Միջազգային արբիտրաժի փորձագետ Սարգիս Գրիգորյանը Sputnik Արմենիայի հետ զրույցում նշել է, որ թեև հայցերի բովանդակությունը գաղտնազերծված չէ, բայց Ադրբեջանը տարբեր պաշտոնական հայտարարություններ է արել` բացահայտելով հայցերի ոչ միայն բովանդակությունը, այլև իրավական հիմքերը։

Ադրբեջանն ընդդեմ Հայաստանի 2 միջպետական արբիտրաժային հայց է ներկայացրել Հաագայի մշտական արբիտրաժային դատարան: Sputnik Արմենիային այս մասին հայտնել է միջազգային արբիտրաժի փորձագետ Սարգիս Գրիգորյանը։

«Տվյալ գործերի շրջանակներում արդեն նշանակվել են արբիտրաժային տրիբունալներ։ Այսինքն` կողմերը նշանակել են իրենց արբիտորներին, ունեն նախագահող։ Երկու գործերով առաջին նիստերն արդեն տեղի են ունեցել։ Երկու գործերով էլ տրիբունալներն ընդունել են ընթացակարգերը, արբիտրաժային կանոնները` ինչպես է գործը ընթանալու, ինչպես են քննվելու վարույթները, ապացույցները, ինչպես են ներկայացվելու վկաների ցուցմունքները, փորձագետների եզրակացությունները և այլն։ Երկու գործերը ներկայում ընթանում են»,– հայտնել է մեր զրուցակիցը` հավելելով, որ ըստ հաստատված ժամանակացույցի` գործերը պետք է ավարտվեն 2027թ–ի սկզբում։

Հայցադիմումները, Սարգիս Գրիգորյանի խոսքով, դեռ գաղտնազերծված չեն։ Հայաստանը դրանց վերաբերյալ հրապարակային հայտարարություն չի արել։ Մինչդեռ Ադրբեջանը տարբեր առիթներով արդեն մի քանի պաշտոնական հայտարարություն է տարածել` նշելով, որ նպատակ ունի ՀՀ–ին պատասխանատվության ենթարկել ԼՂ–ում շրջակա միջավայրի և կենսաբազմազաության ոչնչացման համար։

Գրիգորյանի խոսքով` առաջին հայցը, որը ներկայացվել է 2023թ–ի հունվարին Վայրի բնության և բնական միջավայրի պահպանման մասին Բեռնի կոնվենցիայի շրջանակներում է։

«Սա, իհարկե, անհեթեթություն է։ Բայց Ադրբեջանը նաև հայտարարել է, որ 2020թ–ի պատերազմից հետո շրջակա միջավայրի ոչնչացման ապացույցներ է հավաքել։ Այսինքն, ըստ էության հայտարարել է, որ իր միջպետական հայցը հիմնված է 2020թ–ի պատերազմից հետո ձեռք բերված ապացույցների վրա»,– նշում է Գրիգորյանը` հավելելով, որ այս համատեքստում ՀՀ–ի պաշտպանության գործիքներից մեկը պետք է լինի այն փաստը, որ հենց Ադրբեջանն է շրջակա միջավայրին վնաս հասցրել ` պատերազմի արդյունքում ոնչացնելով բնությունը։ Բայց սա առայժմ զուտ մասնագիտական կարծիք է, քանի որ Ադրբեջանի հայցի վերաբերյալ ՀՀ–ի պաշտոնական դիրքորոշումը դեռ հայտնի չէ։

Գրիգորյանի տեղեկություններով` Ադրբեջանը որպես ապացույց մեջբերել է նաև ՄԱԿ–ի 2022թ–ի զեկույցը` ցույց տալու` իբր Հայաստանը անտառահատումներ է իրականացրել։

Ռուսաստանի Դաշնության փոխվարչապետ Ալեքսեյ Օվերչուկը երեկ ասել է. «Հայաստանը պաշտոնապես դուրս չի եկել եռակողմ հայտարարությունից և հետ չի վերցրել իր ստորագրությունը, բայց միևնույն ժամանակ արդեն մեկուկես տարի գրեթե ոչ մի տեղաշարժ չի եղել փոխվարչապետների մակարդակով եռակողմ աշխատանքային խմբի գծով»։ Օվերչուկի խոսքով, տարածաշրջանում տնտեսական և տրանսպորտային միջանցքների ապաշրջափակումը «հնարավոր է միայն Ռուսաստանի մասնակցությամբ»։ (https://news.am/rus/news/846438.html)

