Նախիջևանի ինքնավար հանրապետության սահմանադրությունից հեռացվում են Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի մասին հիշատակումները։ Այս մասին հաղորդում է APA գործակալությունը։
«Փոփոխության ենթարկվող նախաբանում նշված էր, որ Նախիջևանի ինքնավարության հիմքերը դրվել են 1921 թվականի մարտի 16-ի Մոսկվայի և 1921 թվականի հոկտեմբերի 13-ի Կարսի պայմանագրերով, որոնք այսօր էլ շարունակում են ուժի մեջ մնալ», – հաղորդում է APA-ն:
Նորացված տարբերակում, ըստ գործակալության, միայն նշված է, որ «Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունը Ադրբեջանի Հանրապետության անբաժանելի մասն է»։
Ադրբեջանը վճռական քայլ է կատարել Մեծ Մերձավոր Արևելքի տարածաշրջանի իրավական մասնատման ուղղությամբ՝ կասկածի տակ դնելով Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո 100 տարի առաջ ստեղծված տարածքային-վարչական բաժանման մատրիցը։ Բաքուն չէր կարող ինքնուրույն ձեռնարկել այս մատրիցայի ոչնչացումը՝ առանց Կարսի և Լոզանի պայմանագրերի ստորագրողների երաշխիքների։ Եւ որն ավելի կարևոր է՝ առանց Հայաստանի։
Հայաստանը եղել և մնում է միակ տուժողը և պատասխանողը՝ Նախիջևանը պաշտոնապես «անեքսիայի» ենթարկելու Ադրբեջանի փորձերին։ Նախիջևանը հայկական տարածք է, որը ժամանակավորապես փոխանցվել է Ադրբեջանի պրոտեկտորատին՝ սահմանափակ իրավունքներով՝ 1921 թվականի ռուս-թուրքական անօրինական Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերով։ Նախիջևանն ունի իր սեփական սահմանադրությունը, և Կարսի պայմանագրի համաձայն՝ Բաքուն իրավունք չունի այնտեղ օտարերկրյա զորքեր տեղակայել։
Վերջին տարիներին Բաքուն աստիճանաբար ներխուժում է Նախիջևան՝ չհանդիպելով Հայաստանի դիմադրությանը։ Բաքուն Նախիջևանում տեղակայել է մի ամբողջ բանակ և զորավարժություններ է անցկացնում Թուրքիայի հետ, ինչը խստիվ արգելված է Կարսի պայմանագրով։ Ալիևը փոխեց Նախիջևանի կառավարությունը և նշանակեց իր սեփական հովանավորյալին։
Սակայն, եթե Նախիջևանի Սահմանադրությունից հանվում է Մոսկվայի և Կարսի պայմանագրերի մասին հիշատակումը, դա նշանակում է, որ այդ պայմանագրերն այլևս չեն գործում։ Իսկ եթե Կարսի պայմանագիրը այլևս ուժի մեջ չէ, ապա ինչո՞ւ են Կարսը, Սուրմալուն, Արդահանը և Արարատ լեռը դեռևս գտնվում հայ-թուրքական սահմանի մյուս կողմում։
Նախիջևանի վերաբերյալ Կարսի պայմանագրի պայմանները փոխելու ցանկացած փորձ՝ առանց պայմանագիրը չեղյալ համարելու, մինչև վերջին տարիները հանդիպել է Հայաստանի կուռ դիմադրությանը։ Այս օրինական դիմադրությունը հնարավոր չէ հաղթահարել որևէ ուժով կամ օկուպացիայով։ Կար միայն մեկ տարբերակ, և այն հաջողությամբ իրականացվեց՝ ստիպել Հայաստանի իշխանություններին հրաժարվել իրենց ազգային իրավունքներից և «կամավոր» սահմանափակվել Խորհրդային Հայաստանի վարչական սահմաններով։
Ահա թե ինչու հանկարծ հիշվեց Ալմա-Աթայի հռչակագիրը և կոնսենսուս առաջացավ, որի շրջանականերում ո՛չ Հայաստանի իշխանությունները, ո՛չ ընդդիմությունը, ո՛չ Ռուսաստանը, ո՛չ Եվրոպան, ո՛չ էլ Միացյալ Նահանգները չեն հիշատակում Կարսի պայմանագիրը։
Առանց 2022 թվականի հոկտեմբերի Պրահայի փաստաթղթի, միջազգային հանրությունը ստիպված կլիներ կամ ընդունել Կարսի պայմանագիրը որպես տարածաշրջանի ապագա բաժանման հիմք (բայց Արցախը այս պայմանագրում չէր հիշատակվում, ուստի նրա ինքնորոշման խախտման հարցը դա չէր լուծի), կամ ճանաչել «խորհրդային սահմանները»՝ առանց Կարսի պայմանագրի հիշատակման։ Ընտրվեց երկրորդ տարբերակը, հատկապես որ հայկական կողմը չառարկեց և այժմ ուրախությամբ, թմբուկների ձայների ներքո, հրաժարվում է ազգային իրավունքներից։
Չնայած Ալիևը, ինչպես մի շարք այլ առաջնորդներ, մեծ-մեծ խոսում է ուժի իրավունքի մասին, պարզ է, որ առանց իրավական ձևակերպման ցանկացած նվաճում կկոչվի օկուպացիա և միջազգային իրավական մատրիցայի խախտում։
Ահա թե ինչու է Բաքուն որոշել Նախիջևանի Սահմանադրությունից հանել Կարսի պայմանագիրը և պահանջում է, որ Հայաստանի Սահմանադրությունից հանցի ՀՀ և Արցախի վերամիավորման մասին 1989 թվականի բանաձևի հղումը և Հայոց ցեղասպանության հետևանքների մասին կետը։
Բաքվի բոլոր նվաճումները կարող են փլուզվել, եթե Հայաստանը պահանջի միջազգային իրավունքին վերադառնալ և պնդի իր օրինական ազգային իրավունքները։ Թրամփի կողմից հայ-իրանական սահմանի և տարածաշրջանային քարտեզի ամենակարևոր կետի իր անունով անվանակոչումը երաշխիք է՝ Հայաստանի կողմից իր իրավունքների պնդման անվտանգության համար։
Արդյո՞ք հայկական վերնախավն ունի բավական ֆաբերժե՝ Նախիջևանի ձիով Ալիևի հուսահատ քայլին պատասխանելու Ղարաբաղյան ձիով։