Պայթյունից տուժածների և զոհվածների ընտանիքների վիճակը պահանջում է առանձին իրավական ու սոցիալական լուծումներ

Այսօր՝ սեպտեմբերի 25-ին, լրանում է Ստեփանակերտի մոտ գտնվող վառելիքի պահեստում տեղի ունեցած պայթյունի երեք տարին։

2023 թվականի այդ ողբերգությունը հարյուրավոր ընտանիքների համար դարձավ պատերազմի և բռնի տեղահանության հետևանքների շարունակությունը՝ բերելով իր հետ նոր զոհեր, անհետ կորածներ և ծանր վնասվածքներ ստացած մարդկանց։

Երեք տարի անց նրանց մի մասի համար խնդիրը շարունակում է մնալ ոչ միայն բուժման ու վերականգնման, այլև իրավական կարգավիճակի և պետական աջակցության հարց։

Պայթյունի հետևանքով զոհերի թիվը տարբեր հրապարակումներում ներկայացվել է տարբեր հաշվարկներով, սակայն պետական և հասարակական շրջանակներում խոսքը ավելի քան 200 զոհի մասին է։ Միաժամանակ շուրջ երկու տասնյակ անձանց ճակատագիրը երկար ժամանակ, իսկ որոշ դեպքերում՝ մինչ այսօր, շարունակում է մնալ անհայտ։ Զոհվածների հարազատները բազմիցս բարձրաձայնել են ոչ միայն տեղի ունեցածի հանգամանքների պարզաբանման, այլև իրենց ընտանիքների իրավական կարգավիճակի և աջակցության հարցերը։

Պայթյունից տուժածների դեպքում առաջնային փուլը բժշկական օգնությունն էր։ Ծանր այրվածքներ ստացած մարդկանցից շատերը երկար ժամանակ գտնվել են ծանր վիճակում, իսկ որոշների մոտ վնասվել էր մարմնի մակերեսի մինչև 90 տոկոսը։ Հետագայում նրանց վերականգնումը շարունակվել է ֆիզիոթերապևտների և հոգեբանների մասնակցությամբ։ Վերականգնողական աշխատանքի արդյունքում տուժածների մի մասը կարողացել է աստիճանաբար նստել, կանգնել և քայլել, վերականգնել վերին վերջույթների ֆունկցիաները և կրկին ինքնուրույն կատարել առօրյա գործողություններ՝ հագնվել, սնվել, պահպանել անձնական հիգիենան։ Ոմանք որոշ չափով վերադարձել են նաև աշխատանքային կյանք։

Սակայն բժշկական վերականգնման դրական արդյունքները չեն նշանակում, որ խնդիրը լուծված է։

Վիրահատական միջամտություններից հետո շատ տուժածների անհրաժեշտ են եղել վերականգնողական նոր փուլեր, իսկ ծանր վնասվածքների դեպքում բուժման հետևանքները կարող են երկարաժամկետ լինել։ Միաժամանակ առաջացել է մեկ այլ խնդիր՝ նրանց սոցիալական վիճակը։ Տուժածների մի մասը դեռևս չունի մշտական հաշմանդամության խումբ, ամբողջությամբ չի ապաքինվել և չի կարող աշխատել, իսկ աշխատունակների մի մասն էլ չունի մշտական աշխատանք։

Այս հանգամանքը հատկապես կարևոր է արցախահայության համար գործող սոցիալական աջակցության ծրագրերի պայմաններում։ Եթե ընտանիքը միաժամանակ կորցրել է իր եկամուտ ապահովող անդամին, իսկ տուժածը չի կարող լիարժեք աշխատել, ապա ընդհանուր սոցիալական աջակցության դադարեցումը կարող է անմիջականորեն ազդել այդ ընտանիքի կենսապահովման վրա։

Հետևաբար պայթյունից տուժածների խնդիրը չի սահմանափակվում առողջապահական համակարգով և պահանջում է նաև երկարաժամկետ սոցիալական մոտեցում։

