Գուրգեն Արսենյանը նշանակվել է Ռուսաստանում Հայաստանի դեսպան՝ ՀՀ պաշտպանության նախկին նախարար Վաղարշակ Հարությունյանի փոխարեն։ Հարությունյանի պաշտոնավարման ավարտից անմիջապես առաջ ներքաղաքական, միաժամանակ ռուս-հայկական լուրջ սկանդալ բռնկվեց՝ կապված 2020 թվականի դեկտեմբերին Սյունիքում ռուսական զորքերի տեղակայման և Գորիս-Կապան ճանապարհի 21 կիլոմետրանոց հատվածի թհանձնելու մասին կասկածելի փաստաթղթի ստորագրման հետ։ 

Այն, որ նման փաստաթուղթ ստորագրել են Հայաստանի, Ադրբեջանի և Ռուսաստանի պաշտպանության նախարարները՝ շրջանցելով ՀՀ արտաքին գործերի նախարարությունը, օրերս «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցում հայտնեց Հայաստանի այն ժամանակվա արտգործնախարար Արա Այվազյանը։ Մի քանի օր անց ԱԳՆ-ն հաստատել է նման փաստաթղթի առկայությունը։

Հիշեցնենք, որ 2020 թվականի նոյեմբերի 20-ին՝ եռակողմ հայտարարության ստորագրումից 10 օր անց, պաշտպանության նախարար Դավիթ Տոնոյանը հրաժարական տվեց, և նրա փոխարեն նշանակվեց Վաղարշակ Հարությունյանը։ Հարությունյանը չեր թաքցնում իր ռուսամետ տրամադրությունները, և հենց նա էլ որոշ ժամանակ անց հուշագիր ստորագրեց, որով հայկական տարածքի մի մասը փոխանցվում էր թշնամուն (իբր խորհրդային սահմաններով)։ Սա նշանավորեց Հայաստանի տարածքի նկատմամբ կամայական վերաբերմունքի սկիզբը. Ռուսաստանը հայտարարեց, որ Հայաստանը սահմաններ չունի, Բաքուն բռնի ուժով օկուպացրել է Հայաստանի տարածքի միմասը՝ փակելով Հայաստան-Իրան մայրուղին, իսկ Հայաստանի կառավարությունը, իր տարածքները պաշտպանելու փոխարեն, հայտարարեց. որ ոչինչ, մենք ուրիշ ճանապարհ կկառուցենք։

Բաքվի անպատիժ օկուպացիայի գրավականը ռուսական զորքերն էին, որոնք Հարությունյանի ստորագրությամբ, հակառակ հայ-ռուսական միջպետական ​​պայմանագրի, տեղափոխվեցին Սյունիք։ Միայն վերջերս այդ զորքերը սկսեցին դուրս բերել Սյունիքից։

Գորիս-Կապան ճանապարհին հետևեցիին Սև լիչը, Ջերմուկը, Տեղը, հետո ամբողջ Արցախը, և ամենուր ռուսական զորքերը օպերատիվ հսկողություն էին իրականացնում։ Եղել է մի պահ, երբ ռուսական զորքերը թույլ չեն տվել եվրոպացի դիտորդներին գնալ Շուռնուխի մոտ տեղի ունեցած միջադեպի վայր։ Փաշինյանի կառավարությունում գրեթե բոլոր զիջումները բացատրվում էին «միջանցքային տրամաբանությունից» խուսափելու մտադրությամբ։

Հայաստանում 2021 թվականի հունիսին կայացած արտահերթ ընտրություններից մեկ ամիս անց Վաղարշակ Հարությունյանը հրաժարական տվեց և նշանակվեց Ռուսաստանում դեսպան։