Պարոնայք Օվերչուկն ու Լավրովը պարբերաբար դժգոհում են Անկարա-Բաքու դաշինքին իր տարածքում տարանցիկ միջանցք տրամադրելու Հայաստանի դժկամությունից։ Նկատի ունեցեք, որ նրանք առաջ են մղում հենց այս միջանցքը՝ բարձրաձայնելով բացառապես այս պանթուրանական նախագիծը որպես «տարածաշրջանի տնտեսական և տրանսպորտային միջանցքների ապաշրջափակում»։

Համաձայն պրն. Լավրովի ու Օվերչուկի ցանկությունների՝ «Մեղրի երթուղի» – Զանգեզուր միջանցքը պետք է միավորի Թուրքիան և Ադրբեջանը ռուսական ԱԴԾ զորքերի վերահսկողության տակ։ Այս մասին բազմիցս հայտարարել են պրն. Լավրովը, Գալուզինը, Զախարովան և այլ պաշտոնյաներ (տե՛ս «Մաշան և Մեղրու ճանապարհը», http://russia-artsakh.ru/index.php/node/18028 և այլն):

Մինչդեռ բոլորն իրենց աչքի առաջ ունեն թարմ օրինակ, թե ինչպես ռուս խաղաղապահները թույլ տվեցին Ալիևի նացիստական ​​ռեժիմին շրջափակել Լեռնային Ղարաբաղը 2022 թվականի դեկտեմբերի – 2023 թվականի սեպտեմբերին միանգամից մի քանի վայրերում, թույլ տվեցին ագրեսիա և էթնիկ զտումներ Լեռնային Ղարաբաղում, իսկ հետո՝ ամբողջությամբ հայաթափեցին։

Ի՞նչն է խանգարում ՌԴ ԱԴԾ սահմանապահ զորքերին հայկական Սյունիքում կատարել նույն հնարքը՝ վերահսկողությունը փոխանցել ադրբեջանա-թուրքերին, ինչպես արեցին Լաչինի միջանցքում։

«Հայաստանի անվտանգությունն ու տարածքային ամբողջականությունը պաշտպանելու գործում Մոսկվայի ձախողումը, ռուս խաղաղապահների վատ գործունեությունը Լաչինի միջանցքում և դրա հետևանքով ճնշումը այս շրջանի բնակիչների վրա ստիպել են ՀՀ վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանին վերանայել իր կառավարության անվտանգության և ռազմական ամբողջականության նախկին քաղաքականությունը։

Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը և նրա թուրք գործընկեր Ռեջեփ Թայիփ Էրդողանը ձգտել են ստեղծել Զանգեզուրի միջանցքը, որն առաջին անգամ կմիացներ այսպես կոչված թյուրքական աշխարհի երկու մասերը՝ փորձելով հիմք դնել «Միջին միջանցքի» և կապ Չինաստանի և Եվրամիության միջև: Նման պլանի իրականացումը գործնականում հակասում է Ռուսաստանի և Իրանի ազգային շահերին, քանի որ դա կհանգեցնի նրան, որ այս երկու խոշոր երկրները կհեռացվեն ապագա հիմնական տարանցիկ ուղիներից։ Մինչդեռ նման միջանցքի ստեղծումը ընդմիշտ կդադարեցնի Իրանի մուտքը Եվրոպա»։

Սա Իրանի պաշտոնական պետական ​​Mehr լրատվական գործակալության (Ռուսաստանի ԻՏԱՌ-ՏԱՍՍ-ի նման) հոդվածից է՝ «Իրանի մոտեցումը Զանգեզուրի միջանցքի երկայնքով. ո՞ր լուծումն է լավագույնը»։ (https://news.am/rus/news/841366.html)

Իսկ Իրանի խորհրդարանի ազգային անվտանգության և արտաքին քաղաքականության հանձնաժողովի անդամ Ֆադահոսեյն Մալեքին Tasnim լրատվական գործակալությանը տված հարցազրույցում անմիջապես ասաց, որ Իրանն ակնկալում է, որ Մոսկվան կխուսափի պարադոքսալ պահվածքից Թեհրանի հետ հարաբերություններում:

«Իրանի դիվանագիտությունը վճռական պատասխան կտա ՌԴ նախագահի՝ Զանգեզուրի միջանցքին աջակցելու վերջին դիրքորոշմանը»,- հավելել է պատգամավորը՝ ընդգծելով, որ Իրանի ազգային շահերը կարմիր գիծ են, որը չի կարող անցնել որևէ սպառնալիքով։ Մալեքին տարածաշրջանային հարցերում Ռուսաստանի երկակի ստանդարտները և «Զանգեզուրի միջանցք» ստեղծելու ցանկությունը անվանել է «դանակ թիկունքից», ինչը բացարձակապես անընդունելի է Իրանի համար» (https://news.am/rus/news/841362.html) .

