«Երկրորդ կարգի մարդիկ». դատական ​​նիստ՝ արցախցիների քաղաքացիության հարցով

Այսօր ՀՀ վարչական դատարանում, դատավոր Լիլիթ Չիլինգարյանի նախագահությամբ, տեղի ունեցավ Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված ՀՀ քաղաքացի Մերի Գարայանի կողմից Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության (ՄՔԾ) դեմ ներկայացված հայցի վերաբերյալ դատական ​​նիստ: Դատարանի որոշումը կհրապարակվի մարտի 16-ին։

Մերի Գարայանը, ով իր առաջին հայկական անձնագիրը ստացել է Գորիսում, բայց ամուսնացել է Արցախում և 2019 թվականին այնտեղ ստացել 070 կոդով անձնագիր, ՀՀ անձնագրային գրասենյակում Արցախից տեղահանվելուց ի վեր այդպես էլ չի կարողացել գրանցվել: Այդ պատճառով նրա չորս հոգանոց ընտանիքը զրկվել է տեղահանվածների համար նախատեսված սոցիալական օգնությունից: Սոցիալական օգնության բացակայության պատճառով երկու երեխա ունեցող ընտանիքը չի կարողացել վարձակալել համատեղ բնակարան և ստիպված է բաժանվել և կիսված ապրել ազգականների հետ։

Հայցվորի ներկայացուցիչ Մարատ Եգանյանը իր խոսքի մեջ նշել է, որ Հայաստանում ընտանիքները պաշտպանված են Սահմանադրությամբ և միջազգային կոնվենցիաներով, և պետական ​​մարմինների անգործության պատճառով ընտանիքների քայքայումը խրախուսելը անընդունելի է։ Մասնավորապես, ըստ Մարատ Եգանյանի, Մերի Գարայանը չի կարող գրանցվել իր բնակության հասցեում, քանի որ Միգրացիոն ծառայությունը պնդում է, որ գրանցամատյանի տվյալներով Մերի Գարայանը ՀՀ քաղաքացի է և, համապատասխանաբար, հրաժարվում է գրանցել Գարայանին իր 070 ծածկագրով անձնագրում։

Անձնագրային ծառայությունը ստիպում է Մերի Գարայանին փոխարինել իր 070 ծածկագրով անձնագիրը մեկ այլ ՀՀ անձնագրով, չնայած պահանջի իրավական հիմք չի ներկայացնում։

Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության (ՄՔԾ) ներկայացուցիչը դատական ​​նիստում պնդեց, որ ՀՀ կառավարության 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի 1864 Լ որոշման համաձայն՝ Լեռնային Ղարաբաղից բռնի տեղահանված քաղաքացիներին ժամանակավոր պաշտպանություն տրամադրելու որոշումը չի տարածվում այլ երկրների քաղաքացիություն ունեցող անձանց վրա։ Պարզվում է, որ «այլ երկրների» մեջ է մտնում նաև Հայաստանը, թեկուզ որոշմն մեջ դա նշված չէ։

Դատական ​​նիստում պատասխանող կողմը այդպես էլ չի պատասխանել այն հարցին, թե արդյոք 070 կոդով ՀՀ  անձնագիրը այլևս անվավեր է, և եթե այո, ապա ինչ իրավական հիմքով։ Լսումների ընթացքում ՄՔԾ ներկայացուցիչը սկզբից նշել է, որ 070 կոդով անձնագրերը անվավեր են, ապա որ դրանք վավեր են, բայց միայն ժամանակավոր պաշտպանության վկայականի հետ միասին։

Մարատ Եգանյանի խոսքով՝ ՀՀ անձնագիրը կարող է անվավեր հայտարարվել միայն «Անձնագրերի մասին» օրենքի համաձայն, սակայն այն չի պարունակում որևէ դրույթ, որի համաձայն Գարայանի 070 ծածկագրով անձնագիրը պետք է անվավեր ճանաչվի։ Այս դեպքում, նա պնդում է, որ պետական ​​մարմինները չեն գործում օրենքին համապատասխան։

ՄՔԾ ներկայացուցչի խոսքով՝ 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի կառավարության որոշումն է սահմանում, թե ով է ՀՀ քաղաքացի և ով չէ, նույնիսկ եթե ունի ՀՀ անձնագիր։

Մարատ Եգանյանը, որը ներկայացնում էր հայցվորին, ներկայացրեց երեք պահանջ՝ գրանցել Մերի Գարայանին նրա անձնագրում, ճանաչել նրա 070 կոդով անձնագրում գրանցվելու իրավունքը և  փոխհատուցել գրանցման մերժման պատճառով կորցրած սոցիալական օգնությունը։

ՓՄԳ ներկայացուցիչը փորձեց պնդել, որ առանց մեկ անձի գրանցման, ընտանիքի մյուս բոլոր անդամները կարող են դիմել սոցիալական օգնության համար։ Սակայն Մարատ Եգանյանը ներկայացրեց Միասնական սոցիալական ծառայության պաշտոնական պատասխանը, որում նշվում է, որ Մերի Գարայանի գրանցում չունենալու պատճառով նրա ընտանիքը չի կարող գրանցվել սոցիալական օգնության ծրագրում։

