ՀՀ իշխանությունների թեզերից մեկն է այն, որ 2023-ի օգոստոսին ՀՀ կառավարությունը “պայմաններ էր ստեղծում”, որ արցախցիները մնան Արցախում, տեղահանություն չկինի, բայց “որոշ” ուժեր զավթեցին իշխանությունը, որպեսզի հանձնեն և լուծարեն Արցախը։

Մեղադրանքներին, որ Արցախում տեղի է ունեցել իշխանազավթում, որից հետո հենց ինքն է իր ստորագրած հրամանագրով հանձնել Արցախը, Արցախի այն ժամանակվա նախագահ Սամվել Շահրամանյանն ասաց. «Դուք տեղյակ եք, որ մինչև բռնի տեղահանումը, վերջին մոտ 9-10 ամիսները Արցախի Հանրապետության ժողովուրդը գտնվում էր բլոկադայի մեջ և արդեն հունիսի 15-ից Հակարիի կամուրջում հայտնի դրոշի հետ կապված միջադեպից հետո մենք հայտնվել ենք լիակատար շրջափակման և պաշարման մեջ։

Արայիկ Հարությունյանը մի քանի անգամ է հայտարարել հրաժարական տալու իր մտադրության մասին, և ես անձամբ ականատես եմ եղել, ինչպես մեր քաղաքական դաշտում ներկայացուցիչները, այդ թվում նախկին նախագահները, այդ թվում Ռուբեն Վարդանյանը, երկար փորձում էին համոզել, որ չգնա նման քայլի, որովհետև դա այդ ժամանակահատվածում երևի ճիշտ չէր։ Բոլոր փորձերը բլոկադայի ժամանակ են եղել։ Վերջին անգամ գործող նախագահ Արայիկ Հարությունյանը բարձրացրեց այդ հարցը, որ ինքը պետք է հրաժարական տա, և հիմնավորում էր, որ ինքը կորցրել է վստահությունը ժողովրդի առաջ, չունի այն ռեսուրսը, որպեսզի իրականացնի գործողություններ, որոնք դուրս կբերեն Արցախը այդ իրավիճակից։ Որևիցե ճնշում Արայիկ Հարությունյանի նկատմամբ ես չեմ տեսել քաղաքական գործիչների, էքս նախագահների, Ռուբեն Վարդանյանի կողմից։ Արայիկ Հարությունյանը զբաղված էր նաև թեկնածուների որոնման հարցով։

Առնվազը հինգ-վեց հոգու հետ ինքը քննարկել է նման հարցեր, և քանի որ Արցախի սահմանադրության փոփոխությունից հետո պետք է Ազգային ժողովը ընտրեր նախագահ, դա չէր լինի դասական նախագահ, ինքը պետք է զբաղեցներ այդ պաշտոնը մինչև ժողովրդական ընտրություններով ընտրված նախագահի լիազորությունների ավարտը։ Այդ նախագահը պետք է շարունակել այն ծրագրերը, որոնք հաստատել էր գործող կառավարությունը։

Այսօր Հայաստանի իշխանությունները և իրենց մերձավոր շրջապատը խոսում է իշխանության զավթման մասին։ Եթե նկատի ունեն բռնի կամ ճնշումների տակ փոփոխության մասին, դա իրականության հետ ոչ մի առնչություն չունի։ Արայիկ Հարությունյանը փորձում էր այնպիսի թեկնածու գտնել, որը նաև Ազգային Ժողովում կստանար բավականին քվեներ ընտրվելու համար։ Իսկ դրա համար անհրաժեշտ էր 5 քաղաքական ուժերից առնվազն 4-ի համաձայնությունը։

Դուք գիտեք, որ Արցախի ԱԺ–ում ամենամեծ քաղաքական ուժը դա Արայիկ Հարությունյանի ստեղծած «Ազատ Հայրենիք» կուսակցությունն էր, որը միաձայն սատարել է իր որոշմանը։ Այսօր խոսում են, որ Դաշնակցությունը իշխանություն է զավթել, ուզում եմ ձեզ տեղեկացնեմ, որ Դավիթ Իշխանյանը որպես Դաշնակցության ներկայացուցիչ, որ ընտրվել է Ազգային ժողովի նախագահ, ընտրվել է անձամբ Արայիկ Հարությունյանի ներկայացմամբ և խնդրանքով»,–ասաց նա։

Արցախի վերջին նախագահ Սամվել Շահրամանյանն այսօր Եռաբլուր զինվորական պանթենում լրագրողների հետ զրույցում անդրադարձավ Նիկոլ Փաշինյանի հայտարարությանը, թե «արցախցիները փախել են»։ Փաշինյանը նշել էր, որ մասնավորապես, Արցախի էլիտային է վերաբերում իր ասածը։

«Ես բազմիցս առիթ եմ ունեցել նման զառանցանքներին պատասխանելու։ Ես առաջին հերթին կոչ կանեի մեր հասարակությանը, զոհված նվիրյալների հարզատներին, այն անձանց, ովքեր ներդրում ունեն Արցախյան գոյամարտի մեջ՝ չտրվել նման սադրանքների, որովհետեւ նման խոսույթները ունեն միայն մեկ նպատակ՝ պառակտել եւ մեր հասարակության մեջ սերմանել անհանդուրժողականություն, որը գլոբալ ծրագրի մի մասն է կազմում»,- ասաց Շահրամանյանը։

«Ինչ վերաբերում է նրան, որ ճողոպրեցին, փախան, եթե դա վերաբերում է 2020 թվականի պատերազմին, ուզում եմ նման խոսույթ տարածող անձանց հիշեցնել, որ իրենք են եղել քաղաքական եւ դիվանագիտական առաջնագծում եւ հենց իրենց գործողությունների պատճառով է, որ այսօր արցախցիները հայտնվել են նման իրավիճակում, եւ հայ ժողովուրդը կորցրել է Արցախը, oկուպացված են ՀՀ զգալի տարածքներ։ Եվ այսօր Ադրբեջանը ներկայացնում է պահանջներ, որոնք Հայաստանի իշխանությունները ստիպված կատարում են։ Մնացած գնահատականը թողնում եմ հասարակությանը»,- հավելեց նա։

Շահրամանյանի խոսքով՝ Արցախի եւ Հայաստանի իշխանութուններն իրար հետ համագործկցել են ցանկացած պարագայում ու ցանկացած ժամանակահատվածում։ «ՀՀ-ն Արցախի երաշխավորն էր, այդ թվում՝ անվտանգության երաշխավորն էր առաջին հերթին, եւ բոլոր հարցերը քննարկում ու համաձայնեցնում էինք Հայաստանի իշխանությունների հետ»,- նշեց նա։

Հարցին, թե 2023 թվականի որոշումները քննարկե՞լ են Նիկոլ Փաշինյանի հետ, քանի որ Նիկոլ Փաշինյանը հայտարարել էր, թե չեն համաձայնեցրել իր հետ, Շահրամանյանը պատասխանեց․ «Ես ասացի՝ բոլոր։ Մենք խոսել ենք, քննարկել ենք»։

Անդրադառնալով Փաշինյնաի այն հայտարարությանը, որ եթե Արցախի հարցը բարձրացնենք, պատերազմ կլինի, Սամվել Շահրամանյանն ասաց, որ Հայաստանի անվտանգությունն արցախցիների համար առաջնահերթություն է։ «Իհարկե, մենք այսօր հասկանում ենք Հայաստանի Հանրապետության իրավիճակը, այն գործընթացները, որոնք տեղի են ունենում եւ փորձում ենք այնպես անել, որ վնաս չհասցնենք Հայաստանի անվտանգությանը, այդ թվում՝ ինչ-որ ռազմական գործողությունների վերսկսման առիթ չդառնանք։ Բայց մենք բարձրաձայնում ենք միջազգային իրավունքով նախատեսված մեր իրավունքները եւ փորձում ենք տարբեր հարթակներում մեր հետվերադարձի իրավունքը պահել օրակարգում, որը նաեւ միջազգային իրավունքի հարց է»։

Նշենք, որ այսօր լրանում է 2016 թվականի ապրիլյան քառօրյա պատերազմի 10-րդ տարելիքը։ Արցախի իշխանությունները եւ Հայաստանի ընդդիմադիր պատգամավորներն այցելել են Եռաբլուր պանթեոն՝ հարգանքի տուրք մատուցելու զոհերի հիշատակին։

Տարածաշրջանում տեղի ունեցող ճակատագրական իրադարձությունների ֆոնին Նիկոլ Փաշինյանը մեկնեց Մոսկվա՝ աջակցություն փնտրելու իր հիմնական առաքելությունն իրականացնելու համար՝ ավարտել 1921 թվականի Կարսի պայմանագիրը՝ առանց առանց այդ պայմանագրով սահմանված Հայաստանի սահմանները փոխելու։

Այս առաքելության վկայությունն է «Խորհրդային» Հայաստանի քարտեզը, որը Փաշինյանը փորձում է բոլորին պարտադրել։ Դրա վկայությունն է նաև Հայաստանի Սահմանադրության առաջիկա փոփոխությունը, որից կհեռացնի Անկախության հռչակագրի հղումը։ Հռչակագրում խոսվում է «պատմական արդարության վերականգնման» մասին և հղում է արվում 1989 թվականի Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման որոշմանը և Հայոց ցեղասպանության ճանաչմանը։

Կարսի պայմանագրի 100-ամյակից մի քանի տարի առաջ Ռուսաստանը և Թուրքիան պլան են մշակել, թե ինչպես դադարեցնել պայմանագիրը՝ առանց Հայաստանին վերադարձնելու պայմանագրով նրանից խլված հողերը՝ Կարսը, Սուրմալուն, Արդահանը, Նախիջևանը և, անուղղակիորեն, Արցախը։

Հենց այս պլանը հանգեցրեց 2020 թվականին Արցախում Հայաստանի դեմ պատերազմին, ռուսական զորքերի մուտքին և 2023-ին՝ Արցախի լիակատար օկուպացիային ու հայաթափմանը։ Հաջորդ քայլը պետք է լինի Հայաստանի Երրորդ Հանրապետության լուծարումը և նրա տարածքում անիրավ վասալ պետության՝ “Խաղաղության խաչմերուկի” ստեղծումը։

Հայաստանում Կարսի պայմանագրի մասին հիշատակումը խստիվ արգելված է։ Այսօրվա Հայաստանի սահմանների իրավական հիմքերի քննարկման ժամանակ նույնիսկ թե՛ կառավարությունը, թե՛ համակարգային ընդդիմությունը ամոթանքով խուսափում են Կարսի պայմանագրի մասին հիշատակելուց, չնայած դրա առկայությանը Հայաստանում ամեն քայլափոխի։

ՀՀ կառավարությունն արդեն իսկ կատարել է Կարսի պայմանագիրը «փակելու»՝ առանց Հայաստանին տաևածքներ վերադարձնելու բոլոր պայմանները։ Ալիևը նույնպես կատարել է իր տնային աշխատանքը՝ նա Նախիջևանի (Հայկական) Ինքնավար Հանրապետության Սահմանադրությունից հեռացրել է Կարսի պայմանագրի մասին հղումը։ Մնում է, որ Հայաստանն ընդունի նոր Սահմանադրություն և «կամավոր» հրաժարվի Արցախից, Նախիջևանից, Կարսից, Սուրմալուից և արարատ լեռից։

Այս ցանկալի վերջին քայլը կարող է վտանգվել Հայաստանում կայանալիք ընտրությունների և Իրանի դեմ Իսրայել-ԱՄՆ պատերազմի պատճառով։ Սակայն նույնիսկ միջուկային ապոկալիպսիսը չի կարող խանգարել Պուտինին, Էրդողանին և Փաշինյանին ավարտել իրենց առաքելությունը։ Նրանք թույլ չեն տա, որ ծրագիրը ձախողվի, քանի որ դա կսպառնա ոչ միայն Հայկական լեռնաշխարհին, այլև Ռուսաստանի և Թուրքիայի  պետականության կորստով։

Նոր Հայաստանի Սահմանադրությունը կսահմանի ոչ թե Հայաստանի, այլ Թուրքիայի և Ադրբեջանի սահմանները, և Փաշինյանը չի կարող խափանել այս ծրագիրը՝ ժողովրդավարություն խաղալով։

Պուտինն այսօր հայրբար հանդիմանեց Փաշինյանին այդքան կարևոր հարցը ներքաղաքական բանավեճի թեմա սարքելուհամար։ Չնայած «ռուսամետ ընդդիմությունը», ինչպես այն անվանեց Պուտինը, դեմ չի Երրորդ Հանրապետությունը լուծարելու և առանց հայկական հողերը վերադարձնելու Կարսի պայմանագրից դուրս գալու ծրագրերին, այնուամենայնիվ վտանգավոր է հրապարակայնորեն բարձրացնել այս հարցը։ Նման հարցերը լուծվում են միայն մթության մեջ։

Պուտինի հետ հանդիպման ժամանակ Փաշինյանը հայտարարեց «Ղարաբաղյան շարժումը դադարեցնելու» անհրաժեշտության մասին:

«Ես արդեն հրապարակավ հայտարարել եմ Հայաստանում, որ մենք չպետք է շարունակենք Ղարաբաղյան շարժումը, քանի որ Հայաստանն ու Ադրբեջանը ճանաչում են միմյանց ինքնիշխանությունն ու տարածքային ամբողջականությունը Ալմա-Աթայի հռչակագրի շրջանակներում», – հայտարարեց Փաշինյանը։

Կարող է թվալ՝ Պուտինը չի ցանկանում «վերջ տալ Ղարաբաղյան շարժմանը», բայց Փաշինյանը պնդում է: Ոչ, Պուտինը ուղղակի չի կարողանում հղում անել Ալմա-Աթայի հռչակագրին, որը 2014 թվականից ի վեր խախտում է Ուկրաինայում։ Դրա համար “թույլ է տալիս”, որ Եվրոպան ու Հայաստանը պնդեն խորհրդային սահմանները։

Փաշինյանի խոսքով՝ «նախկին ԽՍՀՄ վարչական սահմաններում տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումը բավականին ամուր հիմք է խաղաղության հետագա ամրապնդման համար»։

Ի պատասխան՝ Պուտինը նշեց, որ Նիկոլ Փաշինյանի և Իլհամ Ալիևի ջանքերի շնորհիվ հարաբերությունները կայունացել են, և ԱՄՆ նախագահը ակտիվ դեր է խաղում այս գործում՝ տրանսպորտային ուղիները վերացվում են և այլն։

«Այստեղ մենք պարզապես պետք է փնտրենք հարաբերությունները ամրապնդելու հետագա ուղիներ։ Բայց կարծում եմ, որ ավելի լավ կլիներ, եթե այս հարցերը չլինեն ներքաղաքական գործընթացի մաս, հատկապես ընտրարշավի ընթացքում», – ասաց Ռուսաստանի նախագահը։

Պուտինը, ըստ էության, հայրաբար խորհուրդ է տալիս Փաշինյանին ընտրարշավը չհիմնել հայկական պետականությանը սպառնացող վտանգի վրա։ Երբ Հայաստանում ձևավորվի նոր խորհրդարան, որը (անկախ իր կոնդիգուրացիայից) կազմված կլինի միայն Հայաստանի խորհրդային սահմանների կողմնակիցներից, ապա սահմանադրական փոփոխությունը կարող է աննկատելիորեն դրվել քվեարկության, կամ նույնիսկ հանրաքվեի։

Բայց կամաց, որ չվախեցնենք։ Ի վերջո, խորհրդային սահմանները՝ Կարսի պայմանագրի Հայաստանն է, և դրանց փոփոխությունը կարող է հանգեցնել տեկտոնական տեղաշարժերի, հայկական հողերի վերադարձի և այլ։ Իսկ դա չի կարելի թույլ տալ։