Step1.am-ի զրուցակիցն է Արցախի մարդու իրավունքների պաշտպան Գեղամ Ստեփանյանը։

-Պարոն Ստեփանյան, ձեր տեղեկություններով՝ քանի՞ հայ է մնացել օկուպացված Արցախում։

-Իմ ունեցած տեղեկություններով՝ Արցախում 13 հայ է մնացել։ Դա վերջանական ու ստույգ թիվ չէ, բայց դատելով պարբերաբար ստացված տեղեկություններից եւ ոմանց վկայություններից՝ այդ թիվն է։ Բայց բոլորի անուն-ազգանուններով ամբողջական ցուցակը ես չունեմ։ Արցախում մնացած հայերը հիմնականում տարեցներ եւ առողջական որոշակի խնդիրներ ունեցող անձինք են։

-Բաքվի լրատվամիջոցները հաղորդեցին, թե Արցախի բնակիչ Կարեն Ավանեսյանը ձերբակալվել է Ստեփանակերտում։ Իբր, նա զինված է եղել «Կալաշնիկով» ինքնաձիգով, չորս լիցքավորված պահեստատուփով եւ հինգ նռնակով, երեք ձեռքի նռնակ է նետել ոստիկանների ուղղությամբ եւ կրակ բացել ինքնաձիգից։ Ի՞նչ մանրամասներ եք պարզել այդ դեպքի հետ կապված։

-Քանի որ մենք ամբողջական տեղեկություն չունենք եւ տեղեկությունը ստանում ենք բացառապես ադրբեջանական աղբյուրներից, իսկ ադրբեջանական աղբյուրներին չենք վստահում, հետեւաբար, չենք կարող հստակ ասել, որ այդ դեպքը տեղի է ունեցել կամ հենց այդպես է տեղի ունեցել, ինչպես ներկայացնում են ադրբեջանական աղբյուրները։ Մի ուշագրավ հանգամանք կա, որի վրա կուզեի ուշադրություն դարձնենք։ Մենք ունենք տեղեկություն, որ Ստեփանակերտում որեւէ միջոցառումից առաջ այնտեղ գտնվող հայերին հավաքում էին մեկ ապաստանում։ Զարմանալի է՝ բա այդ դեպքում ինչպե՞ս է ստացվում, որ այնտեղ միջոցառում է կազմակերպվել, բայց նույն Կարեն Ավանեսյանը չի տարվել այդ ապաստան, այլ ունեցել է հնարավորություն՝ հանգիստ շրջելու Ստեփանակերտում։ Մենք ունենք տեղեկություն, որ նրանց շարժը սահմանափակված է, գտնվում են վերահսկողության ներքո։ Հիմնվելով քիչ թե շատ ունեցած տեղեկատվության վրա՝ ես այս պատմությունն այնքան էլ արժանահավատ չեմ հարմարում։

-Իսկ ո՞րն է ադրբեջանցիների նպատակը, երբ նման սցենար են բեմադրում։

-Նպատակն ադրբեջանական քարոզչության հիմնական թեզերի սպասարկումն է՝ ներկայացնել արցախցիներին որպես «ահաբեկիչներ», «սեպարատիստներ», մարդիկ, որոնցից մշտապես հանցագործություն պետք է սպասել, եւ դա ներկայացնում են միջազգային հարթակներում։ Քանի որ մանրամասներին չեմ տիրապետում, այդ տեղեկությունը մեզ հասանելի չէ, ավելի շատ գնահատականներ չեմ կարող տալ, բայց մենք ադրբեջանական մեդիայում տեսանք, որ հարցն այդ համատեքստում է ներկայացվում, որ Արցախում մնացած հայերն անգամ իրենցից վտանգ են ներկայացնում։ Ես կարծում եմ, որ սա հենց այդ քարոզչական նպատակն է հետապնդում։ Երեկ հետեւեցի տեղեկատվական հոսքին, կային մարդիկ, ովքեր անձամբ ճանաչում էին Կարեն Ավանեսյանին եւ փաստում են, որ նրանից նման արարք ընդհանրապես սպասելի չէ, նա ի զորու չէ նման քայլ կատարել։ Այսինքն՝ երբ տարբեր աղբյուրներից ստանում ենք այս ինֆորմացիան, գալիս ենք այն եզրահանգման, որ միգուցե սա Ադրբեջանի կողմից հերթական բեմականացրած քայլն է։

