ԵԽ հանձնակատար. Հայաստանում արցախցիների իրավունքները սահմանափակ են
- 21:37 20.06.2026
Այսօր Փախստականների միջազգային օրն է։ Ճակատագրի հեգնանքով արցախցիներին միայն Հայաստանում են անվանում փախստական, չնայած նույնիսկ այստեղ նրանք պաշտոնական կարգավիճակ չունեն։ Արցախից տեղահանված Հայաստանի քաղաքացիները չեն կարող փախստական համարվել Հայաստանում։ Մյուս կողմից, նրանք չեն կոչվում ներքին տեղահանված անձինք, քանի որ դա կպահանջեր Արցախը ճանաչել որպես Հայաստանի մաս։
Այսպիսով, Հայաստանը մշակել է «ժամանակավոր պաշտպանության» հայեցակարգը Արցախի բնակիչների համար, ովքեր իբր նախկինում որևէ երկրի քաղաքացիություն չեն ունեցել։ Չնայած բոլոր արցախցիները ունեն կապույտ հայկական անձնագրեր, նրանք իրավաբանորեն չեն համարվում քաղաքացիներ և իրավունք չունեն քվեարկելու։ Այլ երկրներում նրանք չեն համարվում փախստական, քանի որ իրենց մայր-երկիրը ընդունում է իրենց։
Եվրոպայի խորհրդի մարդու իրավունքների հանձնակատար Մայքլ Օ’Ֆլահերտին վերջերս հայտարարել է, որ չնայած Հայաստանի կառավարությունը միջոցներ է ձեռնարկում արցախցիներին սոցիալական պաշտպանություն ապահովելու համար, «Ղարաբաղից տեղահանված շատ հայեր դեռևս պայքարում են Հայաստանում լիարժեք իրավունքներից և հնարավորություններից օգտվելու համար»։
«Շատերը դեռևս չեն ստացել Հայաստանի քաղաքացիություն, ինչը սահմանափակում է նրանց մի շարք արտոնություններից և իրավունքներից օգտվելու հնարավորությունը։ Նույնականացման և այլ կարևոր փաստաթղթերի երկարաձգման դժվարությունները խոչընդոտում են նրանց կենսաթոշակների, աշխատանքի, կրթության և բնակարանային աջակցության հասանելիությանը», – նշել է նա։
Հանձնակատարը նաև նշել է համապարփակ ինտեգրման ռազմավարության բացակայությունը և Ղարաբաղից տեղահանված հայերի հետ խորհրդակցությունների բացակայությունը նրանց կյանքին ազդող քաղաքականության մշակման գործում։
Սա չափազանց կարևոր հայտարարություն է, քանի որ ժողովրդավարությունը ենթադրում է անսասան սկզբունք՝ ոչինչ մեզ համար՝ առանց մեզ։ Երկար ժամանակ Եվրոպան հրաժարվում էր հավատալ, որ արցախցիների վերաբերյալ որոշումները կայացվում են առանց փախստականների կազմակերպությունների մասնակցության, առանց կարիքների գնահատման և համապարփակ ռազմավարության, որի մշակմանը կմասնակցեին փախստականները։ Արդյունքում, օրինակ, բնակարանային աջակցության ծրագիրը երկուսուկես տարվա ընթացքում իրացրել են ընդամենը 3000 ընտանիք՝ 25000 ընտանիքից։
Տեղահանությունից գրեթե երեք տարի անց, հատկապես նախընտրական շրջանում, Հայաստանում ապրող արցախցիները ենթարկվում են կառավարության կողմից ծաղրուծանակի և բուլլինգի, ինչը ոչ մի կերպ չի տեղավորվում եվրոպացի պաշտոնյաների ուղիղներում։ Արմինե Մոսիյանի հետ մետրոյում պատմությունը, Արթուր Օսիպյանի հետ վիճաբանությունը, արցախցիներին ուղղված անվերջ հանդիմանությունները՝ «չմնալու», «չկռվելու», «փախչելու», «չզոհվելու» և այն մեղադրանքները, որ արցախցիների ներկայությունն ինքնին սպառնալիք է Հայաստանի անվտանգությանը, իսկական ցնցում են առաջացնում եվրոպական մայրաքաղաքներում։
Մետրոյի միջադեպից հետո Փաշինյանը, մի քանի այլ նախարարների հետ միասին, ստիպված էր հանդիպել արցախցիների մի խմբի հետ՝ առաջին և վերջին անգամ։ Սակայն նա այդպես էլ ռազմավարություն չներկայացրեց արցախցիների խնդիրները լուծելու և նրանց իրավունքները պաշտպանելու համար։ Իսկ Արթուր Օսիպյանի միջադեպից և աղմկահարույց բողոքի ակցիաներից հետո կառավարամետ շրջանակները որոշ չափով մեղմացրին իրենց հայտարարությունները արցախցիների վերաբերյալ։
ԵԽ հանձնակատարի խոսքով՝ Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալու իրավունքը կարևոր է մնում տեղահանված հայերի համար։ Սակայն Հայաստանի կառավարությունը այս հարցը կապում է «ադրբեջանցիների վերադարձի» հետ՝ կոչ անելով արցախցիներին չվտանգել Հայաստանը և բավարարվել այն ամենով, ինչ առաջարկում է կառավարությունը։