունենանք այնպիսի տեղեր, որտեղ պետք է ապրեն ու խոսեն Արցախի յուրաքանչյուր բնակավայրի բարբառով»,- ասաց նա։