-Արդյոք սա եւ նմանօրինակ դեպքերը նաեւ փաստո՞ւմ են, որ հայերը չեն կարող Արցախում ադրբեջանցիների ենթակայության տակ ապրել։

-Մենք բազմիցս խոսել ենք այն մասին, որ անգամ մարդիկ, ովքեր որոշում են կայացրել մնալ Արցախում, այդ մարդկանց լիարժեք կյանքի մասին խոսել չենք կարող։ Նրանք գտնվում են ամբողջական վերահսկողության ներքո, նրանց ցանկացած քայլը վերահսկվում է։ Նաեւ երկրորդ ուշագրավ հանգամանքի վրա ուշադրություն դարձնենք՝ չէ՞ որ ադրբեջանական մեդիայում տարածվեց տեսանյութ, որ Կարենի ամեն քայլափոխը նկարահանված է ինչ-որ տեսախցիկներով։ Փաստորեն այնպիսի իրավիճակ ունենք, որ հայերի յուրաքանչյուր քայլը գտնվում է ադրբեջանական հատուկ ծառայությունների վերահսկողության ներքո։ Իսկ առհասարակ հայերի եւ ադրբեջանցիների համակեցության մասին չենք կարող խասել, որովհետեւ դա հեքիաթի ժանրից է։ 30 տարի Ադրբեջանում մեծացած սերնդի համար հայատյացությունը կարեւոր գաղափարախոսություն է եւ իրենց ինքնության անբաժան մասը։ Խոսել համակեցության մասին, դա ընդհանապես տեղին չէ, դա իրականության հետ որեւէ աղերս չունի։ Նաեւ այս դեպքը միգուցե գալիս է ապացուցելու, որ, այո, ադրբեջանական վերահսկողության ներքո հայ մարդու կյանքն ուղղակի դժոխք է։

Ավելի քան 2 ամիս անազատության մեջ գտնվող Միքայել արքեպիսկոպոս Աջապահյանը, որը մեղադրվում է իշխանության զավթման կոչի համար, երեկ դատարանում իր խոսքում, որը տևեց մոտ 1 ժամ, պնդեց, որ իր հանդեպ քաղաքական հետապնդումը «նաև մտնում է ընդհանուր եկեղեցահալած իրենց թվացյալ այս քաղաքականության մեջ: Անշուշտ, նպատակն ինձ վարկաբեկելն էր, հասարակության լայն զանգվածին ցույց տալու, որ տեսեք, այն հոգևորականը, որին այսքան տարի հարգել եք, հանցագործ է»: 

Նա ասել է, որ Փաշինյանը հույս ուներ “Նոր Հայաստան, նոր եկեղեցի” շարժման առաջնորդ ընտրել հենց իրեն՝ սրբազանին, սակայն սխալվեց։ Սրբազանը, որը աջակցեց “հեղափոխությանը”, դադարեց դա անել, երբ 2 օր հետո Փաշինյանն ասաց՝ կամ ես կլինեմ վարչապետ, կամ այս երկրում վարչապետ չի լինի։

«Հետո իրեն գերագույն, գլխավոր հրամանատար կարծող անձը հարբած վիճակում ասաց՝ ո՞վ է, որ կասկածում է իմ կարողությունների վրա։ Եվ դրանից հետո ու միշտ լրագրողները պարբերաբար ինձ անհանգստացնում էին՝ ի՞նչ կասեք այս մասին։ Եվ ես երբևէ չեմ կանչել որևիցե մի լրագրողի, ասել՝ արի, քեզ բան ունեմ ասելու, երբևիցե չեմ մտել ուղիղ եթեր՝ ինչ-որ բան ասելու։ Եվ երբ դրանից հետո լրագրողները հարցրել են՝ ի՞նչ կասեք, ասել եմ՝ պետք է ռազմական հեղաշրջում»,- ասաց Միքայել Աջապահյանը։

Նա նշեց, որ այդ խոսքերը 2020 թվականին ասել է, քանի որ Նիկոլ Փաշինյանը սպառնալիք է եղել այս երկրի համար, և այդ սպառնալիքը պետք է չեզոքացվի, վնասազերծվի։ «Եվ սա է, որ ասում եմ առայսօր, ասում եմ նաև այսօր»,- ասաց Աջապահյանը։

Լուսանկարը՝ Հետքից

Արցախցի դպրոցահասակ երեխաներին աջակցելու նախաձեռնությանը միացել են մոտ 300 անձինք ու կազմակերպություններ, երեխաներն ապահովվել են հագուստով, գրենական պիտույքներով, պայուսակներով։