Այս հարցի շուրջ անմիջապես խոսել է նաեւ Tasnim լրատվական գործակալությունը։

«ՌԴ ԱԳՆ-ն հայտարարություններ է արել, որոնք հակասում են Իրանի սպասումներին։ Ռուսներն իրանցի բարձրաստիճան պաշտոնյաների միջոցով լավ տեղեկացված են Իրանի հստակ դիրքորոշման մասին, որ Իրանի Իսլամական Հանրապետությունը դեմ է Նախիջևանը Ադրբեջանին կապող ցանկացած տեսակի միջանցքին, ինչպիսին է Զանգեզուրը և այլն: Ահա թե ինչու է այս դիրքը զարմանալի!

Իրանը չի ընդունում Իրանի Իսլամական Հանրապետության որևէ հատվածում իր սահմանների և անվտանգության սահմանների որևէ փոփոխություն… Ուրեմն ինչու են մեր ռուս ընկերները կարծում, որ պետք է օգտագործեն Զանգեզուրի միջանցքը Հայաստանի հետ իրենց խնդիրները լուծելու համար։ Ինչու՞ Ռուսաստանը հայտարարեց դա նույնիսկ հիմա, երբ Իրանը հստակ արտահայտել է իր դիրքորոշումը, և դա դարձել է միանշանակ խնդիր աշխարհում, և Իրանի դիրքորոշումն այս հարցում նույնպես կողմերը ճանաչում են, սա զարմանալի հարց է։

«Ռազմավարական հարաբերությունների» հայեցակարգի համաձայն, որին ձգտում են Իրանը և Ռուսաստանը, նման մարտավարական քայլերը հակասում են ռազմավարական հարաբերությունների հիմքերին։

(https://news.am/rus/news/840818.html)

Հոկտեմբերի 4-ին ՌԴ ԱԴԾ տնօրեն Ալեքսանդր Բորտնիկովը նշել է, որ Հայաստանում տեղակայված եվրոպական դիտորդական առաքելությունը «հետախուզական գործունեություն է իրականացնում՝ ելնելով ՆԱՏՕ-ի կոնկրետ երկրի շահերից՝ ընդդեմ Ռուսաստանի և Իրանի։ Արևմուտքը ձգտում է ՆԱՏՕ-ի երկրներից իր «խաղաղապահ» ​​կոնտինգենտին ներմուծել Անդրկովկաս՝ իբր օգնելու Երևանի և Բաքվի միջև հարաբերությունների կարգավորմանը։

«Ամերիկացիներն ու եվրոպացիներն ակնհայտորեն շահագրգռված չեն Անդրկովկասում կայունության հաստատմամբ։ Երևանին համոզելով ձգձգել Բաքվի հետ բանակցությունները՝ Արևմուտքը փորձում է առաջնորդել ադրբեջանա-հայկական կարգավորման գործընթացը և հասնել տարածաշրջանում իր «խաղաղապահ» ​​կոնտինգենտի տեղակայմանը դե յուրե ՄԱԿ-ի հովանու ներքո և դե ֆակտո՝ ՆԱՏՕ-ի»,- ասել է Բորտնիկովը Աստանայում ԱՊՀ անվտանգության մարմինների և հատուկ ծառայությունների ղեկավարների խորհրդի 55-րդ նիստում (Պարոն Բորտնիկովի «հայտնությունը ուշացել է 4,5 տարի», http://russia-artsakh.ru. /հանգույց/19709):

Հոկտեմբերի 8-ին մոտավորապես նույն բանը լսվեց Բաքվից։

«Հայաստանի տարածքում ԵՄ առաքելության տեղադրումը պայմանական սահմանին ավելի է սրում իրավիճակը», – ՆԱՏՕ-ի միջազգային ռազմական գլխավոր տնօրենի հետ հանդիպմանն ասել է Ադրբեջանի պաշտպանության փոխնախարար-ԳՇ պետ Քերիմ Վելիևը Ադրբեջանում գտնվող գեներալ-լեյտենանտ Յանուշ Ադամչակին։

