Supporting Armenia’s Democracy and Western Future խորագրով ԱՄՆ կոնգրեսի Հելսինկիի հանձնաժողովում Հայաստանին նվիրված լսումներ են տեղի ունեցել: ԱՄՆ Սենատի Արտաքին հարաբերությունների հանձնաժողովի նախագահ, սենատոր Բեն Քարդինը նշել է, որ Հայաստանի ու Ադրբեջանի միջև շուրջ երկու տարի բանակցվող փաստաթուղթն արդար չէ, քանի որ չի անդրադառնում հայկական կողմի համար առանցքային մի շարք հարցերի:

«Որքան ես եմ հասկանում՝ նրանք չեն խոսում անգամ Լեռնային Ղարաբաղի և այնտեղից տեղահանված մարդկանց մասին, չեն խոսում անգամ սահմանի խնդիրներից՝ այն տարածքներից, որ այժմ գտնվում են Ադրբեջանի վերահսկողության տակ, այնպես որ դա շատ արդար համաձայնագիր չէ», – նշեց Բեն Քարդինը:

Իրավաբան Նազելի Վարդանյանը Step1.am-ին տված հարցազրույցում արձանագրում է, որ 1 տարի է անցել Արցախի օկուպացիայից, դեպորտացիայից, «եւ ոչ մի հայց արցախցիների անունից չի ներկայացվել դատարաններ, թեկուզ պետք էր մասսայական հայցեր ներկայացնել»։

Դա իրոք ապշեցուցիչ է։ Մի քանի ամիս առաջ Արցախի խորհրդարանի պատգամավորները փաստերեն հրաժարվել են արցախցիների իրավունքների պաշտպանության իրենց բարձրագույն մանդատից եւ փոխանցել ոչ մի կարկավիճակ չունեցող կոմիտեյի, որը ղեկավարում է Վարդան Օսկանյանը։

Այդ կոմիտեն հանդիպումներ է անցկացրել, ծավալուն աշխատանք է կատարել, եւ նորերս Step1.am-ին տված հարցազրույցում Արցախի ԱԺ նախագահի պաշտոնակատար Գագիկ Բաղունցն ասել է, որ հանձնախմբի անդամները ներկայացրել են կատարած գործը, եւ Արցախի խորհրդարանը գոհ է այդ աշխատանքից։

Թե ինչու Արցախի ԱԺ պատգամավորներն իրենք չեն ներկայացնում արցախցիների իրավունքնեչը, պարզ չէ։ Պարզ չէ նաեւ, ինչո՞ւ այդ իրավունքները սահմանափակվում են միայն վերադարձի գաղափարով, այդպիսով «ճանաչելով», որ Արցախը «պատկանում է» ադրբեջանին։

Օսկանյանի հանձնախումբը, չնայած «բարի նպատակներին», չեզոքացնում է արցախցիների ինքնակազմակերպման հնարավորությունը, անուղղակի արցախցիների իրավունքների պաշտպանությունը «վերագրելով» հայկական ներկայիս ընդդիմությանը։ Դա իշխանություններին թույլ է տալիս այս ամենին «իշխանափոխության» վտանգի երանգ տալ։

ՀՀ կառավարությունը իր հերթին աբսուրդի է հասցրել Բաքվի հետ հաամձայնության գալու իր տենչը։ Ոչ ոք աշխարհում չի կարողանում հասկանալ, թե ինչպե՞ս կարելի է Արցախյան հակամարտության արդյունքում մի պայմանագիր ստորագրել, որտեղ հիշատակված չէ Արցախը։

Հիշեցնենք, որ Փաշինյանի կողմից առաջ քաշվող «խաղաղ պայմանագրի» մեջ արդեն բացառված են 3 կարեւոր հարցեր՝ Արցախի հարցի կարգավորումը, սահմանազատման հարցը եւ ճանապարհների ապաշրջափակումը։ Միակ հարցը, որը Երեւանը պնդում է՝ Ալմաթիի հռչակագրի մասին հիշատակումն է, որպեսզի Արցախի հարցը փակված համարվի։

