ԵՄ-ն ներդրումներ է կատարում Սյունիքում և «հետախուզում» Նախիջևանը. ի՞նչ է հայտնի դրա կարգավիճակի մասին

Եվրոպական հանձնաժողովի պատվիրակությունը՝ Արևելյան հարևանության և Թուրքիայի հարցերով տնօրեն Ադրիեն Կիրալիի գլխավորությամբ, սեպտեմբերի 29-ին այցելել է Ադրբեջան և Նախիջևան։

Վարչակազմի ղեկավար Ջեյհուն Ջալիլովը խոսել է Զանգեզուրի միջանցքի և դրա շրջանակներում նախատեսված TRIPP նախագծի կարևորության մասին՝ տարածաշրջանային տրանսպորտային կապերի ընդլայնման համար։

Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի Թուրքիայի և Կովկասի գծով գործադիր տնօրեն Էլիզաբետտա Ֆալչետին, որը պատվիրակության կազմում էր, խոսել է բանկի կողմից նախագծերի ֆինանսավորման հնարավորությունների, այդ թվում՝ արտոնյալ վարկերի դերի մասին։ Սակայն որևէ կոնկրետ նախագծի մասին չի հայտարարվել։

Ադրիեն Կիրալին նշել է Նախիջևանի տրանսպորտային, էներգետիկ և տնտեսական ներուժի զարգացման վերաբերյալ ներկայացված տեղեկատվության կարևորությունը։ Քննարկվել են Եվրոպական հանձնաժողովի կողմից առաջիկա տարիներին իրականացվող նախագծերի տնտեսական ասպեկտները, ինչպես նաև համագործակցության զարգացման հեռանկարները։

ԵՄ-ն փաստացի մտադիր է նախագծեր իրականացնել Նախիջևանում, չնայած դրա միջազգային իրավական կարգավիճակը դեռևս որոշված ​​չէ։ Չնայած ԵՄ-ն ոչ պաշտոնապես խոսում է 1991 թվականի սահմանների ճանաչման մասին, Նախիջևանի կարգավիճակի շուրջ այնքան շատ հակասություններ կան, որ նույնիսկ եվրոպացի պաշտոնյաների Նախիջևան այցը թվում է անսովոր։

«Նախիջևանի ներկայիս պետաիրավական կարգավիճակը որոշվել է 1921 թվականի մարտի և հոկտեմբերի Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով», – ասվում է Haqqin.az.-ի կարևոր հոդվածում։

«Ռուս-թուրքական կոնֆերանսը բացվեց Մոսկվայում 1921 թվականի փետրվարի 26-ին, և դրա ընթացքի վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեցավ Նարիման Նարիմանովը, ով կարողացավ համոզել բոլշևիկյան ղեկավարությանը և անձամբ Վլադիմիր Լենինին մի դիրքորոշման, որը համապատասխանում էր Ադրբեջանի շահերին: … Նարիմանովի անձնական հեղինակությունը ժամանակի իշխող վերնախավի շրջանում և նրա խոսքի կշիռը թույլ տվեցին Նախիջևանին խուսափել Զանգեզուրի ճակատագրից, որը դրամատիկ էր ադրբեջանական ժողովրդի համար», – նշվում է հոդվածում։

Նշենք, որ սա վերաբերում է Նախիջևանի ճակատագրին, որն այն ժամանակ Հայաստանի մաս էր կազմում։

1921 թվականի մարտի 16-ին Մոսկվայում ստորագրված «ՌՍՖՍՀ-ի և Թուրքիայի միջև բարեկամության և եղբայրության պայմանագիրը» պարունակում է հետևյալ երրորդ հոդվածը. «…Նախիջևանի մարզը…  ինքնավար տարածք է կազմում Ադրբեջանի պրոտեկտորատի ներքո այն պայմանով, որ Ադրբեջանը չզիջի իր պրոտեկտորատը որևէ երրորդ պետության», – նշվում է հոդվածում։ Այս կետը հաստատվեց մի քանի ամիս անց Կարսի պայմանագրով։ «Եվ այսօր այս փաստաթուղթը մնում է որպես իրավական հաստատում այն ​​բանի, որ Ադրբեջանի իրավասությունը տարածվում է այն հողերի վրա, որոնք պատմականորեն պատկանել են նրա ժողովրդին», – նշվում է հոդվածում։