Լավ, իսկ Իրա՞նը։ Ոչինչ։ Իրանցի գործիչները բազմիցս հայտարարել են, որ իրենց շատ ավելի մտահոգում է Ադրբեջանում թուրքական զինված ուժերի ներկայությունը, քան Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելությունը։

Դա հասկանալի է։ Որովհետև, եթե Հայաստանում լինեին ոչ թե ԵՄ առաքելություն, այլ ՀԱՊԿ դիտորդներ, ապա Ռուսաստանի Դաշնության ԱԴԾ-ի հաջորդ «խաղաղապահներ», նրանք նույնքան հանգիստ կհանձնեին Հայաստանի այս հատվածը Անկարա-Բաքու դաշինքին, ինչպես արդեն իսկ արվել է Կրեմլի կողմից Լեռնային Ղարաբաղում։ Եվ հետո նույնիսկ կասեին, որ «ամեն ինչի մեղավորը Երևանն է»։

Եվ ԵՄ դիտորդական առաքելությունը դեռևս հույս է տալիս Իրանին, որ Ալիևի նացիստական ​​ռեժիմի կողմից Սյունիքը գրավելու և Անկարայից և Բաքվից եկած պանթուրանիստների բաղձալի «Զանգեզուրի միջանցքը» ճեղքելու նպատակով Հայաստանի դեմ ագրեսիայի դեպքում նրանք կփոխանցեն ճշմարտությունը համաշխարհային հանրությանը։ Դա չեն անվանի «սրացում Զանգեզուրում»՝ ի հակադրություն այն բանի, ինչ արեց ԻՏԱՌ-ՏԱՍՍ-ը 2020 թվականի սեպտեմբերի 27-ին՝ Բաքու-Անկարա-միջազգային ահաբեկիչներ դաշինքի՝ Լեռնային Ղարաբաղի դեմ եռակի ագրեսիայի սկսվելուց անմիջապես հետո։ Կամ ՀԱՊԿ-ի նման, որը 2022 թվականի սեպտեմբերի 12-15-ը Հայաստանի դեմ Ալիևի ռեժիմի ագրեսիայից հետո ասում էր՝ «պարզ չէ, թե ում տարածքում են տեղի ունենում բախումները»։

Այսպիսով, Հայաստանում ԵՄ դիտորդական առաքելության վկայությունը լիովին թույլ կտա Իրանին իրավաբանորեն ձեռնարկել համապատասխան քաղաքական և ռազմական քայլեր՝ պաշտպանելու Հայաստանի և Վրաստանի տարածքով դեպի Եվրոպա իր մուտքը և իր սահմանների անվտանգությունը։

Այսպիսի պարադոքսներ։

Ալեքսանդր ԱՆԴՐԵԱՍՅԱՆ

russia-artsakh.ru

«Ինձ մոտ այնպիսի տպավորություն է, որ ամերիկացի կոնգրեսականները (հասկանում եմ, որ նրանք գումար են ստանում իրենց միջազգային լոբբինգի համար։ Նրանք դա չեն թաքցնում), բայց ինձ թվում է, որ նրանք այլ անելիք ունեն»։ Այս մասին այսօր՝ հոկտեմբերի 9-ին, ճեպազրույցում ասել է ՌԴ ԱԳՆ պաշտոնական ներկայացուցիչ Մարիա Զախարովան։

Այսպես, նա պատասխանել է ադրբեջանցի լրագրողի հարցին, ով չափազանց դժգոհ էր մոտ 60 ամերիկացի կոնգրեսականների՝ ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենին ուղղված կոչից՝ Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի վրա ճնշում գործադրելու և ապօրինի պահվող հայ բանտարկյալների ազատ արձակման խնդրանքով։ Նրանք պահանջել են Բաքվի բանտերից ազատել բոլոր քաղբանտարկյալներին COP 29 կլիմայական համաժողովի նախօրեին, որը տեղի կունենա Բաքվում։

«Կարծում եմ՝ անիմաստ է ճնշում գործադրել Ադրբեջանի վրա։ Ադրբեջանի վրա մեկ անգամ չէ, որ ճնշում է գործադրվել տարբեր հարցերի շուրջ»,- ասել է Մարիա Զախարովան։

