«Իսկանդերների լռությունը» 44-օրյա պատերազմում

Ներկայացնում ենք russia-artsakh.ru-ի հոդվածից մի քանի դրվագ

Ալեքսանդր Պետրոսյան, պատմության ուսուցիչ.

«Ո՛չ 2016 թվականին, երբ Փաշինյանը իշխանության գլուխ չէր, ո՛չ 2020 թվականին, ո՛չ 2021 և 2022 թվականներին, երբ ադրբեջանցիները ագրեսիա իրականացրին ոչ միայն Արցախի, այլև հենց Հայաստանի Հանրապետության դեմ, ինչպես հայտնի է, մեծ մասամբ ռուսական զենքի օգնությամբ, «ռուսական հրաշք զենքը» չի կիրառվել։ Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին նախկինում մատակարարված «Իսկանդեր» հրթիռները, ինչ-ինչ պատճառներով, անարդյունավետ էին։ Դրա պատճառը դեռևս ոչ ոքի կողմից հստակ չի նշվել» (https://dzen.ru/a/aum186HdriT9u-iz):

Մինչդեռ, 44-օրյա պատերազմի ընթացքում, 2016 թվականին Ռուսաստանի կողմից Հայաստանին մատակարարված «Իսկանդեր» հրթիռային համակարգերը ոչ մի հրթիռ չեն արձակել պատերազմող Լեռնային Ղարաբաղի տարածաշրջանի սահմաններին գտնվող թշնամու ուժերի և ակտիվների վրա։ Չնայած նման թիրախները շատ էին։

Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարության խոսնակ Իգոր Կոնաշենկովը 2021 թվականի փետրվարի 25-ին հայտարարել է. «Մեր ունեցած հավաստի տեղեկատվության համաձայն, որը հաստատվել է օբյեկտիվ ստուգմամբ, Լեռնային Ղարաբաղում հակամարտության ընթացքում այս տեսակի ոչ մի հրթիռային համակարգ չի օգտագործվել։ Ամբողջ զինամթերքը պահվում է Հայաստանի Հանրապետության զինված ուժերի պահեստներում…» (https://russia-armenia.info/node/74864?ysclid=mw4ttb0q4152095913)

Միայն 44-օրյա պատերազմի վերջին օրը (այդ օրը ադրբեջանցիները Նախիջևանի մոտ հայկական տարածքի վրայով խոցեցին ռուսական Մի-24 ուղղաթիռը) Շուշիի մատույցներում ենթադրաբար պայթել է «Իսկանդեր» հրթիռը։ Աբշերոնցիները ցույց են տվել ինչ-որ բեկորները, իբր, որոշելով նշագրումներով, որ դա ոչ թե հայկական բանակի սպառազինության մեջ գտնվող «Իսկանդեր» հրթիռներից էր, այլ ռուսական բանակի սպառազինության մեջ գտնվող «Իսկանդեր-Մ» համակարգից, որն ունի ավելի մեծ հեռահարություն։

Փաստն այն է, որ միջազգային համաձայնագրերի համաձայն, Ռուսաստանի Դաշնությունը սահմանափակում է արտասահմանում վաճառվող բոլոր օպերատիվ-մարտավարական հրթիռների հեռահարությունը մինչև 300 կիլոմետր (280՝ հայկական «Իսկանդերների» համար նախատեսված հրթիռների դեպքում):

Սակայն Բաքվի նացիստական ​​ռեժիմին վստահելը կլիներ անխոհեմ քայլ. հնարավոր է, որ վերոնշյալ հրթիռի բեկորները Սիրիայի որևէ վայրում հավաքել են սիրիացի իսլամիստ զինյալները, ապա թուրքերը դրանք Բաքվին են հանձնել՝ Մոսկվային մեղադրելու 44-օրյա պատերազմի կարևոր օրը հայկական կողմին աջակցելու մեջ։

Մինչդեռ փաստը մնում է անփոփոխ. հայկական բանակի սպառազինության մեջ գտնվող «Իսկանդեր» հրթիռները լռել են 44-օրյա պատերազմի ողջ ընթացքում։ «Ինչո՞ւ» հարցը մնում է բաց։

Տարօրինակ է նաև, որ դեռևս 2016 թվականի հոկտեմբերին, այսինքն՝ անմիջապես այն բանից հետո, երբ Հայաստանը ստացավ «Իսկանդեր» հրթիռները, Աբշերոնի պաշտպանության նախարար Հասանովը հայտարարել է. «Այս հրթիռները օգտագործելու Հայաստանի սպառնալիքները ոչ այլ ինչ են, քան հորինվածք»։

(https://russia-armenia.info/node/32338?ysclid=mw4v1lye3g159828104)

Լուրջ ռազմական փորձագետների կարծիքով՝ կարող է լինել միայն մեկ պատասխան։ «Իսկանդեր» հրթիռները Հայաստանին մատակարարվել են միայն Հայաստանի դեմ ուղղակի ագրեսիայի դեպքում դրանք օգտագործելու իրավունքով։ Սակայն Կրեմլը նման գործողություն չի ճանաչել ո՛չ 2020 թվականի, ո՛չ էլ 2021-2022 թվականների ագրեսիան։ Հետևաբար, այս մարտավարական հրթիռային համակարգերը չէին կարող օգտագործվել։

