Տղայի հարցի պատասխանը կորոշի վերաբերմունքը Արցախի նկատմամբ, և ոչ միայն

Վերջերս զբոսայգում, որտեղ կախված էին Արցախյան երեք պատերազմների հերոսների լուսանկարները, տեսա մոտ տասներկու տարեկան մի տղայի իր մոր հետ։ Նրանք կանգ առան դիմանկարների մոտ։ Տղան, նայելով լուսանկարներին, հարցրեց. «Հանուն ինչի՞ նրանք զոհվեցին, եթե Արցախը հայկական չէր։ Նշանակում է, որ նրանք հանուն ոչնչի՞ են զոհվել»։

Երեխայի հարցը շատ ավելի խորն է, քան թվում է։ Այն արտացոլում է այսօր Հայաստանի առջև ծառացած հիմնական խնդիրներից մեկը՝ ոչ միայն Արցախի քաղաքական ճակատագիրը, այլև այն, թե ինչպես է Հայաստանի պատմությունը հասնելու հաջորդ սերնդին և ինչպիսի պետական մտածելակերպ է ձևավորելու։

Երեխան տեսնում է մարդկանց լուսանկարներ, որոնք տասնամյակներ շարունակ հերոս են կոչվել և զոհվել են Արցախը պաշտպանելիս։ Միևնույն ժամանակ, նա լսում է, որ Արցախը հայկական չէր, որ դրա համար պայքարը սխալ էր, և որ «Միացումի» գաղափարը պետք է անցյալում թողնել։

Սակայն Երրորդ Հանրապետության պատմությունը այլ բան է վկայում։ Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորելու գաղափարը անկախ հայկական պետականության հիմքն է։ 1990 թվականի Անկախության հռչակագիրը ամրագրեց Հայկական ԽՍՀ-ն և Լեռնային Ղարաբաղը վերամիավորելու որոշումը, և Երրորդ Հանրապետության Սահմանադրությունը կապված է այս հռչակագրի հետ իր նախաբանի միջոցով։

Հետևաբար, «Միացում»-ը ավելին էր, քան պարզապես փողոցային կարգախոս։ Այն Երրորդ Հանրապետության քաղաքական և պատմական հիմքի մի մասն էր, որը կառուցվել էր հանրային պահանջարկի վրա։

Ահա թե ինչու հնարավոր սահմանադրական փոփոխությունն ունի իրավական գործընթացից շատ ավելի մեծ հետևանքներ. այն կվերացնի ցանկացած կապ Անկախության հռչակագրի և պատմական արդարության վերականգնման քաղաքացիական որոշման վրա հիմնված պետականություն հաստատելու հետ։

Այս համատեքստում 2020 թվականի պատերազմից, շրջափակումից և 2023 թվականի սեպտեմբերի ցեղասպանությունից հետո իրենց տները հարկադրված լքած մոտ 150,000 հայերի ճակատագիրը հատկապես ցավոտ է։ Գրեթե բոլոր արցախցիները ՀՀ անձնագրեր ունեին։ Սակայն, տեղահանությունից հետո պետության մոտեցումը նրանց քաղաքացիության կարգավիճակի նկատմամբ փոխվեց. 070 կոդով անձնագրեր ունեցողներին պարտավորեցնում են անցնել նոր ՀՀ անձնագիր ստանալու և իրենց քաղաքացիությունը հաստատելու գործընթաց։ Պաշտոնական տվյալների համաձայն, մինչև այս տարվա հունիս 40,817 արցախցիներ, կամ մոտավորապես մեկ երրորդը, ստացել էին Հայաստանի նոր քաղաքացիություն։

Դա պարադոքս է. Արցախում ծնված, ամբողջ կյանքն այնտեղ ապրած, հայկական անձնագիր ունեցող մարդը, նույնիսկ առանձին հռչակված հանրապետությունում ապրելիս, գիտեր, որ «Միացումն» ուժի մեջ է, և այնուամենայնիվ, էթնիկ զտումներից հետո նա ստիպված է լինում վերահաստատել իր պատկանելությունը հայկական պետությանը։

Այս ֆոնին հատկապես բացահայտող է Նիկոլ Փաշինյանի վերջերս Երևանի մետրոյում արցախցի մի կնոջ հետ տեղի ունեցած բառակռիվը։ Հայաստանի՝ առանց Արցախի քարտեզի շուրջ վեճը ցույց տվեց մեկ իրականության երկու տարբեր ընկալումների բախումը. կառավարության համար Արցախը դառնում է անցյալի հարց, որը պետք է փակվի, մինչդեռ Արցախի ժողովրդի և հայ հասարակության զգալի մասի համար դա իրենց սեփական պատմության և ինքնության մի մաս է։