Մարիա Զախարովան բնականաբար չի աջակցել Արցախում ռուսական զորքերի առաջարկով Բաքվում հայտնված հայ գերիներին ազատ արձակելու կոչերին։

ԱՊՀ երկրների ղեկավարների ոչ պաշտոնական հաղորդակցության կադրերից

Նիկոլ Փաշինյանի և Արարատ Միրզոյանի ներկայիս այցը Մոսկվա առանձնացավ Եզոպոսական այլաբանությամբ, ինչի արդյունքում պարզվեցին հետաքրքիր հանգամանքներ։

Նախ՝ Փաշինյանին օդանավակայանում դիմավորեց կին, ում ինքնությունը հրապարակավ չէր հայտնվել։ Իսկ Ալիեւին պաշտոնապես դիմավորել է ՌԴ ԱԳՆ փոխնախարար Միխայիլ Գալուզինը։ «Գողերի պանյատկաներով» դա շատ բան է նշանակում։

Երկրորդ՝ ռուսական պետական ​​լրատվամիջոցները կադրեր են տարածել, թե ինչպես է Նիկոլ Փաշինյանը իբր խոնարհվում Ադրբեջանի դրոշի առաջ։

Բայց ամենամեծ «եզոոպոս» դուրս եկավ Սերգեյ Լավրովը, ով անսպասելիորեն Արարատ Միրզոյանին հարցրեց՝ Հայաստանում կվադրոբերներ կա՞ն։ Այդ պահին, հավանաբար, «կվադրոբեր» բառը դարձավ ամենաորոնվողը Google համակարգում։ Եվ շատերը պարզեցին, որ կվադրոբերներն այն մարդիկ են, ովքեր իրենց կենդանի են համարում, քայլում են չորս ոտքերի վրա և բարձրանում ծառեր։ Բազմաթիվ են դեպքերը, երբ կվադրոբերներին “ման են տալիս” օձիքով։

Ավելի ուշ Լավրովը բացատրեց, որ հենց նոր տեսել է կվադրոբերի լուսանկարը, դրա համար որոշեց հարցնել։

Բայց Սերգեյ Վիկտորովիչը, ըստ երևույթին, ուզում էր ասել, որ Հայաստանի արտգործնախարարի հետ լուրջ բաների մասին խոսելն իմաստ չունի, և Հայաստանը վաղուց օձիքով է քայլում։ Բանակցություններից հետո դա հաստատեց փոխվարչապետ Օվերչուկը, ով միանշանակ հայտարարեց, որ «Հարավային Կովկասում տնտեսական և տրանսպորտային միջանցքների ապաշրջափակումը հնարավոր է միայն Ռուսաստանի մասնակցությամբ»։

Այս մասին Օվերչուկն ասել է այն բանից հետո, երբ հայտնի է դարձել, որ 2025 թվականի հունվարի 1-ից ռուս սահմանապահները կլքեն հայ-իրանական սահմանի անցակետը, և ընդհանուր առմամբ, այսուհետ ռուսական սահմանների հետ միասին Հայաստանի՝ Իրանի և Թուրքիայի հետ սահմանները ռուսների հետ միասին պահպանվելու են նաեւ հայ սահմանապահները։ Ըստ ամենայնի, Թեհրանը և եվրոպական երկրները խիստ պայմաններ են առաջ քաշել Հայաստանին ապաշրջափակելուց առաջ։

Ստացվում է հետաքրքիր յուղանկար. Մոսկվան համաձայնում է սահմանապահներին հետ կանչել հայ-իրանական անցակետից՝ միաժամանակ ասելով, որ առանց դրա միջանցքներ չեն բացվի։ Օվերչուկը հաստատ նկատի ուներ ոչ թե այսպես կոչված «Զանգեզուրի միջանցքը», այլ Հնդկաստան-Իրան-Հայաստան-Վրաստան-Սև ծով-Եվրոպա ճանապարհը։

Մոսկվան կշարունակի օձիքով խեղդել Հայաստանը, ասել է Մոսկվան Հայաստանի ղեկավարությանը՝ փորձելով թաքցնել զայրույթը, որ ստիպված են սահմանապահներին դուրս բերել հայ-իրանական անցակետից։

Մնում է պարզել, թե ով է կրում օձիքը։

ՌԴ ԱԳ նախարար Լավրովն առաջարկել է 2025 թվականին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք հռչակել «ադրբեջանական Լաչինը», իսկ 2026 թվականին՝ հայկական Մեղրին։