ՀՀ իշխանոթյան եւ ընդդիմության դիրքորոշումները շատ չեն տարբերվում․ իշխանությունն ասում է՝ Արցախ չկա, արցախցիներն էլ պետք է ինտեգրվեն Հայաստանում, խորհրդարանական ընդդիմությունը ասում է՝ Արցախ չկա, բայց արցախցիները պետք է վերադառնան։ Երկուսն էլ չեզոքացնում են արցախցիների իրավունքների արտահայտման նույնիսկ փոքր հնարավորություն։

Ավելին, “չեզոքացվում” է Արցախում տեղի ունեցածի փաստահավաք աշխատանքը։ Այս օրերին Երեւանում տեղի ունեցող  «Մարդու իրավունքներ և պատասխանատվություն. ուղիներ դեպի հետկոնֆլիկտային արդարադատություն» երրորդ միջազգային համաժողովում ընդգծվել է, որ առանց փաստահավաք աշխատանքի եւ հզոր ինֆորմացիոն արշավների ոչինչ չի ստացվի։

Ո՞վ պետք է կատարի այդ աշխատանքը։ Օսկանյանը եւ Օկամպոն դա չեն անի, առավել եւս՝ Ալեն Սիմոնյանը։ Դա պետք է անեն արցախյան կազմակերպությունները, համակարգված, առանց ծիծաղելի քաղաքական տարաձայնությունների։

Ռուսական անեկդոտ կա․ մեկը սեքս-շոփում նայում է շուրջն ու ասում․ “Батюшки, что только люди не придумают, чтобы самим у станка не стоять”.

 

Երեւանում ավարտվեց «Մարդու իրավունքներ և պատասխանատվություն. ուղիներ դեպի հետկոնֆլիկտային արդարադատություն» խորագրով ամենամյա միջազգային համաժողովի երկրորդ օրը։

Ներկայիս համաժողովը երրորդն է 2020 թվականի Արցախյան պատերազմից հետո։

Համաժողովի կազմակերպիչն է «Ճշմարտության և արդարության կենտրոն» հասարակական կազմակերպությունը՝ Կալիֆորնիայի (ԱՄՆ) դաշնային դատավոր Գասիա Անգարյանի գլխավորությամբ։

Կազմակերպությունը ստեղծվել է 2020 թվականին՝ ռուս-թուրքական-ադրբեջանական հանցավոր եռյակի կողմից Հադրութի, Շուշիի, Քարվաճառի և Քաշաթաղի օկուպացումից անմիջապես հետո։

Մինչ Արցախի բռնի տեղահանվածները մտածում էին, թե ինչպես իրենց ձայնը հասցնել միջազգային հանրությանը, CPP-ն Երևանում իր տեղական մարմնի և Կալիֆորնիայի, Կոլումբիայի համալսարանի և Արգենտինայի համալսարանի ուսանողների միջոցով, որոնք գործուղվել էին Երևան, սկսեց ծրագրեր իրականացնել՝ փաստեր հավաքելով տեղահանվածներից։

Զուգահեռաբար կազմակերպությունը ստեղծեց մի ցանց, որը ներառում էր իրավաբաններ, իրավապաշտպաններ և միջազգային իրավունքի մասնագետների գրեթե ամբողջ աշխարհից։

2022 թվականի առաջին համաժողովի ժամանակ շուրջ 30 աշխարհահռչակ իրավաբան գիտնականներ, նախկին դատախազներ, իրավապաշտպաններ Ավստրալիայից, ԱՄՆ-ից, Ֆրանսիայից, Արգենտինայից, իրավաբան դասախոսներ Կալիֆոռնիայի, Այովայի, Շվեյցարիայի, Գերմանիայի, Կանադայի, Նյու Յորքի համալսարաններից, ինչպես նաև դատախազներ, Միջազգային քրեական դատարանի իրավաբաններ, ովքեր արդեն ունեին Ռուանդայի ցեղասպանության, Իրաքում եզդիների ցեղասպանության, Մյանմայի, Բանգլադեշի, Հարավսլավիայի ցեղասպանությունների վերաբերյալ ապացույցներ ուսումնասիրելու և ներկայացնելու փորձ, ներկայացրեցին փաստեր հավաքելու իրենց փորձը։ Նրանք կոչ են արել դիմել ինչպես միջազգային իրավապաշտպան կազմակերպություններին, այնպես էլ Միջազգային քրեական դատարանին։ Դա փորձի օգտակար փոխանակում էր Արցախի հասարակական կազմակերպությունների համար։

