Դատարանի որոշումը հիմք է արցախցիների սահմանադրական իրավունքները խախտելու մեղադրանքների համար

070 անձնագրեր ունեցող Արցախի բնակիչները, որոնց ՀՀ կառավարությունը անհիմն կերպով չի համարում ՀՀ քաղաքացիներ, կարող են դիմել դատարան՝ իրենց ընտրական իրավունքը վերականգնելու համար: Վերջերս մի քանի դատական ​​որոշումներ են կայացվել, որոնցով վերականգնվել են 070 անձնագրեր ունեցող արցախցիների ընտրական իրավունքը: Սա նշանակում է, որ այդ անձինք կարող են մասնակցել 2026 թվականի խորհրդարանական ընտրություններին 070 անձնագրերով։

Վերջին որոշումներից մեկում ասվում է. «Դատարանը, հիմք ընդունելով «ՀՀ քաղաքացիության մասին» ՀՀ օրենքի 23-րդ հոդվածի իրավական դրույթները, գտնում է, որ արդեն իսկ ՀՀ քաղաքացիություն ունեցող անձանց ՀՀ քաղաքացիությունը չի կարող դադարեցվել կամ համարվել դադարեցված միայն պետությունից ժամանակավոր պաշտպանություն ստանալու պատճառով»։

Սա նշանակում է, որ դատարանը ճանաչել է արցախցիներին որպես ՀՀ լիարժեք քաղաքացիներ՝ վերականգնելով նրանց քաղաքական իրավունքները: Այս ճանաչումը ենթադրում է նաև, որ 2023 թվականին կայացված կառավարության ներքին որոշումը՝ Արցախի բնակիչներին «քաղաքացիություն չունեցող անձինք» համարելու վերաբերյալ, լիովին անօրինական և հակասահմանադրական էր: Հենց դատարանի ներկայիս որոշումները պետք է հիմք հանդիսանան ՀՀ կառավարության՝ Արցախից բռնի տեղահանված ՀՀ քաղաքացիների վերաբերյալ հետագա գործողությունների համար։

Մինչև տեղահանությունը, գրանցման վայրը (Արցախում կամ Հայաստանում) միակ բանն էր, որը տարբերակում էր Արցախում բնակվող ՀՀ քաղաքացիներին նույն կապույտ անձնագիր ունեցող մյուս քաղաքացիներից: Ավելին, ոչ բոլոր արցախցիներն ունեին 070 կոդը, իսկ ՀՀ ընտրական ցուցակներում գրանցված շատ քաղաքացիներ դեռևս ունեն 070 կոդով անձնագրեր։

2023 թվականի հոկտեմբերից հետո Արցախից տեղահանված ՀՀ քաղաքացիները ստիպված էին գրանցվել Հայաստանի տարբեր հասցեներում, ինչը նշանակում է, որ ՀՀ քաղաքացիների անձնագրերում մինչ այդ եղած միակ «տարբերությունը» վերացվել է: Սակայն, ինչ-ինչ պատճառներով, արցախցիներին սկսեցին անվանել «ոչ ստանդարտ» Հայաստանի քաղաքացիներ՝ անհիմն պնդմամբ, որ 070 կոդով անձնագրերը տրամադրվել են բացառապես «ճանապարհորդության» համար։

Կառավարությունը գիտեր և դեռևս լավ գիտի, որ չկա որևէ փաստաթուղթ, որը նկարագրում է ՀՀ անձնագրի հատուկ տեսակ (ճանապարհորդության համար), և 1997 թվականի կառավարության որոշումն, որին նրանք հղում են անում, թույլ է տալիս ՀՀ անձնագրեր տրամադրել ճանապարհորդության համար արցախցիների մի շատ փոքր խմբի: Բոլոր մյուս արցախցիները ՀՀ անձնագրեր են ստացել այս որոշումից դուրս, զանգվածաբար, ավտոմատ կերպով, ինչպես բոլոր ՀՀ քաղաքացիները, առանց նախագահին դիմում ներկայացնելու:

Կառավարությունը նաև լավ գիտեր, որ չի կարող մարդուն զրկել քաղաքացիությունից, եթե նա դա չի ցանկանում, ուստի նրանք խորամանկ մեթոդ մշակեցին. արցախցիներին շանտաժի ենթարկելով՝ կենսաթոշակներն ու սոցիալական նպաստները չվճարելու սպառնալիքով, ստիպեցին նրանց մեծամասնությանը ժամանակավոր պաշտպանության իրենց դիմումներում նշել, որ իրենք «ոչ մի պետության քաղաքացի չեն»։ Կառավարությունը փաստացի փորձեց ազատվել իր քաղաքացիների համար պատասխանատվությունից։