2017 թվականի հուլիսին Voskanapat.info-ին տված հարցազրույցում Ռազմավարական կոնյունկտուրայի կենտրոնի տնօրեն Իվան Կոնովալովն ասել է. «Որպեսզի Հայաստանը օգտագործի «Իսկանդեր» հրթիռները, անհրաժեշտ կլինի հակամարտության լուրջ սրացում»։ «Չեմ կարծում, որ Ադրբեջանը պատրաստ է նման սրացման» (https://russia-armenia.info/node/40540?ysclid=mw4wmwk1l8600319508)։ Ինչպես տեսնում ենք, Կոնովալովը սխալվում էր։

Ավելին, 44-օրյա պատերազմի ընթացքում թուրք-ադրբեջանական տանդեմի կողմից Հայաստանի Հանրապետության դեմ ագրեսիայի ակնհայտ դեպքեր են եղել.

— հայկական Սու-25 գրոհային ինքնաթիռի խոցումը ՆԱՏՕ-ի (թուրքական) F-16 կործանիչի կողմից Հայաստանի Վարդենիսի շրջանի երկնքում.

— պատերազմի առաջին օրերին Աբովյան քաղաքի մոտակայքում հայկական ՀՕՊ ուժերի կողմից երկու թևավոր հրթիռների խափանումը.

— Հայաստանի սահմանային տարածքների բազմակի հրետակոծությունները, այդ թվում՝ Գորիսի շրջանում S-300 ՀՕՊ համակարգի արձակիչի ոչնչացումը։

Եվ այլն։

Այլ կերպ ասած, «Իսկանդեր» հրթիռների կիրառումը, կարծես, կախված էր նրանից, թե արդյոք Կրեմլը կճանաչի թուրք-ադրբեջանական տանդեմի ագրեսիան Հայաստանի դեմ։ Ինչպես տեսնում ենք, այն չարեց դա։

2024 թվականի նոյեմբերի 28-ին, Աստանայում կայացած ՀԱՊԿ գագաթնաժողովի ժամանակ, Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, խոսելով 2020 թվականի աշնանային իրադարձությունների մասին, հայտարարեց. «…արտաքին ագրեսիա չի եղել Հայաստանի դեմ» (https://tass.ru/politika/22525527):

Տեխնիկապես, «Իսկանդեր» SRBM հրթիռների արձակման բանալիները (կոդերը) կարող էին այնպես կարգավորվել, որ առանց վաճառող կողմի (Ռուսաստանի) մասնակցության ոչ մի հրթիռ չարձակվեր:

Նմանատիպ օրինակ տեղի ունեցավ 1982 թվականի անգլո-արգենտինական հակամարտության ժամանակ։

Հակամարտությունից առաջ ֆրանսիացիները Արգենտինային վաճառել էին Exocet օդ-մակերևույթ դասի հակածովային հրթիռներ։ 1982 թվականի մայիսի 4-ին Արգենտինայի ռազմաօդային ուժերի օդաչուները, որոնք վարում էին երկու ֆրանսիական Super Etendard գրոհային ինքնաթիռ, թռիչքի ընթացքում վառելիքի լիցքավորման շնորհիվ թռան ափից շատ ավելի հեռու, քան բրիտանացիներն էին սպասում։ 22 կմ հեռավորությունից Exocet-ը ճշգրիտ հարվածեց բրիտանական նոր HMS Sheffield ականակիրին, որը հետագայում խորտակվեց՝ սպանելով 20 բրիտանացի անձնակազմի և վիրավորելով 26-ի։ Բրիտանացիները, հիմնվելով ֆրանսիական երաշխիքների վրա, սկզբում վստահ էին, որ թշնամու օդային արձակվող Exocet հակածովային հրթիռների սպառնալիք չկա։

Շեֆիլդի աղետից հետո Թետչերը զայրացած զանգահարեց Ֆրանսիայի նախագահ Շիրակին և գոռաց, որ կօգտագործի մարտավարական միջուկային զենք արգենտինական բազաների դեմ, եթե ֆրանսիացիները չվերծանեն հրթիռները։ Ֆրանսիացիները հաշտվեցին իրենց ՆԱՏՕ-ի դաշնակցի հետ և վերագործարկեցին հրթիռների արձակման կոդերը։ Այսպիսով, արգենտինացիները կորցրեցին իրենց հիմնական փաստարկը բրիտանական նավատորմի հետ վեճում։

Նմանատիպ բան հեշտությամբ կարող էր տեղի ունենալ նաև Հայաստանում 2020 թվականին։

Ֆրանսիան և Միացյալ Թագավորությունը ՆԱՏՕ-ի դաշնակիցներ էին 1982 թվականին։

Ռուսաստանն ու Հայաստանը, 2020 թվականի աշնան դրությամբ, 1997 թվականից ի վեր երկկողմ պայմանագիր ունեին և ՀԱՊԿ դաշնակիցներ էին։

Բայց զգացեք տարբերությունը։

Ալեքսանդր ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