Երկրորդ համաժողովը տեղի ունեցավ 2023 թվականի մայիսին, երբ Արցախը շրջափակման մեջ էր։ Եվ կրկին իրավապաշտպաններն ու միջազգային իրավունքի մասնագետները քննարկել են Արցախում տիրող իրավիճակը, ստեղծված իրավիճակից դուրս գալու ուղիները՝ հիմնված արցախցիների իրավունքների վրա։ Դեռ այն ժամանակ Չիլիի ՄՔԴ նախկին դատավոր Էբոե Օսյուզին կարծիք էր հայտնել, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո հաստատված աշխարհակարգը և 50-ականներին ստեղծված միջազգային կառույցները (մասնավորապես՝ ՄԱԿ-ը) չեն կարողացել լուծել ընթացիկ խնդիրները, ինչը առաջացրել է պատերազմների և հակամարտությունների շարք ամբողջ աշխարհում:

Հենց այս համաժողովի ժամանակ էր, որ Լեմկինի Ցեղասպանության կանխարգելման ինստիտուտի հիմնադիրները տեղի ունեցողն անվանեցին անխուսափելիորեն ցեղասպանություն տանող իրավիճակ։

Ցավոք, համաժողովի մասնակիցներն ու բանախոսները իրական ճանապարհ չունեին Արցախը շրջափակումից դուրս բերելու և ահաբեկիչ Ալիևին պատասխանատվության ենթարկելու համար։

Ընթացիկ՝ երրորդ համաժողովը, որը տեղի է ունենում սեպտեմբերի 11-13-ը Մատենադարանում, հերթական անգամ Երևանում է հավաքել աշխարհահռչակ իրավաբանների և իրավապաշտպանների։ Բանախոսների խոսքով, իրենք գիտաժողովի մասնակիցներին ներկայացնում են միայն տեսական, ակադեմիական նյութեր, որոնք գիտելիքներ են տալիս ցեղասպանության և էթնիկ զտումների ենթարկված Արցախի բնակիչների իրավունքների պաշտպանության վերաբերյալ։ Բառացիորեն բոլոր բանախոսները նշում են, որ միջազգային իրավապաշտպան մարմիններին և ՄՔԴ-ին ուղղված դիմումները պետք է հիմնված լինեն արտաքսված մարդկանց կենդանի վկայությունների վրա։

Այժմ, երբ Հայաստանը դարձել է Հռոմի ստատուտի կողմ, իսկ Արցախի ժողովուրդը գտնվում է Հայաստանի տարածքում, կառավարությունը կարող է և պետք է նախաձեռնի շրջափակումից, ցեղասպանությունից և էթնիկ զտումներից փրկված մարդկանց իրավունքների պաշտպանությունը։

Մի շարք բանախոսներ իրենց զարմանքն արտահայտեցին, թե ինչպես է Հայաստանը հեշտությամբ հրաժարվում իր իրավունքներից Ադրբեջանի ճնշման ներքո։ Խոսքը, մասնավորապես, այն մասին է, որ Հայաստանը բարձրաձայն չի խոսում, որ Ադրբեջանը օկուպացրել է 200 քմ. կմ իր տարածքից, ավելին, հեշտությամբ ենթարկվեց Ադրբեջանին և անհիմն, իր կամքով 4 գյուղ հանձնեց նրան։

Քննարկվել է նաև, որ Հայաստանի և Արցախի միջև իրավական շփոթությունը (ԼՂՀ-ի չճանաչումը) թույլ չի տալիս Արցախի բնակիչներին այսօր համաշխարհային հանրությունից պահանջել իրենց պետության ճանաչումը, ինչպես արվեց Պաղեստինի և Կոսովոյի դեպքում։

Ռազմական հանցագործությունների չափազանց քիչ ապացույցները (համեմատած Եթովպիայի և Էրիթրեայի, Մյանմարի և Բանգլադեշի, եզդիների ցեղասպանության հետ) հետ են մղում Արցախի ժողովրդի դեմ հանցագործությունների դիտարկումը ՄՔԴ առաջնահերթությունը:

Բանախոսները, ովքեր ժամանակին աշխատել են ՄՔԴ-ում կամ այժմ մուտք ունեն Միջազգային քրեական դատարան, նշել են, որ ՄՔԴ-ն ինքը սահմանափակ կարողություն ունի մեծ թվով հայցեր քննարկելու համար: Նույնիսկ որոշումների կայացումից հետո ՄՔԴ-ն չունի ոստիկանական կամ դատական կատարողների ​​մարմիններ, որոնք կարող են ստիպել մեղավոր կողմին կատարել դատարանի որոշումը: ՄՔԴ նախկին դատախազներն ու իրավաբաններն առաջարկում են երկրներին իրենց փաստաբաններից թիմեր ուղարկել ՄՔԴ՝ տեղում գործերը նախապատրաստելու համար: Կեսկատակ նշվեց, որ Հայաստանը կարող է առաջամարտիկ դառնալ այս հարցում և այնտեղ ուղարկել քրեական իրավունքի շուրջ 70-75 մասնագետ, որոնք կզբաղվեն իրենց հայրենակիցների խնդիրներով։

Խոսելով ՄՔԴ կառուցվածքի և գործունեության ընթացակարգի մասին՝ բանախոսները նշեցին, որ ի սկզբանե անհրաժեշտ է կապ հաստատել դատախազի հետ, համոզել նրան հանցագործությունների առկայության մեջ և ներկայացնել այնպիսի ամուր ապացույցների բազա, որ նա չկարողանա հրաժարվել գործ հարուցելուց։ Սա այն է, ինչ արվում է տարիներ շարունակ, և այս ժամանակը պետք է օգտագործվի հնարավորինս շատ փաստեր հավաքելու համար։

Խոսելով Արցախի բռնի տեղահանվածների իրավունքները պաշտպանելու Հայաստանի պատասխանատվության մասին՝ բանախոսները նշեցին, որ Հայաստանը կարող է քրեական գործեր հարուցել Արցախում Ադրբեջանի կողմից կատարված հանցագործությունների վերաբերյալ։ Խոսելով կոնկրետ հանցագործների նույնականացման դժվարության մասին, որոնց Ադրբեջանը չի արտահանձնի դատապարտման համար, գրեթե բոլոր բանախոսները նշեցին, որ ընդհանուր առմամբ Հայաստանը և Արցախի հանրությունը պետք է բոլոր երկրներին հնարավորինս շատ տեղեկատվություն տրամադրեն կատարվածի մասին։

Առանց աշխարհում կոնսենսուսի, մեզ համար գրեթե անհնար կլինի Ադրբեջանին պատասխանատվության ենթարկել։

Նշենք նաև, որ Հայաստանի կառավարության, խորհրդարանի և իրավապաշտպան կազմակերպությունների ներկայացուցիչներն անուղղակիորեն խոստովանել են, որ Հայաստանը գործնականում ոչինչ կամ քիչ բան է անում փախստականների իրավունքները պաշտպանելու համար։

Մի շարք բանախոսներ անդրադարձան հատուցումների խնդրին։ Նշվեց, որ նման գործընթացները եւս տևում են տարիներ, և այս ընթացքում փախստականների կարիքները փոխվում են։ Այդ իսկ պատճառով այժմ կարևոր է արխիվացնել տեղահանվածների նյութական կորուստների վերաբերյալ տվյալները։ Հետագայում ցանկալի է ստեղծել հիմնադրամ, որը կվերահսկի փոխհատուցումների տրամադրման գործընթացը, ինչը թույլ կտա կխուսափել կոռուպցիոն սխեմաներից։

Համաժողովի վերջին օրը նույնպես խոստանում է հագեցած լինել, և, չնայած բանախոսներից ոչ մեկը չի խոստանում արագ և հեշտ լուծումներ, բոլորը համախմբված են մի բանում՝ Արցախի ժողովրդի իրավունքների համար պայքարը չպետք է դադարի։ Մենք չպետք է խուսափենք «ցեղասպանություն» բառից, քանի որ դա իրերն իրենց անուններով կոչելու մերժումը կլինի, որը հանգեցնում է ավելի ու ավելի նոր, ավելի բարդ հանցագործությունների ամբողջ աշխարհում:

Մարգարիտա Քարամյան