Սահմանադրությունը և Միացումը. Հանուն ինչի՞ զոհվեցին հազարավոր հայեր

Եթե ​​ժողովուրդը հանրաքվեով քվեարկի նոր Սահմանադրության հաստատման օգտին՝ առանց Անկախության հռչակագրի հղում անելու, մի՞թե սա չի լինի Երրորդ Հանրապետության պատմական հիմքերի մերժում: Եվ ինչպե՞ս կարող ենք հաջորդ սերնդին բացատրել, թե հազարավոր հայեր ինչի համար են պայքարել և զոհվել։

Նիկոլ Փաշինյանի և արդարադատության նախարար Սրբուհի Գալյանի հայտարարությունները նոր Սահմանադրության վերաբերյալ շատ ավելի հեռու են գնում, քան հիմնարար օրենքի փոփոխությունը: Դրանք, ըստ էության, վերանայում են այն պատմական և քաղաքական ուղեցույցները, որոնցով հիմնադրվել է անկախ Հայաստանը։

Գալյանը նշում է, որ Արցախի միավորումը Հայաստանի հետ այլևս պետական ​​նպատակ չէ, և Անկախության հռչակագրի այս օրակարգին վերաբերող դրույթները կորցրել են իրենց արդիականությունը: Փաշինյանն, իր հերթին, նոր Սահմանադրության ընդունումը կապում է խաղաղության գործընթացի հետագա առաջխաղացման հետ։

Սակայն Սահմանադրությունը փոխելուց առաջ անհրաժեշտ է հիշել Միացումի դերը Երրորդ Հանրապետության ստեղծման գործում։

1988 թվականի փետրվարի 20-ին Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի Ժողովրդական պատգամավորների խորհուրդը որոշեց դիմել ԼՂԻՄ-ը Ադրբեջանի ԽՍՀ-ից Հայկական ԽՍՀ փոխանցելու խնդրանքով: Ստեփանակերտում և Երևանում զանգվածային հանրահավաքներ տեղի ունեցան։ Ղարաբաղյան շարժումը ստացավ համազգային բնույթ՝ միավորելով հազարավոր մարդկանց՝ Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորման՝ «Միացումի» գաղափարի շուրջ։

1988 թվականի հունիսի 15-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը աջակցեց այս առաջարկին, սակայն հուլիսի 18-ին ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդը մերժեց այն։

1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ին Հայկական ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը և Լեռնային Ղարաբաղի Ազգային խորհուրդը ընդունեցին համատեղ որոշում՝ «Հայկական ԽՍՀ-ի և Լեռնային Ղարաբաղի վերամիավորման մասին»։

Հենց այս որոշումն էր, որին հետագայում ուղղակիորեն հղում կատարվեց 1990 թվականի օգոստոսի 23-ին ընդունված Հայաստանի անկախության հռչակագրում։ Հռչակագրի նախաբանը կապ է հաստատում 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշման հետ, իսկ 12-րդ կետը Հռչակագիրը սահմանում է որպես անկախ Հայաստանի Սահմանադրության մշակման և օրենսդրության ձևավորման հիմք։

Սա հիմնարար պատմական փաստ է. «Միացումը» ուղղակիորեն ներառվել է այն փաստաթղթում, որը դարձավ Երրորդ Հանրապետության հիմնադիր ակտերից մեկը։

1991 թվականի սեպտեմբերի 21-ին անցկացվեց Հայաստանի անկախության վերաբերյալ հանրաքվե։ Մասնակիցների ճնշող մեծամասնությունը աջակցեց անկախ պետության ստեղծմանը։ Սեպտեմբերի 23-ին Գերագույն խորհուրդը հռչակեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը։

Իսկ 1995 թվականի հուլիսի 5-ին ընդունվեց անկախ Հայաստանի առաջին Սահմանադրությունը, որի նախաբանում հղում կար Անկախության հռչակագրին։

Այսպիսով, պատմական հաջորդականությունը հստակ է՝ 1988 թվականի Միացումը, 1989 թվականի վերամիավորման որոշումը, 1990 թվականի Անկախության հռչակագիրը, 1991 թվականի հանրաքվեն և 1995 թվականի Սահմանադրությունը։

Ահա թե ինչու նոր Սահմանադրությունից Հռչակագրի հղումի հեռացումը պարզապես խմբագրական փոփոխություն չէ։ Այն անդրադառնում է Երրորդ Հանրապետության պատմական և քաղաքական շարունակականության հարցին։

Step1.am-ի հետ հարցազրույցում միջազգային հարցերով փորձագետ Արա Պապյանը ուշադրություն է հրավիրում Հայաստանի՝ Արցախի հարցում փոփոխվող դիրքորոշման հետևանքների վրա։ Մասնավորապես, նա բարձրացնում է այն հարցը, թե ով է ներկայացնելու Արցախի ժողովրդի իրավունքները միջազգային ասպարեզում ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի գործունեության դադարեցումից հետո։

