Նոր օպցիաներ «խաղաղության» համաձայնագրից մեկ տարի անց՝ գերիներ և Բաքվից փախստականներ

Ուղիղ մեկ տարի է անցել 2025 թվականի օգոստոսի 8-ին Վաշինգտոնում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև խաղաղության համաձայնագրի նախաստորագրումից և ԱՄՆ-ի և Հայաստանի միջև TRIPP-ի մասին հուշագրի ստորագրումից։ Այս համաձայնագիրը դարձավ Դոնալդ Թրամփի «խաղաղ նախաձեռնությունների» երկար ցանկի ամենավայտունը, սակայն մեկ տարի անց այն որևէ առաջընթաց չի գրանցել, և հեռանկարները հեռու են վարդագույն լինելուց։

Նախ, ոչ ոք չգիտի, թե երբ կստորագրվի խաղաղության համաձայնագիրը, քանի որ Բաքուն պայման է դրել, որի կատարումը կնշանակեր Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության փլուզումը։

Բաքուն պահանջում է, որ Հայաստանի Սահմանադրությունից հանվի Անկախության հռչակագրի հղումը, որը, ըստ Բաքվի, պարունակում է «պահանջներ» ոչ միայն Ադրբեջանի, այլև Թուրքիայի տարածքի նկատմամբ։ Հայաստանի կառավարությունը, ի պատասխան, հայտարարում է, որ պատրաստ է հրաժարվել Ղարաբաղյան շարժումից։ Սակայն ոչ ոք չի ասում, թե ինչ պետք է անի հայկական կողմը՝ հրաժարվելու “Թուրքիայի նկատմամբ իր պահանջներից”. չէ՞ որ Կարսի պայմանագրի թեման խորապես տաբու է։

2025 թվականի օգոստոսի 8-ից մեկ տարի անց Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարություններ արեց, որոնցում առաջարկեց երկու նոր օպցիաներ՝ հայ գերիների ազատ արձակումը և Ադրբեջանից հայ փախստականների հարցը։ Փաշինյանը «առաջարկեց» Բաքվին փոխադարձաբար հրաժարվել հակամարտության ընթացքում վտարված բնակչության «վերադարձի» պահանջից։

Ինչո՞ւ Փաշինյանը հանկարծակի հիշեց գերիներին և Բաքվից և Սումգայիթից փախստականներին, որոնք նախկինում կկաին նրա պահանջների ցանկում։

Խնդիրը կայանում է նրանում, որ Բաքվի կողմից Հայաստանի Սահմանադրության փոփոխությունների պահանջը ուղեկցվում է «սպառնալիքով»՝ Հայաստան «վերադարձնել» մինչև 1990 թվականը այնտեղ ապրած ադրբեջանցիներին։ Սա ուղղակի սպառնալիք է Հայաստանի ինքնիշխանությանը և ժողովրդագրությանը։

Միևնույն ժամանակ, եթե «խաղաղության գործընթացը» տորպեդահարվի, Բաքուն պահպանում է ռազմական գործողությունների դիմելու “իրավունքը”, որը Հայաստանի կառավարությունը փորձեց կանխել մեկ տարի առաջ՝ հայ-իրանական սահմանը և Հայաստանի հարավն անվանելով «Թրամփի ճանապարհ»։ Ցանկացած խաղաղություն չեղյալ համարելը չափազանց հեշտ և արագ կարող է լինել, և հարցն այն է, թե արդյոք խաղաղությունը կվերականգնվի 35 տարի անց, զգուշացրեց այսօր Նիկոլ Փաշինյանը։

Մինչդեռ Հայաստանը TRIPP-ն օգտագործում է որպես վահան և պատերազմից պաշտպանություն, ԱՄՆ-ն խոսում է TRIPP-ի՝ ենթադրական Տրանսկասպյան միջանցքի մաս դառնալու հնարավորության մասին, իսկ Թուրքիան և Ադրբեջանը, TRIPP-ն օգտագործելով որպես պատրվակ, փորձում են ապահովել Նախիջևանի և 1921 թվականի Կարսի պայմանագրով բռնագրավված այլ հայկական տարածքների կարգավիճակը։

Ամեն դեպքում, TRIPP-ը դեռևս չի վավերացվել և դժվար թե այն վավերացվի մինչև տարեվերջ, ինչպես և խաղաղության համաձայնագիրը։ Բոլորը կսպասեն ԱՄՆ միջանկյալ ընտրությունների արդյունքներին, ինչպես նաև ուկրաինական և իրանական պատերազմների լուծման հեռանկարներին։

Առայժմ, Փաշինյան-Ալիև զույգից Դոնալդ Թրամփը հստակորեն նախընտրում է Ալիևին, որին հրավիրել է մասնակցելու G20 գագաթնաժողովին։