Արցախի թեմը «գլխատվել է». ո՞վ պետք է պաշտպանի հայկական եկեղեցիները

Արցախյան համայնքը սեպտեմբերի 19-ին և 27-ին Երևանում հիշատակի միջոցառումներ անցկացրեց Հայր Հովհաննեսի գլխավորությամբ՝ առանց Արցախի թեմի պաշտոնական առաջնորդ Վրթանես սրբազանի, որը «եպիսկոպոսների դավադրությանը» մասնակցելուց հետո դադարեց շփվել արցախյան հոտի հետ։ Վրթանեսի մասնակցությունը Էջմիածնի հալածանքների “կոմիտեին” «գլխատեց» Արցախի թեմը։ Սա, հնարավոր է, «դավադրության» հիմնական նպատակներից մեկն էր, որը մինչ օրս չի կարողացել Գարեգին Բ-ին գահից հեռացնել, բայց հաջողությամբ «չեզոքացրեց» Արցախի թեմը։

Արվախում ներկայումս ծավալվող իրադարձությունների ֆոնին, երբ Ադրբեջանը բացահայտորեն բռնագրավում է Հայ Առաքելական Եկեղեցու սեփականությունը, Արցախի թեմի «լռությունը» սրում է իրավիճակը։

Վրթանես սրբազանը, որը ներկայումս հրապարակայնորեն չի շփվում իր հոտի հետ, 2022 թվականի հունվարի 9-ին հարցազրույց է տվել EADaily-ին, որից մի հատված ներկայացնում ենք ստորև.

«Դուք պաշտպանել եք ատենախոսություն «Ալբանական եկեղեցու համառոտ պատմություն (4-17-րդ դարեր)» թեմայով։ Ամփոփելով, Ձերդ Գերազանցություն, ովքե՞ր էին էթնիկ ալբանացիները: Արդյո՞ք ալբանական եկեղեցին անկախ էր:

«Կովկասյան Ալբանիան աշխարհագրական վայր է, որը գտնվում էր Կուր գետի ձախ ափին: Այստեղ ապրել են ավելի քան 30 ազգեր: Մեսրոպ Մաշտոցը (5-րդ դար) ստեղծել է ալբանական այբուբենը՝ հիմնվելով այդ ազգություններից մեկի՝ գարգառների բարբառի վրա (ալբանական այբուբենի եզակի օրինակը պահվում է Երևանի Մ. Մաշտոցի անվան Մատենադարանում):

Ալբանիայի կաթողիկոսությունը հիմնադրվել է Գրիգոր Լուսավորիչի և նրա թոռան՝ Գրիգորիսի քարոզչության շնորհիվ։ Ի դեպ, Գրիգորիսը նահատակվել է Ալբանիայում՝ Կասպից ծովի ափին գտնվող Դերբենտ քաղաքի մոտ։

Պատմական ճշմարտությունն այն է, որ Ալբանիայի կաթողիկոսությունը հայկական էր և ենթարկվում էր Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռին։ Ալբանական եկեղեցու բոլոր եպիսկոպոսները ձեռնադրվել են Սուրբ Էջմիածնի Մայր Աթոռում, և այդ եկեղեցիներում աղոթքներն ու պատարագները մատուցվել են հայերենով։ Ալբանացիները քրիստոնեություն են ընդունել հայերի ձեռմամբ՝ սկսած Գրիգորիս պատրիարքի ժամանակներից։ Պնդել, որ նրանք Ալբանիայի կաթողիկոսության հիմնադիրներն ու օրինական ժառանգորդներն են, մեղմ ասած, անտեղյակություն է և պատմության աղավաղում»։

Չորս տարի անց Արցախի թեմի առաջնորդը դեռևս չի արտահայտվում Արցախում հայկական ժառանգության «ալբանացման» մասին, ինչը միայն խրախուսում է Բաքվի իշխանություններին «տեղափոխել» ալբանացման քաղաքականությունը Արցախից դեպի Հայաստանի մնացած մասը։

«Հին ալբանական աղոթքները կրկին լսվում են Աղդարեի [Մարտակերտի] շրջանի Վենգլի [Վանք] գյուղի Գյանջասարի (Գանձասարի) վանական համալիրում», – սեպտեմբերի 21-ի երեկոյան հաղորդել է պետական ​​«ԱզերԹաջ»-ը՝ հրապարակելով Գանձասարից լուսանկարներ և ընդարձակ ռեպորտաժ։

Ադրբեջանի մշակութային ժառանգության պաշտպանության պետական ​​ծառայության ղեկավարը Դադիվանքից և Գանձասարից բացի «ալբանական» հայտարարեց նաև Ամարասի, Ծիծեռնավանքի, Սուրբ Եղիշեի և Խորեկավանքի եկեղեցիները։ Ավելին, Հաջիևան անհրաժեշտ համարեց նաև Կովկասյան Ալբանիայի քրիստոնեական ժառանգության վերաբերյալ հետազոտություններ անցկացնել նաև Հայաստանում, քանի որ «այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության տարածքի որոշակի մասը նույնպես Կովկասյան Ալբանիայի մաս էր կազմում»։

«Արևմտյան Ադրբեջանի համայնքը» ևս հայտարարեց աշխատանքային խմբի ստեղծման մասին՝ «ուսումնասիրելու Զանգեզուրի, Դարալայազի և Գոյչայի պատմական ավազանում գտնվող ալբանական քրիստոնեական ժառանգությունը [նկատի ունենալով Սյունիքի և Վայոց Ձորի մարզերը և Սևանա լճը]՝ այսօրվա Հայաստանի Հանրապետության տարածքում»։

Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարեց, որ Գանձասարի հայկական պատկանելության մասին քննարկումները համարում է «դա Ադրբեջանին ապացուցելու անիմաստ փորձ»։