Ավելի բարդ է զոհվածների ընտանիքների հարցը։ 2025 թվականին բարձրաձայնված տվյալներով՝ պայթյունի հետևանքով զոհված 200-ից ավելի քաղաքացիների ընտանիքները դեռևս չունեին հատուկ իրավական կարգավիճակ, իսկ անհետ կորածների ընտանիքների համար ևս ամբողջական լուծում չէր ձևավորվել։

Հարցը կապվում է նաև այն հանգամանքի հետ, թե արդյոք պայթյունը պետք է իրավական առումով դիտարկվի որպես պատերազմի կամ ռազմական գործողությունների հետևանքով տեղի ունեցած դեպք։

Այս հարցում առկա է նաև պետական տարբերակման խնդիր։ Պայթյունի զոհերի հարազատները պահանջում են այնպիսի կարգավիճակ և սոցիալական երաշխիքներ, որոնք նախատեսված են պատերազմի կամ ռազմական գործողությունների հետևանքով զոհվածների ընտանիքների համար։

Խնդիրը հատկապես զգայուն է այն պատճառով, որ պայթյունի զոհերի թվում եղել են նաև ռազմական և ուժային կառույցների ներկայացուցիչներ, որոնք այդ օրերին գտնվել են պատերազմի և զանգվածային տեղահանության պայմաններում։ Այս փաստը ևս օգտագործվել է այն դիրքորոշման հիմնավորման համար, որ դեպքը չի կարելի դիտարկել պարզապես որպես կենցաղային կամ պատահական պայթյուն։

Միաժամանակ մինչև վերջ հստակեցված չէ նաև պայթյունի իրավական գնահատականը և պատասխանատվության հարցը։

Տուժածների և զոհվածների ընտանիքների համար սա նշանակում է, որ սոցիալական աջակցության խնդրին զուգահեռ շարունակում է մնալ կատարվածի հանգամանքների և պատասխանատվության պարզաբանման պահանջը։

Հարցը կրկին բարձրացվեց սեպտեմբերի 23-ին ՀՀ Ազգային ժողովում արցախահայության խնդիրներին նվիրված քննարկման ժամանակ։ Քննարկման ընթացքում արցախահայության ներկայացուցիչների կողմից բարձրացվել են իրավական կարգավիճակի և սոցիալական պաշտպանության տարբեր հարցեր, իսկ պայթյունի զոհերի ընտանիքների խնդիրը ևս շարունակում է մնալ այդ ավելի լայն օրակարգի շրջանակում։ Նույն օրը քննարկումը ընդհատվեց իշխանական պատգամավորների և կառավարության ներկայացուցիչների հեռանալուց հետո, ինչը ցույց տվեց, որ արցախահայության կարգավիճակի և պետական քաղաքականության շուրջ առկա են նաև քաղաքական տարաձայնություններ։

Այսպիսով, պայթյունից երեք տարի անց ձևավորվել է փոխկապակցված խնդիրների ամբողջություն։ Տուժածների համար առաջնային են շարունակական բուժումն ու վերականգնումը, հաշմանդամության կարգավիճակի և աշխատունակության հարցերը, իսկ զոհվածների և անհետ կորածների ընտանիքների համար՝ իրավական կարգավիճակի, սոցիալական երաշխիքների և փոխհատուցման հստակ մեխանիզմների սահմանումը։

Ողբերգությունից անցած երեք տարին ցույց է տալիս, որ շտապ բժշկական օգնության փուլից հետո առաջացած երկարաժամկետ խնդիրները չեն կարող լուծվել միայն ընդհանուր՝ տեղահանված արցախցիների համար նախատեսված ծրագրերի շրջանակում։ Պայթյունից տուժածների և զոհվածների ընտանիքների առանձնահատուկ վիճակը պահանջում է առանձին և հստակ իրավական ու սոցիալական լուծումներ։

Արսեն Աղաջանյան