Իրանը կարծիք չի հայտնել այսօր Վաշինգտոնում սպասվող փաստաթղթերի ստորագրման վերաբերյալ, որոնք անմիջականորեն վերաբերում են հայ-իրանական սահմանին: Հայտարարությունները, որ Իրանը թույլ չի տա աշխարհաքաղաքական սահմանների փոփոխություններ, այդքան էլ լուրջ չեն ընդունվում այն բանից հետո, երբ Իրանը 2020-2023 թվականներին օկուպացիայից հետո Արցախը ճանաչեց որպես «Ադրբեջանի» մաս։

Այս օկուպացիայի արդյունքում Իրանի և Արցախի սահմանի ավելի քան 100 կմ-ը, որը 1993 թվականից ի վեր վերահսկվում էր հայկական կողմից, հայտնվեց Բաքվի վերահսկողության տակ: Այս սահմանին, ինչպես խոստովանում են իրանցիները, գտնվում են իսրայելական ռազմական ենթակառուցվածքներ, և Թեհրանը դեռևս «հետաքննում» է, թե արդյոք դրանք օգտագործվել են Իսրայելի կողմից այս տարվա հունիսին Իրանի դեմ 10-օրյա ագրեսիայի ժամանակ։

Ավելի վաղ, 2020 թվականի դեկտեմբերին Իրանը հաշտվեց Կապան-Գորիս ճանապարհի մի մասի կորստի հետ, այն բանից հետո, երբ այնտեղ տեղադրվեցին ադրբեջանական անցակետեր, հայտնվեցին ռուսական զորքեր և նույնիսկ սկսեցին մաքսատուրքեր գանձել իրանցի վարորդներից։

Դրանից հետո Իրանը չմտավ հակամարտության մեջ Ադրբեջանի հետ, որպեսզի չհրահրի անջատողական գործընթացներ Իրանի հյուսիսում, որտեղ բնակչությունը հիմնականում թյուրքական է։ Իրականում, Իրանի ներկայիս նախագահը և այաթոլլահ Խամենեին նույնպես ծագումով իրանցի թուրքերից են։

Թեհրանը կուլ տվեց նաև ահաբեկչական հարձակումը, որի հետևանքով զոհվեցին նախագահ Ռաիսին, արտաքին գործերի նախարարության ղեկավարը և այլ իրանցի պաշտոնյաներ, որոնք ուղղաթիռով վերադառնում էին Ալիևի հետ Խուդաֆերինում հանդիպումից։

Իրանի նախագահը վերջերս այցելեց օկուպացված Ստեփանակերտ, որտեղ հանդիպեց Ալիևի և Էրդողանի հետ։ Նա այդպես էլ չխոսեց 45 կմ երկարությամբ հայ-իրանական սահմանի ապագայի մասին, որը ԱՄՆ-ն մտադիր է “վարձակալել”՝ «թյուրքական միջանցք» ստեղծելու համար։

Այսօր Վաշինգտոնում կստորագրվի հայ-իրանական սահմանի վերաբերյալ համաձայնագիր, և Իրանը կրկին լռում է, ինչը կարող է վկայել նրա շահագրգռվածության մասին։ Թեհրանը փորձում է մեղքը բարդել Իսրայելի վրա, որպեսզի հանկարծ չկպնի Ալիևին, Պուտինին և Էրդողանին։

Իրանի գերագույն առաջնորդի խորհրդական Աբդոլրահիմ Սարային ասել է, որ սիոնիստական ռեժիմի լայնածավալ ներկայությունն ու ազդեցությունը Ադրբեջանում լուրջ անվտանգության սպառնալիք է Իրանի համար, հաղորդում է Tasnim-ը։

«Սիոնիստական ռեժիմը մեծ ազդեցություն ունի Ադրբեջանում և կառուցել է մեծ օդանավակայան Խուդաֆերինում՝ մեր սահմանից 17 կիլոմետր հեռավորության վրա, և մենք ականատես ենք լինում այդ օդանավակայանների և Թել Ավիվի միջև ամենօրյա չվերթների։ Սա ցույց է տալիս սիոնիստական ռեժիմի լիակատար գերիշխանությունը Ադրբեջանի նկատմամբ։ Սիոնիստական ռեժիմի ներկայությունն Ադրբեջանում մեծացրել է անկայունությունը տարածաշրջանում և լուրջ սպառնալիք է ներկայացնում հարևան երկրների համար», – նշել է նա։

Օդում կրակոցները ցույց են տալիս, որ Իրանն արդեն պատրաստվում է իր հյուսիսային տարածքների անխուսափելի կորստին։

Նույնիսկ Հասմիկ Հակոբյանը, որը անսպասելիորեն դարձավ «Քաղաքացիական պայմանագրի» խոսափողը, չի կարող ասել, թե ինչով է Նիկոլ Փաշինյանը գնացել Վաշինգտոն և ինչպիսի՞ն կարող են լինել հայտարարված բանակցությունների արդյունքները։

