Դավիթ Հովհաննիսյան. Կարևոր է, որ արվախցիները գնան իրենց իրավունքների և արդարադատության հետևից

Արցախից բռնի տեղահանված հազարավոր մարդիկ շարունակում են պայքարել իրենց հիմնական սոցիալական իրավունքների համար Հայաստանում: Նպաստներից զրկվելը, աշխատանքային փորձի չճանաչելը, պետական ​​ծրագրերին մուտք գործելու դժվարությունները և դատարանների միջոցով արդարադատություն փնտրելու անհրաժեշտությունը դարձել են նրանց առօրյա իրականության մաս։

Փաստաբան և «Իրավաբանական կենտրոն» իրավաբանական ընկերության հիմնադիր-տնօրեն Դավիթ Հովհաննիսյանը Step1.am-ի հետ կիսվեց արցախցիների հետ կապված առավել հաճախ հանդիպող իրավական խնդիրներով, առկա պաշտպանության մեխանիզմներով և իրավունքները պաշտպանելուց չհանձնվելու կարևորությամբ։

— Ի՞նչ հարցերով են արցախցիներն ամենից հաճախ դիմում դատարան, և որքանո՞վ է արդյունավետ առկա դատական ​​պրակտիկան։

Հարկադիր տեղահանումից ի վեր արցախցիները բախվել են մի շարք մարտահրավերների: Ամենատարածվածներից մեկը իրավահաստատող իրավունքների վերականգնումն ու ուղղումն է, քանի որ համապատասխան պետական ​​մարմինները պահանջում են, որ բոլոր փաստաթղթերը լիովին համապատասխանեն միմյանց՝ Հայաստանի քաղաքացիություն ստանալու համար։

Այդ փաստաթղթերը փոփոխելու կամ վերականգնելու համար ներքին տեղահանված անձինք պետք է դիմեն ՀՀ արդարադատության նախարարության Քաղաքացիական ռեգիստրի գործակալությանը: Սակայն այս գործընթացը բավականին երկարատև է: Խնդիրը դեռևս արդիական է մնում։

Հրապարակված պաշտոնական տվյալների համաձայն՝ 2020 թվականից ի վեր մոտ 137,000 մարդ ստիպված է եղել տեղափոխվել Արցախից Հայաստան։

Երկրորդ ամենատարածված խնդիրը աշխատանքային ստաժի ճանաչումն է։ Այս հարցը մասամբ լուծվել է ՀՀ կառավարության 2025 թվականի թիվ 665 որոշմամբ, սակայն խնդիրը մեծ մասամբ մնում է չլուծված։ Մարդիկ տարիներ շարունակ աշխատել են Արցախում և ակնկալում էին, որ իրենց աշխատանքային ստաժը կճանաչվի, սակայն պարզվել է, որ շատ դեպքերում այն չի ճանաչվում։ Արդյունքում, նրանք ստիպված են լինում վերականգնել աշխատանքային ստաժը դատարանների միջոցով՝ հաճախ ենթարկվելով երկարատև և բարդ դատական ​​գործընթացների։

Հիմնական խնդիրը ծագում է 1992-2014 թվականների աշխատանքային ստաժի ճանաչման հետ կապված, քանի որ աշխատանքային գրքույկից բացի, անձը պետք է ներկայացնի նաև սոցիալական ապահովագրության վճարների վկայական։ Սակայն դա անհնար է, քանի որ Արցախում այս հարցերով պատասխանատու համապատասխան մարմինը այլևս չի գործում։ Մենք տեսել ենք դեպքեր, երբ անհատները չեն կարողացել զինվորական կենսաթոշակ ստանալ հենց այս պատճառով։

Այս խնդիրների մեջ են մտնում սոցիալական նպաստների և բնակարանային ծրագրերի հետ կապված հարցերը։ Օրինակ՝ անհատը կարող է 2020 թվականին գտնվել է Արցախից դուրս՝ ուսման կամ այլ պատճառներով, կամ ընտանիքը կարող է տեղափոխվել էր Ռուսաստանի Դաշնություն 2020 թվականից անմիջապես հետո, որտեղ ունեցել է երեխաներ։ Հայաստան վերադառնալուց հետո այդ երեխաները չեն ներառվել համապատասխան պետական ​​ծրագրում։