Արդեն 5 տարի է՝ արցախցի Սայիդա Պողոսյանը եւ իր ընկերները իրականացնում են այս նախաձեռնությունը։ Սայիդա Պողոսյանը step1.am-ի ասում է, որ նախաձեռնությանը միացել են նաեւ Ռուսաստանում ու եվրոպական երկրներում բնակվող հայերը, այդ թվում՝ բռնի տեղահանված արցախցիները։

Սայիդա Պողոսյանը պատմեց, որ Սփյուռքից Հասմիկն իր ընկերների հետ եկել էր Հայաստան՝ Հայաստան-Պորտուգալիա ֆուտբոլային խաղը դիտելու, բայց իրենց տոմսերը վաճառել են ու արցախցի երեխաների համար հագուստ գնել՝ ուղարկելով սահմանամերձ գյուղեր։ Սայիդա Պողոսյանի խոսքով՝ կարեւոր է, որ մարդիկ անտարբեր չեն այս նախաձեռնությանը։ Կա տարածված կարծիք, թե հասարակությունն անտարբեր է, իսկ Սփյուռքի հայերը հիասթափված են, չեն ուզում առնչվել Հայաստանի հայերի հետ։ «Բայց ճիշտ կազմակերպման ու բաց աշխատանքի արդյունքում այսօր մենք ունենք այս արդյունքը»,- ասաց նա։

«Այս աջակցությունը հավաքվելով՝ 900 երեխայի համար դարձել է գրենական պիտույք, պայուսակներ, հագուստ եւ հույս։ Մենք չէինք սպասում, որ այս արդյունքը կունենայինք։ Աջակցությունը ուղարկվել է Հայաստանի տարբեր մարզեր, այդպիսի մարզ չի եղել, որ չկարողանանք հասնել։ Իհարկե, ունեցել ենք համայնքներ, որտեղ երեխաներն ապահովված են եղել, օրինակ, Մեծ Մասրիկը, այնտեղից ոչ մի ծնող մեզ չի դիմել»,- ասաց նա։

Ըստ Սայիդա Պողոսյանի՝ դեռեւս գրանցված է 200 երեխա, ովքեր հագուստի, գրենական պիտույքների կարիք ունեն, նրանք հիմնականում սահմանամերձ գյուղերից են։ Արցախցի ամենաշատ երեխաները գրանցված են Գորիսում, այնտեղ աջակցություն է հատկացվել մոտ 200 երեխայի, բայց դեռ կան կարիք ունեցողներ։ Սայիդա Պողոսյանի խոսքով՝ այս նախաձեռնությունը շարունակական է, ովքեր ցանկանում են, ամբողջ տարվա ընթացքում կարող են օգնել արցախցի երեխաներին հագուստով ու գրենական պիտույքով։

«Հագուստի, կոշիկի, պայուսակի կարիք ունեն, մենք գիտենք, որ մարզերում խոշորացված համայքներում երեխաները շատ երկար են քայլում՝ օրվա մեջ 2, 3, 5 կմ, դրա հետեւանքով կոշիկները շուտ են մաշվում։ Ունեցանք մի ընտանիք, որ 9 երեխա ունեին, մաքուր ու կոկիկ հագնված եկել էին գրենական իրերը ստանալու։ Եվ դա մեզ ավելի է պարտավորեցնում։ Նաեւ դեպք եղավ, երբ մայրը հեռավոր բնակավայրից եկելն էր, որ ստանար երկու պայուսակ։ Չեմ կարողանում նկարագել զգացողություններս, ինչո՞ւ պետք է մենք հասնենք այն օրվան, որ ծնողը, որը կորցրել է իր զավակին կամ կինը, որը կորցրել է իր ամուսնուն, այդպիսի մեծ դժվարություններով գա հասնի, ստանա ընդամենը երկու պայուսակ կամ գրենական իրեր։ Իհարկե, իրենք գնահատում են մեր կատարած հսկայական աշխատանքը, եւ հենց դա էլ մեզ պարտավորեցնում է, որ շարունակենք օգնել։ Միայն համախմբման շնորհիվ է հնարավոր այդ ամենն անել, իսկ մենք այդ արդյունքն ունենք»,- նշեց Սայիդա Պողոսյանը։

Ռոզա Հովհաննիսյան