Սկզբում արցախցիներին դաժանորեն տարանջատվեց, հիմա էլ ինտեգրման կո՞չ են անում

Step1.am-ը հարցազրույցներ շարք է անցկացնում պաշտոնյաների և միգրացիայի ու քաղաքացիության ոլորտի փորձագետների հետ՝ բացահայտելու համար Հայաստանի կառավարության 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի որոշման իրավական հիմքը, որը ճանաչել է Արցախի բնակիչներին որպես ժամանակավոր պաշտպանության տակ գտնվող անձինք՝ ոչ Հայաստանի քաղաքացիներ, ոչ փախստականներ կամ տեղահանված անձինք:

Կարգավիճակի բացակայությունը «ազատեց» Հայաստանի կառավարությանը իր 150,000 քաղաքացիների ճակատագրի համար իրավական և քաղաքական պատասխանատվությունից, միաժամանակ արցախցիներին վերածելով իրավազուրկ և սոցիալապես խոցելի զանգվածի։

2023 թվականին ժամանակավոր պաշտպանության վկայականներ ստանալու համար միգրացիոն ծառայության գրասենյակներ այցելած Արցախի բնակիչներին «առաջարվել է» լրացնել դիմում և ձեռագրով գրել, որ իրենք «ոչ մի պետության քաղաքացի չեն»: Որոշ ժամանակ անց 1999 թվականից ի վեր ստանդարտ հայկական անձնագրեր ունեցող Արցախի բնակիչներին առաջարվել է անցնել «բնականացման» գործընթացով և ստանալ նոր անձնագրեր։

Սակայն վերջին երկուսուկես տարիների ընթացքում բռնի տեղահանված արցախցիների նույնիսկ կեսը չի անցել «բնականացման» ընթացակարգը՝ տարբեր պատճառներով. ոմանք սկզբունքորեն հրաժարվում են մեկ կապույտ անձնագիրը մյուսով փոխանակել, մյուսները չեն ցանկանում մասնակցել երկարատև, անիմաստ բյուրոկրատական ​​քաշքշուկների և այլն: Որոշ արցախցիներ ստիպված են եղել անցնել այս ընթացակարգը՝ հիմնականում նրանք, ովքեր մտել են բանակ կամ որոշել են ստանալ բնակարանային վկայական:

Սակայն ոչ ոք այդպես էլ հստակ չի բացատրել արցախցիներին, թե ինչու է 2023 թվականի հոկտեմբերին կայացվել որոշում, որը փաստացի զրկել է մարդկանց ՀՀ քաղաքացիությունից՝ քաղաքացիությունը հաստատելու փոխարեն։

«Կարիտաս» հայկական կազմակերպության միգրացիոն ծրագրերի փորձագետ Տաթևիկ Բեժանյանը Step1.am-ի հետ հարցազրույցում նշել է, որ «ՀՀ-ն երբեք չի ընկալել արցախցիների հարցը որպես իրավական հարց. մեզ համար այն միշտ եղել է քաղաքական հարց»։ «ՀՀ-ն որևէ իրավական որոշում չի կայացրել արցախցիների կարգավիճակի կամ արցախցիների քաղաքացիության վերաբերյալ։ Երբ 1999 թվականին արցախցիները սկսեցին ստանալ ՀՀ անձնագրեր, Հայաստանի և չճանաչված Արցախի միջև կնքվեց համաձայնագիր, ըստ որի այդ անձնագրերը տրամադրվում էին ոչ թե քաղաքացիության ճանաչման հիման վրա, այլ բացառապես որպես ճամփորդական փաստաթղթեր», – ասել է նա։

Մոտավորապես նույն բանն է ասել նաև Հայաստանի ՆԳՆ միգրացիայի և քաղաքացիության վարչության պետ Նելլի Դավթյանը Step1.am-ի հետ հարցազրույցում՝ հաստատելով, որ Արցախի բնակիչների անձնագրերի  կարգավիճակը որոշվել է 1999 թվականի համաձայնագրով, իսկ 2023 թվականից՝ ՀՀ կառավարության հոկտեմբերի 26-ի որոշմամբ։

Սակայն, ինչպես արդեն գրել ենք, ՀՀ և ԼՂ արտաքին գործերի նախարարությունների միջև «ճամփորդական» անձնագրեր տրամադրելու վերաբերյալ 1999 թվականի համաձայնագիրը վերաբերում էր շատ սահմանափակ թվով անձանց, որոնք պետք է մեկնեին բանակցություններին, և նրանց անհրաժեշտ էր ՄԱԿ-ի կողմից ճանաչված անձնագիր։ Սակայն հետո որոշվեց ՀՀ անձնագրեր տրամադրել Արցախի բոլոր բնակիչներին։ Չկան փաստաթղթեր, որոնք նշում են, որ արցախցիների անձնագրերն ունեն հատուկ կարգավիճակ։

Այսպիսով, կարելի է պնդել, որ 2023 թվականի հոկտեմբերին կայացվել է քաղաքական, այլ ոչ թե իրավական որոշում, որը զրկել է Արցախի ժողովրդին իրենց նախկին կարգավիճակից:

Կառավարության որոշման մեջ ինքնին չի նշվում արցախցիներին քաղաքացիությունից զրկելու մասին, քանի որ դրա հեղինակները լավ գիտակցում էին, որ դա Սահմանադրության ուղղակի խախտում կլինի: Սակայն գործնականում Արցախի ժողովուրդը համարվեց «քաղաքացիություն չունեցող անձինք», և նրանց «ողորմածաբար» հնարավորություն տրվեց ստանալ «առաջնային» Հայաստանի քաղաքացիություն:

Տաթևիկ Բեժանյանի խոսքով՝ կառավարությունը 2023 թվականին ցանկացել է պաշտպանել Հայաստանը օկուպացիայի մեղադրանքներից, դրա համար է որոշել չճանաչել Արցախի ժողովրդի քաղաքացիությունը: Սա չափազանց վտանգավոր և հակասահմանադրական պնդում է, քանի որ այն լիովին անտեսում է սահմանադրական նորմը, որ Հայաստանում ոչ ոք չի կարող զրկվել քաղաքացիությունից: Դա նաև «խոստովանություն» է, որ կառավարությունը կարող էր այլ որոշում կայացնել, որը լրացուցիչ դժվարություններ չէր առաջացնի Արցախի տեղահանված և ամեն ինչից զրկված ժողովրդի համար:

Ի վերջո, քաղաքացիության չճանաչումը լուրջ հոգեբանական տրավմա է արցախցիների համար, ովքեր տարիներ շարունակ ոչ միայն իրենց համարել են Հայաստանի ժողովրդի մաս, այլև պատվով ծառայել են որպես սահմանային դիրք՝ իրենց վրա վերցնելով ամբողջ հայ ժողովրդի անվտանգության պաշտպանությունը։

Արցախի ժողովրդին հայկական քաղաքական համայնքի մաս չճանաչելը հանգեցրել է նանց հասարակությունից տառանջատելուն, և այս ֆոնի վրա «ինտեգրման» կոչերը հնչում են որպես մաքուր ծաղր։ Ստացվում է, որ արցախցիները, ովքեր անկեղծորեն իրենց համարում էին հայկական համայնքի մաս և իրավաբանորեն համարվում էին ՀՀ քաղաքացիներ, դաժանորեն տարանջատվել են, զրկվել իրենց իրավունքներից և ազգային կենսագրությունից, մեկ էլ նրանց առաջարկում են ինտեգրվել, բայց որպես «փախստականներ, քաղաքացիություն չունեցող անձինք», կարծես թե արցախցիները իրենց ամենաթանկարժեք ակտիվը՝ իրենց կյանքը, չեն ներդրել հանուն ՀՀ կայացման։

«Ես ձեզ վստահեցնում եմ, որ եթե 2023 թվականին պետությունը սահմանին հայտարարեր, որ բոլոր արցախցիները ՀՀ քաղաքացիներ են, ապա նրանք ապագայում լուրջ խնդիրների կբախվեին թե՛ վերադարձի պահանջների, թե՛ սեփականության իրավունքի քննարկման հետ կապված։ Ավելին, կհաստատվեր, որ ՀՀ-ն «գրավել է այս տարածքը», քանի որ այնտեղ բնակվում էին նրա քաղաքացիները», – ասում է Տաթևիկ Բեժանյանը։

Սակայն նույն հարցազրույցում նա հակասում է ինքն իրեն՝ պնդելով, որ կառավարության որոշման մեջ հստակ նշված է, որ տեղի է ունեցել հարկադիր տեղահանություն, և որ Արցախի բնակիչները վտարվել են իրենց երկրից։ «Անկախ նրանից, թե ինչ կարգավիճակ է անձը ստանում դրանից հետո, նրա՝ որպես տեղահանված անձի կարգավիճակը 2023 թվականին մնում է անփոփոխ։ Նրանք միշտ հնարավորություն ունեն բողոքարկելու իրենց սեփականության իրավունքը։ Եվ հարյուրավոր, հազարավոր արցախցիներ սեփականության իրավունքի հայցեր են ներկայացնում ՄԻԵԴ», – ասում է Բեժանյանը։

Հարգարժան փորձագետը նաև ասում է, որ շատ արցախցիներ ներկայումս հրաժարվում են քաղաքացիությունից, քանի որ չեն ցանկանում, որ իրենց երեխաները ծառայեն Հայաստանում: Միևնույն ժամանակ, Նիկոլ Փաշինյանը պնդում է, որ 2023 թվականից հետո Հայաստանի ռազմական հրամանատարության գրեթե ամբողջ կազմը արցախցի զինծառայողներ են: Ինչպե՞ս հասկանալ սա։

Տաթևիկ Բեժանյանը պնդում է, որ ընտրություններից երկու ամիս առաջ հազարավոր արցախցիներ որոշել են ստանալ Հայաստանի քաղաքացիություն՝ ակնարկելով արցախցիների քաղաքական նկրտումների մասին: «Այնքան շատ դիմումներ կային, որ, հավատացեք ինձ, անձնակազմը չէր հասցնում այդքան շատ փաստաթղթեր ստուգել», – ասում է Բեժանյանը: Սակայն նա չի հիշատակում Սահմանադրության կոպիտ խախտման մասին, որի արդյունքում 100,000 արցախցիներ՝ Հայաստանում գրանցված հայկական անձնագրեր ունեցող անձինք, զրկվել են ոչ միայն ընտրելու և ընտրվելու իրավունքից, այլև դատարանների միջոցով իրենց իրավունքները վերականգնելու հնարավորությունից։

Հիմնարար իրավունքների այս կոպտագույն խախտումները մի օր կդառնան դատական գործընթացի առարկա, և ինչ-որ մեկը պատասխան կտա այն փաստի համար, որ 150,000 մարդ, կորցնելով իրենց հայրենիքն ու ունեցվածքը, հայտնվելով Հայաստանում՝ զրկվեցին նաև արժանապատվությունից, իրավունքներից և քաղաքացիությունից։