Պապյանը շեշտում է, որ միայն Հայաստանի Հանրապետությունն է իրավասու բարձրացնել արցախցիների իրավունքները պաշտպանելու, հայկական մշակութային ժառանգությունը պահպանելու հարցերը։ Նա նաև առաջարկում է իր սեփական միջազգային իրավական գնահատականը Արցախի շուրջ տեղի ունեցող իրադարձությունների վերաբերյալ՝ վիճարկելով հայկական ներկայությունը որպես օկուպացիա դասակարգելը և անվանելով այն Արցախի դեօկուպացիա, որը սովետական շրջանում ճանաչված Հայաստանի կազմից անօրեն փոխանցվել է անօրինական Ադրբեջանին։

Նրա դիրքորոշումը փորձագիտական ​​գնահատական ​​է, այլ ոչ թե հաստատված միջազգային դատական ​​կարծիք։ Սակայն, բարձրացված հարցը մնում է հիմնարար. եթե Հայաստանը հրաժարվի իր նախկին քաղաքական օրակարգից, ո՞վ և ի՞նչ միջոցներով կպաշտպանի Արցախի ժողովրդի շահերը։

Կարո՞ղ ենք խոսել խաղաղության մասին՝ առանց որոշելու իրենց տները կորցրած մարդկանց ճակատագիրը։ Եվ արդյո՞ք նախկին պետական ​​նպատակից հրաժարվելը նշանակում է, որ Հայաստանը այլևս հետևողականորեն չի բարձրացնի նրանց իրավունքների և մշակութային ժառանգության հարցերը։

Սակայն կա մեկ այլ հարց, որը չի կարող լուծվել դիվանագիտական ​​լեզվով՝ սերունդներ, ազգային զարթոնք և պայքար հանուն Միացումի, հանուն որի զոհվեցին հազարավոր հայեր։

Պատկերացրեք, որ քսան տարի անց մի երեխա հարցնի. ինչո՞ւ մարդիկ դուրս եկան փողոց 1988 թվականի փետրվարի 20-ին։ Ինչո՞ւ 1990 թվականի Անկախության հռչակագիրը կապեց անկախ Հայաստանի ստեղծումը վերամիավորման որոշման հետ։ Եվ հանուն ինչի՞ զոհվեցին նրանց հայրերն ու պապերը։

Ի՞նչ կպատասխանեն նրան։ Որ հայերը օկուպանտնե՞ր էին։ Որ իրենց պայքարը սխա՞լ էր։ Թե՞ որ նրանք պաշտպանում էին իրենց հայրենիքը, իրենց ժողովրդի անվտանգությունը և արցախահայերի՝ իրենց հողում ապրելու իրավունքը։

Պետությունն իրավունք ունի փոխել իր քաղաքական ռազմավարությունը, ձգտել խաղաղության և սահմանել նոր առաջնահերթություններ։ Սակայն այս ուղղության փոփոխությունը չպետք է հանգեցնի սեփական պատմության ժխտման կամ ընկածների ճակատագրերի արժեզրկման։

Հայ հասարակությունը պետք է պատասխաններ ստանա հանրաքվեից առաջ. ինչո՞ւ է առաջարկվում հրաժարվել Անկախության հռչակագրին սահմանադրական հղումից, ի՞նչ հետևանքներ կունենա դա, և ի՞նչ անվտանգության ու խաղաղության երաշխիքներ կստանա Հայաստանը։

Հիմնական հարցը միայն այն չէ, թե ինչպիսին կլինի նոր Սահմանադրությունը։ Արդյո՞ք հայ ժողովուրդը պատրաստ է հրաժարվել Անկախության հռչակագրում ամրագրված Միացումի հետ իր պատմական կապից, և ինչպե՞ս է նա բացատրելու այս ընտրությունը հաջորդ սերնդին։

Խաղաղությունը անհրաժեշտ է։ Հայաստանի անկախությունը պետք է պահպանվի և ամրապնդվի։ Սակայն Միացումը, ազգային շարժումը և Անկախության հռչակագիրը Երրորդ Հանրապետության ծննդյան պատմության մի մասն են և անկախության գրավականը։ Հիմքերից հրաժարվելը չի կարող ամուր կառույցի հիմք նշանակել։

Երրորդ Հանրապետությունը չի ծնվել վակուումիմեջ։ Եվ նախքան սեփական պատմական հիմքերը փոխելը, պետությունը պարտավոր է բացատրել ժողովրդին, թե ինչ կփոխվի և ինչ գին կունենա այս ընտրությունը ապագա սերունդների համար։

Արսեն Աղաջանյան