Այսպիսով, ավելի քան 100,000 մարդ անօրինականորեն «զրկվեց քաղաքացիությունից»։ Իսկ 2023 թվականի հոկտեմբերին հրապարակվեց անօրինական հրամանագիր, որում նշվում էր, որ 070 կոդով անձնագիրը վավեր է միայն «ժամանակավոր պաշտպանության վկայականի» հետ միասին։

Այս որոշումը հանգեցրեց մի շարք անհարմարությունների. նախ՝ արցախցիները դեռևս չեն կարող դիմել պետական ​​աշխատանքի իրենց 070 կոդով օրինական ՀՀ անձնագրերով։ Երկրորդ՝ նրանք չեն կարող մասնակցել բնակարանային օգնության ծրագրին։ Երրորդ՝ նրանք ստիպված են անցնել երկարատև բյուրոկրատական ​​«նույնականացման» ընթացակարգ՝ նույն կապույտ անձնագիր ստանալու համար։

Ի՞նչ հիմնավորում ուներ կառավարությունը այս որոշումը կայացնելու համար։ Չէ՞ որ րա պատճառով Արցախի ժողովուրդը զրկվեց միջազգային իրավական, մարդասիրական և քաղաքական աջակցություն ստանալու, ինչպես նաև իրենց սեփականությունն ու մշակութային արժեքները Հայաստանի կառավարության միջոցով պաշտպանելու հնարավորությունից։ Չճանաչելով Արցախի ժողովրդին որպես լիարժեք ՀՀ քաղաքացիներ՝ Հայաստանի կառավարությունն իր աջակցությունը ուղղեց զուտ մարդասիրական ոլորտ՝ անտեսելով իր պարտավորությունները՝ պաշտպանելու իր քաղաքացիների իրավական և գույքային իրավունքները։

Մասնավոր զրույցներում կառավարության պաշտոնյաները նշում են, որ իրենք որոշումն ընդունել են 2023 թվականի հոկտեմբերին՝ խուսափելու համար տեղահանված արցախցիներին «Հայաստանի քաղաքացիներ» անվանելուց, քանի որ դա, իբր, կճանաչեր «Ղարաբաղի օկուպացիան Հայաստանի կողմից»։ Այս «փաստարկը» չի դիմանում որևէ քննադատության, քանի որ արդեն 2022 թվականի հոկտեմբերին Հայաստանի վարչապետը ստորագրեց Պրահայի հռչակագիրը՝ ճանաչելով Հայաստանի խորհրդային սահմանները՝ առանց Արցախի։ Այդպիսով նա խախտեց ոչ միայն Հայաստանի Սահմանադրությունը, որը հղում է կատարում Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին 1989 թվականի բանաձևին։ Նա խախտեց նաև Հայաստանի սահմանադրական պարտավորությունը՝ պաշտպանելու իր քաղաքացիների իրավունքներն ու շահերը, որտեղ էլ որ նրանք լինեն, այդ թվում՝ Արցախում։ Ի վերջո, նույնիսկ Պրահայի հռչակագրից հետո արցախցիները չեն դադարել լինել Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիներ։

Իր քաղաքացիների իրավունքները պաշտպանելու փոխարեն, կառավարությունը ընտրել է «չկա քաղաքացի, չկա նրա իրավունքների պաշտպանություն» ուղին։ Կառավարությունն ասում է, որ Արցախի ժողովուրդն ինքը իր դիմումներում նշել է, որ որևէ պետության քաղաքացի չէ։

Այժմ դատարանները որոշումներ են կայացնում, որոնք ոչ միայն վերականգնում են Արցախից տեղահանված ՀՀ քաղաքացիների քաղաքական իրավունքները, այլև փաստացի անվավեր են դարձնում ցանկացած կառավարության որոշում, որը կապույտ ՀՀ անձնագրեր ունեցող անձանց չի ճանաչում որպես ՀՀ քաղաքացիներ։ Այս որոշումները հիմնավոր հիմքեր են տալիս բողոքարկելու ՀՀ կառավարության 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի որոշումը, որը պնդում է, թե «070 կոդով ՀՀ անձնագրերը վավեր են միայն ժամանակավոր պաշտպանության վկայականով»։ Կարճաժամկետ քաղաքական պատճառներով ընդունված այս որոշումը կարող է հիմք դառնալ Սահմանադրության և ավելի քան 100,000 ՀՀ քաղաքացիների իրավունքների կոպիտ խախտման մեղադրանքների համար, ովքեր դատապարտվել են անիրավության իրենց սեփական երկրում։