Կառավարությունը դեռ կարող է դադարեցնել արցախցիների հետ կապված անօրինականությունը

Հայաստանում ընտրություններից մեկ շաբաթ անց դրանց օրինականությունը դեռևս քննարկվում է` անցկացվում են ձայների վերահաշվարկներ և բարձրաձայնվում են տարբեր խնդիրներ, որոնք կարող էին ազդել ընտրությունների վրա: Սակայն և՛ իշխանությունները, և՛ ընդդիմությունը զգուշորեն խուսափում են ամենավիճելի հարցից, որը կարող էր էական գործոն դառնալ ընտրություններում։

Խոսքը վերաբերում է 070 կոդով ՀՀ անձնագրեր ունեցող տարբեր գնահատականներով 50,000-ից 70,000 արցախցիների, որոնք տեղահանվել են 2023 թվականի սեպտեմբերից հետո և զրկվել են ընտրություններին մասնակցելու իրավունքից: Չկա որևէ իրավական փաստաթուղթ, որը կապույտ հայկական անձնագրեր ունեցող արցախցիներին կհամարի Հայաստանի «ոչ քաղաքացիներ»՝ քվեարկելու իրավունքից զրկված: Կա միայն 2023 թվականի հոկտեմբերի 26-ի կառավարության անօրինական որոշում, որը մեկ տողով նշում է, որ արցախցիների կապույտ անձնագրերը վավեր են միայն ժամանակավոր պաշտպանության վկայականի հետ միասին։

Դժվար է ասել, թե ինչու է կառավարությունը գրեթե երեք տարի մերժում արցախցիներին ՀՀ քաղաքացիությունը ճանաչելը: Շատերը կարծում են, որ դա կապված է կառավարության մտադրության հետ՝ կանխելու հիմնականում ընդդիմադիր  տրամադրված արցախցիների մասնակցությունը ընտրություններին:

Այնուամենայնիվ, կառավարությունը ստիպված կլինի ինչ-որ կերպ լուծել այս հարցը ընտրություններից հետո, քանի որ երկրում անորոշ կարգավիճակով տասնյակ հազարավոր մարդկանց ներկայությունը կարող է լուրջ իրավական մարտահրավեր լինել կառավարության համար, եթե արցախցիները փորձեն վիճարկել իրենց կարգավիճակը միջազգային դատարաններում։

Ընտրություններից մի քանի օր առաջ Հայաստանի Քաղաքացիական դատարանը հաստատեց 070 անձնագրեր ունեցող երեք արցախցիների մասնակցությունը ընտրություններին՝ առանց որևէ կասկած հայտնելու նրանց ՀՀ քաղաքացիության վերաբերյալ։ Ներքին գործերի նախարարության կողմից ​​​​հայցից հետո Վերաքննիչ դատարանը չեղյալ հայտարարեց Քաղաքացիական դատարանի որոշումները, բայց ևս չմերժեց արցախցիների քաղաքացիությունը՝ պարզապես հանձնարարելով նրանց դիմել Վարչական դատարան։ Դրանից հետո հայկական դատարանները դադարեցին ընդունել արցախցիների հայցերը։

Արցախցիների քաղաքացիությունը չճանաչելու հիմքերի բացակայությունը անհարմար դրության մեջ է դնում կառավարության առաջնային պաշտոնյաներին։ Նրանք չեն կարող բացատրել, թե ինչու 070 կոդով ՀՀ անձնագիրը չի ճանաչվում որպես քաղաքացիության վկայական։ Հայաստանի կառավարությունը խելամտորեն խուսափեց այնպիսի օրենսդրական ակտերի ընդունելուց, որոնք հետագայում կարող են օգտագործվել մեղադրելու նրանց 150,000 մարդու քաղաքացիությունից անօրինականորեն զրկելու մեջ։ Հետևաբար, մեղքը, վերջին հաշվով, կընկնի երկրորդական մակարդակի պաշտոնյաների վրա, ովքեր, գիտակցելով վտանգը, խուսափում են գրավոր պատասխաններ կամ բացատրություններ տալուց՝ հղում անելով միայն «քաղաքական նպատակահարմարությանը»։

Դատարանները, որոնք պարտավոր են հիմնվել միայն օրենքների և կանոնակարգերի վրա, որոնք իդեպ սահմանում են արցախցիներին որպես ՀՀ քաղաքացիներ, ևս հայտնվել են խոցելի վիճակում։ Չկարողանալով հղում անել քաղաքական իրավիճակին կամ կառավարության քմահաճույքներին, դատարաններն ընտրել են մեկ այլ տարբերակ՝ արցախցիներին մեկ դատարանից մյուսը ուղարկել, հրաժարվել նրանց հայցերը ընդունելուց և ակնհայտորեն անօրինական որոշումներ կայացնելուց։

Կառավարությունը կարող է մեկ ակտով վերջ դնել այս անօրինականությանը, թեկուզ այդ դեպքում այն ​​պատասխանատու կլինի իր 3 տարվա քայլերի համար․ ստիպել արցախցիներին «կամավոր» հրաժարվել իրենց քաղաքացիությունից և մտնել «նոր» քաղաքացիություն ձեռք բերելու նվաստացուցիչ գործընթաց։ Այնուամենայնիվ, դեռ ուշ չէ ընդունել արցախցիների քաղաքացիությունը ճանաչող բանաձև՝ նրանց շնորհելով նույն իրավունքները, ինչ ՀՀ մյուս քաղաքացիներին։