Step1.am –ի զրուցակիցն է հասարակական գործիչ Լիաննա Պետրոսյանը:

-Բնակարանային ապահովման ծրագիրը մի շարք հարցեր ու խնդիրներ է առաջացրել: Ինչու այդ ծրագիրը չի ընդունվում արցախցիների կողմից:

-Մեծամասնությունը  պատրաստ չի օգտվել  այդ  ծրագրից: Վերլուծելով սոցիալական տիրույթում մարդկանց անհանգստությունները, պահանջները` մի շարք առաջարկներ առանձնացրի, որոնց հիման վրա կարելի է ծրագիրը դարձնել մարդակենտրոն, թիրախային և ինչու չէ` շահագրգռող, որ մարդիկ օգտվեն, իրենց զգան արժևորված, որովհետև փաստացի ծրագիրը նրա համար է, որ մարդ ՀՀ-ում իրեն զգա քաղաքացի, ոչ թե քաղաքացիության իրավիճակն եմ նշում, այլ որպես հայ մարդ, ով ապրում է ՀՀ-ում: Այդ առաջարկները հիմնված են քաղաքացիների բարձրացրած խնդիրների վրա: Առաջինը վերաբերում է պարտադիր քաղաքացիություն ստանալուն:  Մարդիկ կտրականապես դեմ են այդ առաջնային պահանջին և որպես առաջարկություն կարելի էր տվյալ անձանց համար դիտարկել հետագայում քաղաքացիություն ընդունելու պահանջը, մարդկանց հնարավորություն տալ փախստականի վկայականի, բռնի տեղահանվածի կարգավիճակի հիման վրա ծրագիրը իրացնել և հասցնել շահառուներին:

-Ծրագրով նախատեսված է հատուկ խմբերին (զոհվածների, կերակրողը կորցրած, հաշմանդամություն ունեցողների ընտանիքներին) առավելություն տալ առաջնային փուլում ընդգրկվելու համար: Ուրիշ ինչ արտոնություններ ունեն հատուկ խմբերը:

-Առաջարկվել է որոշակի տարբերակների դիտարկում, որպեսզի մարդն արժևորված համարի իր հարազատի կորուստը: Այսինքն` եթե ունեցել է կորուստ պատերազմներում, այսօր նրան հնարավորություն են տալիս առաջնային փուլում դիմել, բայց բացի դրանից նաև այլ հնարավորություններ տալ, օրինակ` չսահմանափակել  նրա նվազագույն գումարի շեմը, որը 3 մլն է և հասնում է 5 մլն-ի և հնարավորություն տալ այդ ընտանիքներին օգտվել 5 մլն շեմից: Մյուս կարևոր կետն այն է, որ այն մարզերում, որտեղ այսօր արցախցին ժամանակավոր բնակություն է հաստատել, կարողանա տվյալ մարզից, տվյալ քաղաքային, կամ գյուղական բնակավայրից տուն ձեռք բերել, շարունակել կյանքն այդտեղ, որովհետև հեշտ չէ ամեն անգամ նոր բնակավայր տեղափոխվել, նոր դպրոց հաճախել… Այսինքն` մարդն ինչ-որ չափով հարմարվել է այդտեղ …

-Ծրագրով նախատեսված գումարի չափն արդյոք համապատասխանում է այս տարվա` բնակարանների առուվաճառքի գներին:

– 1-4 անձից բաղկացած ընտանիքները պարզ է, որ 12 միլիոնով, չենք ասում Երևանում, նույնիսկ Երևանին սահմանակից մարզերում հնարավոր չէ բնակարան ձեռք բերել: Որքան էլ որ շահարկվում է այն հանգամանքը, որ ծրագիրը կազմվել է նախորդ տարվա բնակարանների առուվաճառքի գների հիման վրա, մենք շատ լավ գիտենք, որ այդ գները չեն համապատասխանում այն իրական շուկայական արժեքներին, որ հիմա կան ՀՀ-ում: Նույնիսկ սահմանամերձ վայրերում բնակարան ձեռք բերելու համար մարդկանց անհրաժեշտ է մեծ, կլորիկ գումար:

-Ինչ է լինելու փոքր կազմով ընտանիքների հետ:

-Փոքր կազմով ընտանիքները… Կառավարությունը, չգիտեմ ինչու, միշտ շեշտը դնում է 6 և ավելի անդամներից բաղկացած ընտանիքների վրա: Չգիտեմ, ինչ-որ մեկը վիճակագրություն արե՞լ է արդյոք, թե Արցախից տեղահանված ընտանիքները ինչ կազմով են, եթե նման վիճակագրություն ունեն և կա փաստ, որ բոլոր ընտանիքները կազմված են 6 և ավել անդամներից, և նրանք նվազագույնը 18 միլիոն հավաստագրի հիման վրա կարող են բնակարան ձեռք բերել` խնդիր չկա… Բայց եթե չկա այդպիսի վիճակագրություն և շուկայական գներն էլ, վստահ եմ, որ հենց ծրագիրը մեկնարկի` 10-15 տոկոսով բարձրանալու են, ու դա ոչ ոք չի կարող բացառել… Մյուս կողմից էլ չեմ հասկանում` ինչ է դա տալու ՀՀ կառավարությանը, որովհետև մարզաբնակ ՀՀ մեկ քաղաքացին փոխարինվելու է տեղահանված, ՀՀ քաղաքացիություն ստացած անձով և բնականաբար, մարզում իր բնակարանը վաճառած անձը հայտնվելու է կա’մ մայրաքաղաք Երևանում, կա’մ մարզի գյուղական բնակավայրից տեղափոխվելու է քաղաքային բնակավայր, կա’մ էլ վերջին երրորդ ընտրություն` տեղափոխվելու է ՀՀ-ից: Այսինքն` սրանով ժողովրդագրական խնդիրներ չեն լուծվելու:

-Ինչ կասեք իրականացման ժամկետների հետ կապված մարդկանց մոտ առաջացած մտահոգությունների  մասին:

-Եթե անձը չի համապատասխանում առաջին և երկրորդ փուլերին դիմելու ընթացակարգերին, պետք է սպասի, որպեսզի ծրագրին երրորդ փուլով դիմի:  Այս պահին անհայտ է, թե ինչ է լինելու տվյալ ընտանիքների հետ մինչև այդ երրորդ փուլին հասնելը` մանավանդ, երբ կառավարությունը շրջանառության մեջ դրեց այն գաղափարը, որ 2025թ. հունվարից 40+10 հազար սոցիալական աջակցությունները տրամադրվելու են միայն թոշակառուներին, հաշմանդամներին, անչափահասներին: Փաստացի, աշխատելով ՀՀ-ում,  հնարավոր չէ և’ կենցաղային խնդիրներ լուծել, և’ ընտանեկան հոգսերը հոգալ` դրան զուգահեռ վճարելով աստղաբաշխական գներով բնակվարձ: Սա ևս պետք է զուգահեռ քննարկվի, եթե մարդիկ չեն կարող դիմել առաջին, երկրորդ փուլերով, այս անձանց համար սոցիալական աջակցությունը պետք է լինի շարունակական:

-Արցախ տեղափոխված և երկար տարիներ այնտեղ ապրած ՀՀ քաղաքացիները որևէ կերպ օգտվելու են ծրագրից:

– Այս պարագայում պետք են վերանայումներ: Այդ ընտանիքները  բախվում են խնդիրների, որովհետև եթե նրանք այստեղ ունեն որոշակի սեփականություն, համասեփականատեր են` զրկվում են այդ աջակցությունից, և իմ առաջարկն էր, որ գոնե, ինչպես հիփոթեքի պարագայում է, գոնե այս անձանց նմանատիպ գումար տրամադրվի, որ նրանք ևս կարողանան ծրագրից օգտվել: Այս և նման առաջարկների մասին բարձրաձայնել եմ և հույս ունեմ, որ անդրադարձ կլինի, ծրագիրը կդառնա կենսունակ, և մարդիկ կկարողանան օգտվել ծրագրից, երբ այն լինի ըստ իրենց պահանջի:

Տաթև Ազիզյան

Վայոց ձորի մարզի Ջերմուկ քաղաքում 2022 թվականի սեպտեմբերյան հարձակումից հետո զբոսաշրջային հոսքը նվազել է ու դեռ չի վերականգնվել։ Թեպետ այս տարի նախորդ տարվա համեմատ զբոսաշրջային այցերի առումով մի փոքր դրական միտում կա, բայց Ջերմուկի բնակիչները նշում են, որ քաղաքից արտագաղթ կա։ 2022 թվականից հետո շատ ընտանիքներ են իրենց բնակարանները վաճառում ու հեռանում։

«Մեր սիրտը կանգնում է, որ քաղաքը դատարկվում է, շատերը տները վաճառել գնացել են, քաղաքում ջահել չի մնացել։ Տուրիստներն էլ հաճախ խուսափում են գալ, ինտերնետով նայում են, որ թուրքերը սարի վրա են, չեն գալիս»,- մեզ հետ զրույցում ասում է Ջերմուկի բնակչուհիներից մեկը։ Նրա խոսքով․ «Մեր երկիրը ոտքի կկանգնի, երբ թուրքերը մեր սարերից հեռանան, Նիկոլն էլ՝  վարչապետի պաշտոնից»։

Ջերմուկի բնակչուհի թոշակառու Ամալյան  ասում է․ «Սա ապրել չէ, որ մենք ենք ապրում։ Այս ժողովուրդը տները վարձով տալով էր հաց վաստակում, փող աշխատում։ Բայց էն չէ, արդեն մարդ գոյություն չունի, շատերն են տները ծախել-գնացել, մենք ենք մի երկու տուն, որ մնացել ենք։ Այս սեզոնին առողջարաններում տեղ ու դադար չկար, 15-20 օր առաջ պատվիրում էին, որ գային տեղավորվեին։ Հիմա չեն գալիս, ասում են՝ մարդիկ վախենում են»։

Տիկին Ամալյայի խոսքով՝ մարդիկ անորոշության մեջ են․ «Մի հատ դմփոց է լսվում, վախենում ենք, սարերի վրա նստած են թուրքերը։ Առաջ գնում էինք բանջարի, բայց ժողովուրդն էլ բանջարի էլ չեն կարողանում գնալ»։ Հիշելով սեպտեմբերյան հարձակման օրերը՝ նա ասաց․ «Մենք գիշերը վեր թռանք, ես իմացա, թե կայծակ է, բայց հետո հասկացանք, թե ինչ է կատարվում, խառնվեցինք իրար, մարդկանց ասացին՝ շուտ դուրս եկեք քաղաքից։ Մենք դուրս չենք եկել, իջանք ապաստարան, կողքի հարեւաններին ու մի քանի զբոսաշրջիկների բերեցինք մեր ապաստարան։ Այդ հոգեկան տրավման չենք մոռանում, հիմա էլ ամեն օր վախով ենք ապրում»։

Ջերմուկի բնակչուհի Վիկտորյան ասում է․ «Մեր սիրուն քաղաքը հայտնվել է թուրքերի վերահսկողության տակ»։ Այնուհետեւ հավելում է, որ նախորդ տարվա համեմատ քաղաք այցելող զբսաշրջիկների թիվն այս տարի մի փոքր ավելացել է։ «Անցած տարի շատ քիչ էին զբոսաշրջիկները, այս տարի ահագին շարժ կա, բայց արտագաղթողների թիվը մեծ է։ Երիտասարդներից, ով գնաց, էլ հետ չեկավ։ Բայց մեծահասակները մնում են, եթե բոլորս գնանք, ուրեմն այս հողը տալիս ենք թշնամուն։ Մեզ ուժեղ ղեկավար է պետք, որ չզիջի, ինչքա՞ն կարելի զիջել, ափսոս են մեր երկիրը, մեր երեխեքը»,- ասաց նա։

«Մեր նպատակը մեր երկրի կայունությունն է, դա բոլորիս ցանկությունն է։ Կոնկրետ ես որդեկորույս մայր եմ, 44-օրյա պատերազմում կորցրել եմ որդուս, եւ այսպես անորոշ ապրում ենք։ Զիջելով հնարավոր չէ երկիր պահել»,- մեզ հետ զրույցում ասում է Ջերմուկի բնակչուհի Սոֆիան։

Ռոզա Հովհաննիսյան