Այնուամենայնիվ, չի նշվում, թե ինչու Ալիևը բառացիորեն մի քանի ամիս առաջ Նախիջևանի Սահմանադրությունից հեռացնել Կարսի պայմանագրի հղումը։

«Պարադոքսն այն է, որ Հայաստանն ինքը՝ որպես Կարսի պայմանագրի պայմանագրային կողմ, հանդես է գալիս որպես Նախիջևանի նկատմամբ Ադրբեջանի ինքնիշխանության երաշխավոր։ Պայմանագիրը չեղյալ չի հայտարարվել և մնում է իրավականորեն ուժի մեջ», – նշվում է հոդվածում։

Ըստ էության, Բաքուն պահանջում է, որ Հայաստանը ճանաչի Ադրբեջանի ներկայիս տարածքը, քանի որ միայն այդ դեպքում Բաքուն կարող է իրավական իշխանություն ձեռք բերել Նախիջևանում։ Հենց սա է Երևանի կողմից նոր Սահմանադրություն ընդունելու պահանջի պատճառը։

Նախիջևանը դարձել է խոչընդոտ ամբողջ տարածաշրջանի համար, և դրա վերջնական կարգավիճակի որոշման իրավական հիմքը կորոշի այն սկզբունքները, որոնց հիման վրա կկառուցվի նոր աշխարհակարգը։

Գլոբալ խաղացողները զանգվածաբար պտտվում են Նախիջևանի շուրջ, մինչդեռ Երևանը իր ձեռքում է պահում տարածաշրջանի բանալիները։

Սակայն, չնայած Հայաստանի կառավարության՝ Նախիջևանի նկատմամբ հայկական իրավունքներից հրաժարվելու պատրաստակամությանը, ո՛չ Իրանը, ո՛չ Թուրքիան, ո՛չ էլ Միացյալ Նահանգները թույլ չեն տա Ալիևին դառնալ Նախիջևանի խան։ Վերլուծաբանները Ալիևի և Էրդողանի միջև վերջին տարաձայնությունները ևս կապում են Նախիջևանի հետ. Թուրքիան «Ղարաբաղը համարում է ադրբեջանական հող», մինչդեռ Էրդողանը նույնը չի ասում Նախիջևանի մասին։

Իր կառավարման ավելի քան 25 տարիների ընթացքում Իլհամ Ալիևը Նախիջևան է այցելել ընդամենը 17 անգամ։

«Նախիջևանը ադրբեջանական ժողովրդին տվել է այնպիսի փայլուն անհատականություն, ինչպիսին է մեծ առաջնորդ Հեյդար Ալիևը», – ասել է Ալիևը վերջերս կատարած այցի ժամանակ։

Նա հիշեցրեց, որ «Ադրբեջանի հիմնական մասի միավորումը նրա անբաժանելի մասի՝ Նախիջևանի հետ մեր վաղեմի երազանքն է եղել… Նոյեմբերի 9-ին՝ Շուշայի ազատագրումից հետո, Ռուսաստանի նախագահի միջնորդությամբ եռակողմ բանակցություններ տեղի ունեցան։ Ես կտրականապես պնդեցի, որ ստորագրված հայտարարության մեջ պետք է ներառվի Ադրբեջանի հիմնական մասը Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության հետ կապող միջանցք։ Հայկական կողմը դժկամությամբ համաձայնվեց դրան։ Բայց նրանք շատ այլընտրանքներ չունեին։ Եթե պատերազմը շարունակվեր, մենք անպայման կորուստներ կունենայինք, բայց Հայաստանի կորուստները շատ ավելի մեծ կլինեին։ Որովհետև նրանց զորքերը, այսպես ասած, շրջապատված էին, և նրանց ոչնչացումը լիովին հնարավոր էր։ Հետևաբար, նույնիսկ առանց ցանկանալու, Հայաստանը համաձայնվեց, և այդ հայտարարությունը, ինչպես հայտնի է, պարունակում է հատուկ կետ», – ասաց Ալիևը։

Նախիջևանը «Ադրբեջանի անբաժանելի մաս» անվանելով՝ Ալիևը բլեֆ է անում. Կարսի պայմանագրին վերաբերող կետը հանվել է Նախիջևանի Սահմանադրությունից ընդամենը մի քանի ամիս առաջ։ Եվ չնայած Հայաստանը չի առարկել, իսկ Ռուսաստանը և Թուրքիան չեն հայտարարել Կարսի պայմանագրի ավարտի մասին, ոչ ոք լուրջ չի ընդունում Ալիևի պնդումները Նախիջևանի «անբաժանելի» լինելու մասին։

Վերջերս Միացյալ Նահանգներում կայացած քննարկումների ժամանակ ամերիկացի պաշտոնյաները հայտարարել են, որ TRIPP-ում ներդրումներ կարող են առաջանալ, եթե ցույց տրվի տարածաշրջանի ապաշրջափակման տնտեսական կենսունակությունը։ Իր հերթին, Հայաստանում Իրանի դեսպանը հայտարարել է, որ TRIPP-ը անիմաստ կլինի, եթե չբացվի Նախիջևանի երկաթուղին, որը կապում է Իրանը Հայաստանի հետ։

Եվրահանձնաժողովի պատվիրակությունը նույնպես չի հայտարարել Նախիջևանի վերաբերյալ կոնկրետ ծրագրերի մասին, բայց ակտիվորեն աշխատում է Սյունիքում։

2023 թվականին մեկնարկած «Դիմակայուն Սյունիք. Եվրոպայի թիմ» նախաձեռնության շրջանակներում անդամ պետությունները, Շվեյցարիան և եվրոպական բանկերը արդեն իսկ ավելի քան 250 միլիոն եվրո են հատկացրել տասնյակ նախագծերի։

«Ես ուզում եմ Սյունիքի ժողովրդին ասել. Եվրոպական Միությունը ձեզ հետ է և աջակցում է ձեր ջանքերին», – ասաց Հայաստանում Եվրոպական Միության պատվիրակության ղեկավար Վասիլիս Մարագոսը: «Հայ ժողովուրդը գիտի, թե որքան կարևոր է Սյունիքը. այն կենսական նշանակություն ունեցող տարածաշրջան է Հայաստանի համար, որը կենսական դեր է խաղում երկրի դիմադրողականության, ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության պահպանման գործում»։

Անցյալ շաբաթ Սյունիք այցելեցին Հայաստանում ԵՄ պատվիրակության ղեկավարը և մի քանի անդամ պետությունների դեսպաններ՝ այս նախագծերը տեղում տեսնելու համար։

Այս ամռանը Բաքու և Երևան կատարած այցի ժամանակ Եվրոպական հանձնաժողովի նախագահ Ուրսուլա ֆոն դեր Լեյենը երկու մայրաքաղաքներում հայտարարեց «Գլոբալ դարպաս» ծրագրի շրջանակներում մինչև 200 միլիոն եվրոյի նոր ներդրումների մասին, որոնք Բրյուսելը կուղղի Հարավային Կովկասում տրանսպորտի, էներգետիկայի և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանը: Բրյուսելի խոսքով՝ սա լիովին համապատասխանում է Հայաստանի «Խաղաղության խաչմերուկ» նախաձեռնությանը: Խաչմերուկը անհնար է առանց Նախիջևանի բացման։

Հայաստանի և Իրանի միջև նոր սահմանային անցակետի կառուցումը նույնպես համաֆինանսավորվում է Եվրամիության կողմից: ԵՄ դեսպան Վասիլիս Մարագոսը մատնանշում է նաև Հյուսիս-Հարավ միջանցքի Սիսիան-Քաջարան հատվածում եվրոպական ներդրումները։

Բրյուսելը պատրաստ է նաև աջակցել TRIPP նախագծին: ԵՄ պատվիրակության ղեկավարի խոսքով՝ նրանք այժմ քննարկում են դրան մասնակցելու հնարավորությունը Երևանի և Վաշինգտոնի հետ։

ԵՄ-ն միշտ հետաքրքրված է եղել այս տարածաշրջանով: 2014 թվականի մարտի 10-ին ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն ներկայացուցիչ Քեթրին Էշթոնը մեկնել է Իրան, որտեղ այցելել է Սպահանի արվարձան Նոր Ջուղայում գտնվող հայկական եկեղեցի:

Մի քանի տարի առաջ, հարևան Նախիջևանի Հին Ջուղայում, ադրբեջանցիները ոչնչացրել էին պատմականորեն արժեքավոր հայկական խաչքարերը, և Նոր Ջուղայի քահանան հիշեցրել էր բարոնուհի Էշթոնին դրա մասին։

Նաիրա Հայրումյան