2021 թվականի փետրվարին, սակայն, Հայաստանի կառավարության անունից ՌԻԱ Նովոստիին տված հարցազրույցում նա փաստացի հայտարարեց «ռուսական ռազմակայանից (հաշվի առնելով դրա ընդլայնումը) Հայաստանի արևելյան ուղղությամբ ռազմական կազմավորում վերաբաշխելու հնարավորության մասին։ »: Նա նաև հայտարարեց. «Մենք ելնում ենք նրանից, որ առաջին հերթին Արցախի բնակչության անվտանգությունը պետք է ապահովի Պաշտպանության բանակը։ Երկրորդ՝ Հայաստանը դեռևս մնում է Արցախի ժողովրդի անվտանգության երաշխավորը, և մենք երբեք չենք հրաժարվի այս պատմական առաքելությունից։ Դե, երրորդը, երևի ամենակարևորը, իհարկե, ռուսական ռազմական ներկայությունն է տարածաշրջանում, որի շնորհիվ նախ հնարավոր եղավ հասնել զինադադարի, իսկ հետո պարզապես կանխել հումանիտար աղետը։ Կարծում եմ, որ Ռուսաստանի Դաշնության հետ համատեղ ջանքերի շնորհիվ տարածաշրջանում երկարաժամկետ խաղաղություն կապահովվի»։

Այն ժամանակ համաշխարհային լրատվամիջոցները փորձեցին պարզել, թե ինչպես է Հայաստանն առանց որևէ պատճառաբանության հրաժարվում իր տարածքներից և ինչու է իրականում իր տարածքները հանձնում Ռուսաստանին։ BBC-ն մեծ նյութ է հրապարակել ղարաբաղյան հակամարտության վերաբերյալ. Հայերը բողոքում են խորհրդային սահման վերադարձի դեմ, որով կասկածի տակ է դնում Հայաստանի ղեկավարության դրդապատճառները:

Սակայն ապօրինի հուշագրի հարցը ջրի երես է դուրս եկել, Վաղարշակ Հարությունյանն այժմ դիվանագիտական ​​անձեռնմխելիություն չունի, և հարց է առաջանում՝ Հայաստան վերադառնալուն պես նրան կկալանավորե՞ն։ Պատասխանատվության կենթարկվե՞ն այն անձինք, ում ստորագրությամբ զոհասեղանին դրվեց ու մաս առ մաս կազմաքանդվեց Հայաստանի ինքնիշխանությունը։

Ադրբեջանը խաղաղության համաձայնագրի ստորագրման, դրա նախաստորագրման համար պահանջել է փոխել Հայաստանի Սահմանադրությունը, և համատեղ լուծարել ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը: Ալիևը նաև հայտարարել է, որ Հայաստանը համաձայն չէ Մինսկի խմբի լուծարմանը։ «Ազատություն»-ը, մասնավորապես, հետաքրքրվել էր Արտգործնախարարությունից՝ արդյոք Ադրբեջանը Մինսկի խմբի լուծարումը դարձնում է նախապայման՝ խաղաղության պայմանագիր ստորագրելու համար, ինչո՞ւ Երևանը համաձայն չէ լուծարմանը և հնարավո՞ր է, որ առաջիկայում Հայաստանը մտքափոխվի և Բաքվի հետ լուծարման համատեղ դիմում ներկայացնի ԵԱՀԿ-ին։

Այս հարցերին Արտգործնախարարությունը մեկ նախադասությամբ է պատասխանել․ – «Հայկական կողմը Մինսկի գործընթացի շարունակականության հարցը կարող է դիտարկել հարաբերությունների համապարփակ կարգավորման և առաջին հերթին՝ խաղաղության պայմանագրի կնքման համատեքստում»։

ԱԳՆ-ի պատասխանի անորոշությունն վկայում են այն մասին, որ Հայաստանի կառավարությունը փորձում է սակարկությունների տեղ թողնել։ Բանակցություններում ազգային շահերն ու իրավունքները երևակայական ձեռքբերումների հետ փոխանակելու արատավոր պրակտիկան հանգեցնում է այն եզրակացության, որ Հայաստանը կարող է համաձայնվել նման քայլի՝ «Զանգեզուրի միջանցքի» հարցը խաղաղության պայմանագրի տեքստից հանելու Բաքվի որոշման դիմաց։

«Զանգեզուրի միջանցքի» մասին մտացածին թեզն արդեն մի քանի տարի է՝ Հայաստանից զիջումներ կորզելու միջոց է ծառայում։ Գործը հասավ հայկական պետականության հիմքին՝ Սահմանադրությանը և Մինսկի գործընթացին։