Վերլուծաբանները վիճում են հավանական արդյունքների շուրջ, և ենթադրությունների շրջանակը տատանվում է «բավական կլինի շոյել Թրամփի եսասիրությունը» մինչև Մեծ Մերձավոր Արևելքը բաժանելու վերաբերյալ ԱՄՆ-Իսրայել-Թուրքիա-Ռուսաստան կոշտ գործարք։

Այս ամենում Հայաստանի դերը դառնում է առանցքային։ Փաշինյանը, սակայն, գնաց Վաշինգտոն՝ առանց հայկական հաղթաթղթերը բարձրաձայնելու։

1. Հայաստանի Սահմանադրությունը, որում նշվում է, որ Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակվել է 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին որոշման և «պատմական արդարությունը վերականգնելու» հիման վրա, 2. 1921 թվականի Կարսի անօրինական պայմանագիրը, որի 100-ամյա ժամկետի ավարտից հետո Նախիջևանը, Կարսը, Արդահանը և Արարատը դեռևս չեն վերադարձվել Հայաստանին, և 3. 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի անօրինական հայտարարությունը, որով Ռուսաստանը և Թուրքիան փոխեցին 1994 թվականի ստատուս քվոն, որը մինչ օրս հաստատված է ԵԱՀԿ փաստաթղթերով։

Եթե Հայաստանը չի հայտարարում այս հիմնարար փաստաթղթերը որպես ապագա բանակցությունների պաշտոնական հիմք, ապա Հայաստանի կառավարությունը մեղսակից է Հայաստանը վերացնելու դավադրությանը, որի առաջին քայլը կլինի երկրի հարավի և հայ-իրանական սահմանի անեքսիան։

Վաշինգտոնի դիրքորոշումը մեծապես կախված է նրանից, թե արդյոք պաշտոնական Երևանը կբարձրաձայնի իր անբաժանելի իրավունքների մասին, որոնք, ի դեպ, սահմանված են ամերիկյան նախագահների կնքված  փաստաթղթերով։ Փաշինյանին Վաշինգտոն հրավիրելը նշանակում է, որ Հայաստանը համաձայնել է չբարձրաձայնել այդ փաստաթղթերի մասին։

Հիմա բոլորը սպասում են արդյունքներին։ «Հրաշքի» տարբերակն այն է, որ «եսակենտրոն Թրամփին նույնիսկ դատարկ թուղթ է պետք Նոբելյան խաղաղության մրցանակի համար», և այս անգամ էլ «ամեն ինչ կանցնի»։ Բայց Հայաստանը չի կարող հույսը դնել հրաշքների վրա, և մինչև Թրամփը չբարձրաձայնի իր դիրքորոշումը այս երեք հիմնարար փաստաթղթերի վերաբերյալ, ցանկացած «աութսորսինգ» և այլ վարձակալություն կլինեն Հայաստանի հարավի անեքսիայի ուղղակի իրականացում։

Եթե խոսքը տրանսպորտային հաղորդակցությունների բացման մասին է, այլ ոչ թե աշխարհաքաղաքական սահմանների փոփոխության, ինչպես սիրում է ասել Իրանը, ապա Թրամփը պետք է Ալիևին ասի պարզ խոսքեր. տարանցիկ ճանապարհը Հայաստանի ինքնիշխան մաքսային և սահմանային վերահսկողություն է ենթադրում։ Մնացած ամեն ինչ սատանայից է։ Բայց Թրամփը սա չի ասում՝ առաջարկելով «աութսորսինգ»։

2024 թվականի հոկտեմբերի ընտրություններից առաջ Թրամփը Truth Social-ում գրառման մեջ քննադատեց իր մրցակից Քամալա Հարիսին՝ այն բանի համար, որ նա “ՈՉԻՆՉ չի արել, երբ 120,000 հայ քրիստոնյաներ սարսափելիորեն հալածվում և բռնի տեղահանվում էին”։ Թրամփը հայտարարեց, որ «կաշխատի դադարեցնել բռնությունն ու էթնիկ զտումները» և վերականգնել «ԽԱՂԱՂՈՒԹՅՈՒՆԸ Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև»։

Թրամփը, որը քննադատում էր իր մրցակցին, այդպես էլ չմեղադրեց Ալիևին, Էրդողանին և Պուտինին, ովքեր «120,000 հայ քրիստոնյաների սարսափելի հալածանքների» հեղինակներն էին։ Ավելին, Թրամփը վերջերս իր սոցիալական ցանցում հրապարակեց Ալիևի գովեստի խոսքերը, որոնք նա ասել էր օկուպացված և հայաթափված Ստեփանակերտում՝ առանց հարցնելու, թե որտե՞ղ են 120,000 հայերը։

Սա հնարավոր է միայն Երրորդ Հանրապետության վերացման դավադրությանը Հայաստանի կառավարության լիակատար մասնակցությամբ և Հայաստանի կողմից իր հիմնարար իրավունքներից հրաժարվելու դեպքում՝ «խաչմերուկ» տրանզիտային բիզնես նախագծի և անորոշ խաղաղության դիմաց։ Սյունիքում էքսկավատորի գնդակոծությունը ապագա խաղաղության վկայություն է։

Նաիրա Հայրումյան