Թվում է թե՝ ինչ կապ ունի այլ պետությունը «ադրբեջանական Լաչինի» և հայկական Մեղրիի հետ։ Բայց ոչ Ռուսաստանի դեպքում, որը երկու տասնամյակ բացահայտորեն թելադրում է մեր երկրներին, թե ինչպես պետք է ապրենք և ինչ անենք աշխարհում։

Լավրովի հայտարարությունից հետո Պուտինի օգնական Ուշակովը, մեկնաբանելով Երևանի և Բաքվի միջև «խաղաղության պայմանագիր» ստորագրելու հնարավորությունը Մոսկվայի հովանու ներքո, ասաց, որ «Ռուսաստանն արել է ամբողջ սեւ գործերը»։

Միայն երեխան է կասկածում, որ Ռուսաստանն է «ամբողջ կեղտոտ գործն արել» Ալիևի համար։

2020 թվականին, 44-օրյա պատերազմի արդյունքներով, Ռուսաստանը Թուրքիային բերեց Կովկաս՝ նրա հետ բաժանելով Արցախը. Թուրքիան հայտնվեց օկուպացված տարածքում, իսկ այսպես կոչված ռուսական խաղաղապահ (՞) կոնտինգենտը շարվեց հայերով դեռ բնակեցված մասում։

Այսինքն՝ «կեղտոտ աշխատանքի» մի մասն այն էր, որ Թուրքիան և նրա վստահված անձը՝ Ադրբեջանը, ջախջախեն Արցախի պաշտպանության բանակը և սահմանեն թուրքական վերահսկողություն։ Ընդգծենք, որ բոլոր իրադարձությունները տեղի են ունեցել այն տարածքում, որը ռասիստական ​​Ադրբեջանը համարում է իրենը։

Հիմա ոչ ոք կասկած չունի, որ 2020 թվականի պատերազմը հրահրվել է Ռուսաստանի և Թուրքիայի կողմից։ Ռուսաստանին անհրաժեշտ էր մտնել Ադրբեջան, իսկ Թուրքիան չէր կարող թույլ տալ նրան միայնակ մտնել, քանի որ հայկական պետականությունը ոչնչացնելու ծրագիրը այս երկու նախկին կայսրությունների մտահղացումն է։ Այդ իսկ պատճառով 2020 թվականի նոյեմբերին հրադադարի հաստատումից հետո Ակնայում ստեղծվեց ռուս-թուրքական մոնիտորինգային կենտրոն, որը, ըստ էության, պետք է ոչ այնքան վերահսկեր Արցախի բնակիչներին՝ բոլոր կողմերից շրջապատված հակառակորդի զորքերով, որքան վերահսկել միմյանց։

Չարաբաստիկ եռակողմ համաձայնագրի համաձայն՝ դրա կետերի մեծ մասի իրականացումը վստահվել է Ռուսաստանին։ Մասնավորապես, Ռուսաստանը պետք է վերահսկեր այսպես կոչված Լաչինի միջանցքը՝ 5 կիլոմետր լայնությամբ։ Նշենք, որ 30 տարի շարունակ միջազգայնորեն ճանաչված Բերձորի մարդասիրական միջանցքը՝ 12 կիլոմետր լայնությամբ, ի վերջո փոխարինվել է ադրբեջանական կողմից ահռելի տեխնիկական խախտումներով կառուցված լեռնային նեղ ճանապարհով։ Հենց դա էլ պետք է վերահսկեին ռուս «խաղաղապահները»։

Նոր երթուղին պետք է ապահովեր կապը Լեռնային Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև։ Ադրբեջանը պետք է երաշխավորեր Լաչինի միջանցքով երկու ուղղություններով քաղաքացիների, տրանսպորտային միջոցների և բեռների տեղաշարժի անվտանգությունը։

Թե ինչպես է դա ավարտվել, բառացիորեն ողջ աշխարհին է հայտնի։ Ադրբեջանը մոլորակի բնակիչների աչքի առաջ, ոչ առանց Ռուսաստանի հրահանգների ու անմիջական մասնակցության, փակել է Արցախը Հայաստանին և արտաքին աշխարհին կապող միակ ճանապարհը։ 10 երկար ամիս Ռուսաստանը հանգիստ հետևում էր, թե ինչպես են արցախցի երեխաները, ծերերն ու հղի կանայք սովամահ լինում։ Բայց սա բավարար չէր. ռուս զինվորականները վայելում էին տեսարանը, երբ իրենց ուղղաթիռները թռչում էին արցախցի երեխաների գլխավերեւում՝ սնունդ, դեղորայք և առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ մատակարարելով ռուսական անձնակազմին։ Այդ օրերը հիշեցնում էին 1915 թվականի լուսանկարները, երբ թուրք ասկերները հաց էին “առաջարկում” Օսմանյան կայսրությունում սովամահ եղած հայ երեխաներին, ծերերին ու կանանց այն հեռավորության վրա, որին չէին կարող հասնել:

1992 թվականին արցախցի հայ տղամարդիկ ստիպված եղան զենքերը ձեռքներին բացել Բերձորի միջանցքը՝ Արցախը 4-ամյա շրջափակումից դուրս բերելու համար։ Հարյուր հազարավոր արցախցիների կյանքի ճանապարհ դարձած Բերձորը 2023 թվականի սեպտեմբերին, երբ ստիպված եղան զանգվածաբար լքել իրենց նախնիների երկիրը, դարձավ 89 արցախցիների մահվան ճանապարհը, ովքեր չկարողացան դիմակայել դժվարություններին, սովին ու սթրեսին։

Եվ ահա այս Բերձորը, որը դարձավ Լաչին ռուս-թուրք-ադրբեջանական օկուպացիայից հետո, այժմ պետք է ռուսական կայսերականների ջանքերով դառնա «ԱՊՀ մշակութային կենտրոն»։

Հետաքրքիր է, ի՞նչ մշակույթ է քարոզվելու այս կենտրոնում։ Ծերունիների ու կանանց գլխատելու մշակո՞ւյթ։ Թե՞ միայն հայ լինելու պատճառով հարյուր հազարավոր մարդկանց սովի, ցրտի ու զրկանքների ենթարկելու մշակույթը: Միգուցե ուրիշի հողը, ուրիշի տները, ուրիշի մշակույթը, արվեստը, ճարտարապետությունը յուրացնելու մշակո՞ւյթը։

Թե՞ այս մշակութային կենտրոնը տարբեր ազգերի ադրբեջանցի բնակիչներին կսովորեցնի, որ նրանք լեզգիներ, ավարներ, թալիշներ չեն, այլ ինչ-որ ադրբեջանցի են, քանի որ այդպես է ուզում Ռուսաստանի ցարը կամ սուլթանը։

Որքան էլ Ռուսաստանը ջանում է թաքցնել իր իրական դեմքը, արցախահայության առնվազն երեք սերունդ դա սեփական աչքերով է տեսել 2020-23 թթ.։ Ադրբեջանի դեպքում ինչ «մշակութային կենտրոնների» մասին էլ խոսեն, այդ բոլոր կենտրոններից հայի արյան հոտ է գալու։ Եվ ամեն անգամ, երբ այս կենտրոնում կանցկացվի որևէ «մշակութային» միջոցառում, բոլորի աչքի առաջ կլինեն «գորշ գայլերի» նշանները Շուշիի մերձակայքում գտնվող ճանապարհին, Հայաստանից Արցախ տեղափոխող ռուսական «Ուրալում» վախեցած երեխաների դեմքերը։

Ահաբեկիչները «մշակութային գործիչների» քողի տակ կտեսնեն ռուս «խաղաղապահների» ավտոմատները՝ ուղղված խաղաղ երթի հայ մասնակիցներին, երեխաներին, ովքեր ոտքով քայլել են Ստեփանակերտից Շուշի՝ հասնելու մարդասիրական միջանցքի բացմանը։

Լաչինի «մշակութային կենտրոնը» կդառնա հայերի նկատմամբ ատելության, երեսպաշտության խորհրդանիշ հարյուր հազարավոր հայերի նկատմամբ, ովքեր իրենց կյանքը տվել են խորհրդային կարգերի համար։ Բայց ամենակարեւորը՝ Լաչինը Ռուսաստանի համար կդառնա ամոթի խորհրդանիշ, քանի որ տեղեկատվության դարում նա այլեւս չի կարող թաքցնել իր իրական դեմքն ու իրական մտադրությունները։

Ավելին, Ռուսաստանն ինքը հիմա խոստովանում է, որ միշտ անում է «բոլոր կեղտոտ գործերը» թուրքերի համար, ինչպես դա արեց 1915 թվականին թուրք հրոսակների համար։

Մարգարիտա Քարամյան