Մինսկի գործընթացը Հայաստանի իրավական ինքնիշխանության կարևոր բաղադրիչն է, քանի որ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի ստեղծումը և նրա գոյությունը հուշում է, որ աշխարհը չի գտնում միջազգային իրավունքի գոնե մեկ հիմք՝ Արցախը որպես ադրբեջան ճանաչելու համար։ Աշխարհը չի վիճարկում նաև Հայաստանի Սահմանադրությունը, որտեղ հղում է արվում Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման 1989թ. որոշմանը։ Մինսկի խումբը միջազգային կառույց է, որը Բաքվին և Մոսկվային թույլ չի տալիս լեգիտիմացնել միջազգային իրավունքին հակառակ զենքի ուժով ձեռք բերվածը։

ԵԱՀԿ-ն միշտ և միանշանակ հայտարարել է, որ Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի, Մերձդնեստրի, Ղրիմի և Դոնբասի խնդիրները պետք է լուծվեն Վրաստանի, Մոլդովայի և Ուկրաինայի տարածքային ամբողջականության շրջանակներում։ Արցախի վերաբերյալ Մինսկի խումբը միշտ առաջարկել է երեք սկզբունք՝ տարածքային ամբողջականություն, ինքնորոշման իրավունք, որին հաջորդում է հանրաքվեն, և ուժային կարգավորման անթույլատրելիությունը։ Այն, որ Մինսկի խումբը դեռ կա, նշանակում է, որ ոչինչ չի փոխվել։ Այլապես այն կհամարի հարցը լուծված եւ կինքնալուծարվի։

Պաշտոնական Երեւանը, հրաժարվելով Մինսկի խմբից, անգամ չի հասցնի փոխել իր Սահմանադրությունը, քանի որ հայկական պետությունը կկորցնի իր հենակետն ու կփլուզվի։

Չպետք է մոռանալ նաև, որ ԱՄՆ-ը և Ֆրանսիան, որոնք Մինսկի խմբի համանախագահներն են, երբևէ հրապարակավ չեն հայտարարել դրա լուծարման, հետևաբար արցախյան հիմնախնդրի «կարգավորման» մասին։

Բոլոր այն զինատեսակները, որոնք Իսրայելից ուղարկվել են Բաքու վերջին երկու տարվա ընթացքում, վերադարձել են Իսրայել։ Այս մասին ասվում է Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսի սոցցանցերում հրապարակված հաղորդագրության մեջ։

«Սա օկուպացված Պաղեստինում Իսրայելի հետ հակամարտության դրական հետևանքներից մեկն է։ Ենթադրվում էր, որ այդ զինատեսակները կօգտագործվեն Իրանի հյուսիս-արևմտյան սահմանին՝ տարածաշրջանում իրավիճակն ապակայունացնելու համար»,- նշել է ԻՀՊԿ-ն։

Սա իսկապես սենսացիոն հայտարարություն է, որի հետևում թաքնված են տարածաշրջանային քաղաքական վերափոխումների ամբողջ շերտեր։

ԻՀՊԿ-ն, փաստորեն, անուղղակիորեն հայտարարում է, որ հասել է Բաքվի կողմից սպառնալիքի չեզոքացմանը։ Այս սպառնալիքն առաջացել է 2020 թվականին Արցախի տարածքների օկուպացումից հետո, որը Իրանը մի քանի անգամ ճանաչել է Ադրբեջանի կազմում։ Միջազգային գորշ գոտի դարձած այս տարածքներում ներկա են իսրայելական և թուրքական զորքեր։ Այս հողերը դարձան ոչ միայն հակաիրանական, այլեւ հակահայկական պլացդարմ։

Սակայն վերջին մի քանի ամիսների ընթացքում տարածաշրջանում տեղի են ունեցել մի շարք վերափոխումներ. ռուսական զորքերը լքել են Արցախը, փակվել է ռուս-թուրքական հետախուզական կենտրոնը Ակնայում, Շուշիում տեղի է ունեցել թյուրքական պետությունների գագաթնաժողովը, Ալիևի հետ հանդիպումից հետո ավիավթարից զոհվել են Իրանի նախագահն ու ԱