«Հոգնած Կատուն», «Տոնս, տեղս, Արցախս». Պատմում է Աննա Մեկունցը

Արցախցի երիտասարդ գրող, բանաստեղծ և երգահան Աննա Մեկունցը Step1.am-ի հետ զրույցում պատմել է իր ստեղծագործական ճանապարհի, հեղինակային երգերի և հատկապես «Հոգնած Կատուն» երգի ստեղծման պատմության մասին։ Սակայն զրույցը միայն մեկ երգի մասին չէր։ Այն նաև պատմություն էր մարդու մասին, ով ծնվել, մեծացել և ստեղծագործական ինքնությունը ձևավորել է Արցախում, անցել պատերազմի, շրջափակման և հայրենիքի կորստի միջով, իսկ իր ապրումները վերածել արվեստի։

Աննան խոստովանում է, որ իրականում ավելի քան հիսուն երգերի հեղինակ է, թեև դրանցից քչերն են ներկայացվել հանրությանը։ Հետաքրքիր է, որ հենց այդ քիչ հրապարակված երգերն են ամենաշատը սիրվել ունկնդիրների կողմից։ Այդ ստեղծագործություններից է արցախյան բարբառով գրված «Տոնս, տեղս, Արցախս» երգը, որը նախ հաղթել է մրցույթում և միայն դրանից հետո դարձել երգային ստեղծագործություն։

Արցախը մշտապես եղել է նրա ստեղծագործության առանցքում։ Նրա գրական և երաժշտական գործերում հաճախ կարելի է տեսնել հայրենիքի, տան, հիշողության, կորստի և մարդու ներքին դիմադրության թեմաները։ Դա բնական է, քանի որ վերջին տարիներին արցախահայությունը ստիպված է եղել անցնել ծանրագույն փորձությունների միջով։ 2023 թվականին Արցախը ամիսներ շարունակ գտնվել է շրջափակման մեջ, ինչի հետևանքով բնակչությունը բախվել է հումանիտար ծանր ճգնաժամի, սննդի, դեղորայքի և առաջին անհրաժեշտության ապրանքների պակասի։ Շրջափակումից հետո տեղի ունեցած ռազմական գործողությունների հետևանքով ավելի քան 100 հազար արցախահայեր ստիպված են եղել լքել իրենց հայրենիքը և տեղափոխվել Հայաստան։

Այս իրադարձությունները խոր հետք են թողել հազարավոր մարդկանց ճակատագրերում, այդ թվում՝ ստեղծագործողների։ Աննա Մեկունցի արվեստում ևս զգացվում է այդ փորձությունների ազդեցությունը։ Թեև «Հոգնած Կատուն» երգն ուղղակիորեն չի խոսում պատերազմի կամ տեղահանության մասին, ստեղծագործության հիմնական գաղափարները՝ ազատության, սահմանափակումների, հոգնելու և հեռանալու մասին, ակամա նոր իմաստ են ստանում արցախցու կենսափորձի համատեքստում։

Step1.am-ի հետ զրույցում հեղինակը պատմել է, որ «Հոգնած Կատուն» ծնվել է բոլորովին պատահական։ Մի օր նա լարից ընկած կիթառով սկսել է նվագել և իրենից անկախ հորինել մեղեդի ու բառեր։ Այդ ընթացքում հյուրընկալված է եղել ընկերուհու տանը։ Երբ որոշել են միասին երգել, նա ներկայացրել է այդ ինքնաբուխ ստեղծագործությունը։ Ընկերուհին անմիջապես ոգևորվել է և առաջարկել ձայնագրել այն։

«Ընկերուհիս տանը ձայնագրման ստուդիա ունի։ Նստեցինք, ինքը նվագեց, ես երգեցի։ Հետո որոշեցինք ոչինչ չմշակել՝ ոչ երաժշտությունը, ոչ ձայնը։ Թողեցինք այնպես, ինչպես ծնվել էր այդ պահին, որպեսզի պահպանվի պահի անկեղծությունն ու անմիջականությունը»,- պատմել է Աննան։

Այս որոշումը հետագայում դարձավ երգի գլխավոր առանձնահատկություններից մեկը։ «Հոգնած Կատունը» լսարանին հասավ իր բնական, չհղկված և անկեղծ տեսքով՝ փոխանցելով ոչ թե տեխնիկական կատարելություն, այլ իրական զգացմունք։  Հեղինակի խոսքով՝ երգի գաղափարը ծնվել է մի հետաքրքիր հարցից։ Չնայած նրան, որ երբեք առանձնապես չի սիրել կատուներին, նա փորձել է պատկերացնել, թե ինչ կլիներ, եթե Սերը մարմնավորվեր կատվի կերպարում։

«Մտածեցի՝ իսկ եթե ե՞ս լինեի կատու, որը կմարմնավորեր Սերը։ Ի՞նչ կլինի, եթե Սերն ու կատուն միաձուլվեն մեկ երգի մեջ»,- պատմել է նա։

Այսպես է ծնվել ստեղծագործության գլխավոր փոխաբերությունը։ Աննայի պատկերացմամբ՝ սերը շատ նման է կատվի։ Այն կարող է ջերմացնել, գուրգուրել, ստիպել իրեն սիրել, սակայն նույնքան անսպասելի կարող է ցավ պատճառել ու հեռանալ։

«Սերը, ինչպես կատուն, ճանկռում է ու գնում» գաղափարը դարձել է ամբողջ երգի առանցքը։

Հեղինակը բացատրում է, որ թեկուզ մարդիկ սիրում են իրենց կատուներին, խնամում և փայփայում նրանց, բայց երբեմն նույնիսկ ամենասիրելի կենդանին կարող է ճանկռել ու հեռանալ, նույն կերպ էլ սերը երբեմն ցավ է պատճառում նույնիսկ այն ժամանակ, երբ մարդն ամենաշատն ունի դրա կարիքը։

Երգում կարևոր տեղ է զբաղեցնում նաև բառախաղը։ «Սերը կերավ կատուն, Սերը հոգնած գար տուն» տողերում հեղինակը խաղում է շոշափելիի և անշոշափելիի, իրականի և զգացմունքի սահմանների հետ։ Իսկ «Ես էի քո կատուն, վզկապ էիր կապում, Սերը ինչպես կատուն, ճանկռում է, գնում» տողերում կատուն վերածվում է ազատության խորհրդանիշի։

Աննայի մեկնաբանությամբ՝ երգը պատմում է այն մասին, որ երբ մարդուն փորձում են սահմանափակել, վերահսկել կամ խեղդել, մի օր նա պարզապես հոգնում է և հեռանում՝ անկախ նրանից, թե որքան ուժեղ է սերը։

Այս միտքը հատկապես խորհրդանշական է հնչում արցախահայության վերջին տարիների փորձությունների ֆոնին։ Տասնամյակներ շարունակ պատերազմների, վտանգների և անորոշության պայմաններում ապրած մարդիկ, իսկ հետո նաև շրջափակման և բռնի տեղահանության միջով անցած արցախցիները շատ լավ գիտեն, թե ինչ արժեք ունի ազատությունը։ Արցախի հայ բնակչության զանգվածային արտահոսքը տեղի ունեցավ ամիսներ տևած շրջափակումից և ռազմական գործողություններից հետո, երբ հազարավոր ընտանիքներ ստիպված եղան թողնել իրենց տները, հիշողությունները և ամբողջ կյանքը։

Թերևս հենց այդ պատճառով Աննա Մեկունցի ստեղծագործությունները հաճախ ընկալվում են ոչ միայն որպես անձնական պատմություններ, այլ նաև որպես ամբողջ սերնդի ապրումների արտացոլում։ Նրա երգերում և գրական գործերում կարելի է գտնել այն զգացողությունները, որոնք այսօր ծանոթ են բազմաթիվ արցախցիների՝ կարոտ, կորուստ, հիշողություն, բայց նաև արժանապատվություն և շարունակելու կամք։

Զրույցի վերջում Աննան խոստովանել է, որ «Հոգնած Կատուն» ստեղծելու ընթացքում իր երևակայության մեջ ունեցել է փոքրիկ կատվիկ, որը դարձել է ստեղծագործության գլխավոր ներշնչանքը։ Այդ երևակայական կերպարի շնորհիվ նա նույնիսկ փոխել է իր վերաբերմունքը կատուների նկատմամբ և սկսել է սիրել նրանց։

Սակայն, գուցե, «Հոգնած Կատուն»  պատմություն է այն մասին, որ նույնիսկ ամենամեծ սերը չի կարող գոյատևել առանց ազատության։ Իսկ արցախցի հեղինակի դեպքում այդ միտքը ձեռք է բերում առավել խոր հնչողություն՝ դառնալով ոչ միայն անձնական զգացմունքի, այլև հայրենիքի կորստի, տեղահանության ցավի և վերադարձի հույսի խորհրդանիշ։

Այդ պատճառով էլ Աննա Մեկունցի ստեղծագործությունները այսօր ընկալվում են որպես ոչ միայն արվեստ, այլ նաև հիշողության պահպանման և արցախյան ինքնության շարունակման յուրահատուկ ձև։

Արսեն Աղաջանյան