Դատական ​​նիստի ընթացքում օգտագործվել են «ՀՀ ստանդարտ անձնագիր» և «ՀՀ դասական քաղաքացի» տերմինները, սակայն անձնագրերը ստանդարտ կամ ոչ ստանդարտ, կամ ՀՀ քաղաքացիներին դասական կամ ոչ դասական դասակարգելու համար իրավական հիմք չի ներկայացվել։

ՀՀ անձնագրերը, որոնց ձևը որոշվում է 1998 թվականի 821 որոշմամբ, չեն տարբերվում ո՛չ բովանդակությամբ, ո՛չ էլ ձևով՝ անկախ նրանից, թե դրանք տրամադրվում են Ստեփանակերտում, թե Գյումրիում։

Մարատ Եգանյանի խոսքով՝ կա ավելի քան 100 դատական ​​որոշում, որոնցով 070 անձնագրերի տերերը ճանաչվում են որպես ընտրելու իրավունք ունեցող Հայաստանի քաղաքացիներ։

ՀՀ քաղաքացիության ճանաչման վերաբերյալ Արցախի բնակիչների պահանջները, ի թիվս այլ բաների, հիմնված էին 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի «ՀՀ և ԼՂԻՄ վերամիավորման մասին» որոշման վրա, որի 3-րդ կետում նշվում է, որ «Հայկական ԽՍՀ քաղաքացիության իրավունքները տարածվում են Լեռնային Ղարաբաղի բնակչության վրա»։

Կա սակայն ներքին որոշում, որի մասին խոսում է ՀՀ կառավարությունը (և ոչ միայն ներկայիսը), որի համաձայն 070 անձնագրերը տրամադրվել են 1998 թվականից ի վեր, իբր, որպես «ճանապարհորդական փաստաթղթեր»։ Սակայն մինչև 2023 թվականի հոկտեմբեր 070 անձնագիր ունեցող անձը կարող էր գրանցվել ՀՀ տարածքում և ավտոմատ կերպով ընդգրկվել ՀՀ քաղաքացիների գրանցամատյանում։ 2023 թվականի հոկտեմբերից հետո ՀՀ քաղաքացիների գրանցամատյանում ընդգրկվելու համար պետք է դիմում ներկայացնել և սպասել ՀՀ նախագահի կողմից քաղաքացիություն շնորհելու հրամանագրին։

Ինչպես Գևորգ Սաֆարյանը հայտարարեց նախկին դատական ​​նիստերի ժամանակ. «ՀՀ-ում «ճանապարհորդական անձնագիր» հասկացություն գոյություն չունի. կան ՀՀ անձնագրեր: Բայց նույնիսկ եթե նման անձնագրեր լինեին, դրանք միևնույն է կտրամադրվեին միայն ՀՀ քաղաքացիներին»:

Նշենք, որ 2009 թվականին ՀՀ կառավարությունն ընդունեց «ճանապարհորդական անձնագրի» բնութագիրը սահմանող որոշում, սակայն այդ բնութագիրը որևէ աղերս չունի արցախցիներին տրամադրվող անձնագրերի հետ:

Ժամանակավոր պաշտպանության վկայական և, հետևաբար, սոցիալական օգնություն ստանալու համար բռնի տեղահանված արցախցիները ստիպված էին իրենց դիմումում հստակ նշել, որ իրենք «ոչ մի պետության քաղաքացի չեն»։ Ոչ ոք այդպես էլ պաշտոնական փաստաթուղթ չի ներկայացրել, որով արցախցիները պետք է զրկվեն ՀՀ քաղաքացիությունից։ Ընդհակառակը, կառավարության որոշման մեջ կա կետ, որով նշված է, որ ժամանակավոր պաշտպանությունը վերաբերում է քաղաքացիություն չունեցող անձանց։ Եվ հիմա Միգրացիոն ծառայությունը տասնյակ հազարավոր դիմումներ ունի, որոնցում արցախցի ՀՀ քաղաքացիները «կամավոր» նշել են, որ իրենք ՀՀ քաղաքացի չեն՝ գիտակցելով, որ հակառակ դեպքում կզրկվեն սոցիալական օգնությունից։

Այս շանտաժը շարունակվում է մինչ օրս, այժմ՝ արցախցիների համար բնակարանային ծրագրի շրջանակներում, որին մասնակցությունը անհնար է առանց «ՀՀ քաղաքացիության»։ Այնուամենայնիվ, ոչ ոք դեռևս փաստաթուղթ չի ներկայացրել, որով նշված կլինի, թե ինչպես 070 կոդով ՀՀ անձնագրերի 150,000 տեր մարդիկ զրկվել են ՀՀ քաղաքացիությունից՝ վերածվելով երկրորդ կարգի քաղաքացիների սեփական երկրում։