Նման դեպքերում անձի համար կարևոր է ապացուցել իր բռնի տեղահանությունը Արցախից: Դրա համար նա կարող է ներկայացնել տարբեր ապացույցներ, ինչպիսիք են Արցախում աշխատանքի մասին ապացույցները, բանկային քաղվածքները, երեխաների դպրոց հաճախելը հաստատող փաստաթղթերը և այլ նյութեր:

Բոլոր ներքին տեղահանված անձինք ներառված են Միգրացիայի և քաղաքացիության ծառայության կողմից պահպանվող համապատասխան տվյալների բազայում:

Նմանատիպ խնդիրներ են առաջանում բնակարանային ծրագրում, որը ներկայումս Արցախի բնակիչների համար իրականացվող ամենախոշոր սոցիալական ծրագիրն է:

Կան քաղաքացիներ, որոնք չեն կարողանում վարկեր ստանալ, քանի որ գտնվում են վարկային “սև ցուցակներում” և համարվում են անվստահելի վարկառուներ:

Այս բոլոր դատական ​​գործերի թիվը հասնում է հազարների:

Ներկայումս դատարանները գործում են ծայրահեղ ճնշման տակ: Դատական ​​​​վարույթների տևողությունը հիմնականում պայմանավորված է դատական ​​​​համակարգի ծանրաբեռնվածությամբ: Այնուամենայնիվ, կարևոր է, որ արդարադատությունը իրականացվի ողջամիտ ժամկետում, քանի որ եթե գործը չափազանց ուշանում է, արդարադատության հասկացությունն ինքնին սկսում է կորցնել իր իմաստը:

— Կարո՞ղ են արցախցիները ստանալ անվճար իրավաբանական խորհրդատվություն և իրավաբանական օգնություն։ Ու՞ր պետք է դիմեն։

Անվճար իրավաբանական խորհրդատվություններ են կազմակերպվել արցախցի տեղահանված բնակիչների համար՝ իրենց իրավունքները պաշտպանելու և առաջացող ցանկացած իրավական խնդիր լուծելու համար։

Մեր իրավաբանական կենտրոնն այժմ անվճար իրավաբանական խորհրդատվություն է տրամադրում։

Զաքյան փողոցի 7/2 հասցեում, Փաստաբանների պալատի շենքում,ևս գործում է հանրային պաշտպանի գրասենյակ։ Նման գրասենյակներ գործում են ամբողջ ՀՀ-ում, և տեղահանված քաղաքացիները կարող են կապ հաստատել նրանց հետ և ստանալ ոչ միայն խորհրդատվություն, այլև անվճար իրավաբանական ծառայություններ։

— Ի՞նչ խորհուրդ կտաք արցախցի տեղահանված այն անձանց, ովքեր համոզված են, որ իրենց իրավունքները խախտվել են, բայց վստահ չեն՝ դիմե՞լ դատարան կամ որտեղի՞ց սկսեն։

Կարևոր է, որ մարդը հասկանա, թե կոնկրետ որ իրավունքն է խախտվել և ինչ քայլեր պետք է ձեռնարկվեն խնդիրը լուծելու համար։ Ըստ էության, չկան իրավական խնդիրներ, որոնք հնարավոր չէ լուծվել։ Պարզապես անհրաժեշտ է ճիշտ մոտենալ յուրաքանչյուր կոնկրետ գործին։

Ցավոք, հասարակության մեջ իրավական գրագիտության մակարդակը ներկայումս բավականին ցածր է մնում։ Հետևաբար, այս ոլորտում անհրաժեշտ է համակարգված աշխատանք։

Սակայն այս ամենից անկախ, անկասկած, կարևոր է, որ մարդիկ հետևողականորեն պաշտպանեն իրենց իրավունքները և հասնեն իրավական արդարադատության, որի իրավունքը ունեն։ Արդեն կան հազարավոր նման օրինակներ։

Ալվարդ Գրիգորյան