Եվ սա միայն մի քանի անհատների կարծիքը չէ։ Քաղաքակրթական ուսումնասիրությունների «Արար» հիմնադրամի 2025 թվականի ուսումնասիրության համաձայն՝ հարցվածների 88%-ը Արցախի կորուստը համարում է ժամանակավոր։ 63%-ը կարծում է, որ առանց Արցախյան հարցի լուծման՝ Ադրբեջանի հետ համապարփակ խաղաղության պայմանագիրը անհնար է, իսկ 67.4%-ը հնարավոր է համարում Արցախի հայ բնակչությանը վերադարձը, եթե քաղաքական և ռազմաքաղաքական պայմանները փոխվեն։

Այս թվերը կարևոր են։ Դրանք ցույց են տալիս, որ Արցախը միայն պատմության փակված գլուխ ներկայացնելու փորձը չի արտացոլում հանրային ընկալումը։

Քաղաքական օրակարգը կարող է փոխվել մի քանի տարվա ընթացքում, բայց հասարակության պատմական գիտակցությունը շատ ավելի դանդաղ է փոխվում կամ մնում է անփոփոխ՝ ի վերջո իշխանության վերադարձնելով հանրային պահանջը բավարարելու ունակներին։

Եվ այս պայմաններում տղայի հարցը զոհվածների լուսանկարների մոտ ստանում է ազգային-պետական  չափում։

Ի՞նչ ենք ասելու նրանց տասը տարի հետո։

Որ մարդիկ զոհվեցին մի գաղափարի համար, որը հետագայում ՀՀ-ն ինքն էլ ճանաչեց սխալ։ Որ «Միացումը» մոլորությո՞ւն էր։ Որ Արցախը որևէ կապ չուներ հայկական պետականության հետ, չնայած այն հանգամանքին, որ նրա վերամիավորման գաղափարը արտացոլված էր Երրորդ Հանրապետության Սահմանադրությանը հիմք հանդիսացող Հռչակագրում։

Թե՞ մենք նրան կասենք, որ հազարավոր մարդիկ կռվել և զոհվել են, քանի որ Արցախը համարել են իրենց հայրենիքը և հայկական ազգային տարածքի մի մասը, և որ անկախ Հայաստանը տասնամյակներ շարունակ կառուցել է իր ազգային ինքնությունը այս գաղափարի շուրջ։

Քաղաքական կուրսը կարող է փոխվել։ Սահմանադրությունը կարող է փոփոխվել։ Կառավարության վերաբերմունքը Արցախի նկատմամբ կարող է փոխվել։ Անձնագրերը կարող են փոխարինվել։ Բայց անհնար է մեկ որոշմամբ փոխել ինքնապահպանման բնազդը, ազգային արժանապատվությունը և Արցախում ծնված և ապրած մարդկանց պատմությունը, կամ ջնջել նրանց հիշողությունը, ովքեր կռվել ել են՝ Արցախը համարելով իրենց հայրենիքը։

Եթե ​​նոր Սահմանադրությունը լիովին վերացնի կապը Անկախության հռչակագրի հետ, «Միացումը» կարող է անհետանալ պետական ​​պաշտոնական կառուցվածքից։ Բայց այն չի անհետանա Արցախում ծնված, նրա համար կռված կամ այնտեղ սիրելիներ կորցրածների, ինչպես նաև նրանց հիշողությունից, ովքեր ազգային իրավունքների վերականգնումը համարում են պետության միակ օրինական հիմքը։

Եվ այդ դեպքում հարցը այլևս չի լինի պարզապես Արցախի նկատմամբ Հայաստանի վերաբերմունքի մասին։ Հարցը կլինի Երրորդ Հանրապետության հիշողության մասին։

Որովհետև անհնար է միաժամանակ ասել. «Սա մեր հողը չէր» և ակնկալել, որ նոր սերունդը հանգիստ նայի հազարավոր զոհվածների լուսանկարներին, որոնց նրանց ծնողներն ու պետությունը դեռ երեկ հերոսներ էին անվանում։ Անհնար է նման սերնդից ակնկալել սեփական երկիրը պաշտպանելու պատրաստակամություն։

Տղայի այս հարցի պատասխանը կորոշի ոչ միայն ապագա սերունդների վերաբերմունքը Արցախի նկատմամբ։ Այն նաև կբացահայտի, թե ինչ կհամարի Հայաստանը իր սեփական պատմությունը և ինչ հիշողություն կթողնի իր զավակների համար։

Արսեն Աղաջանյան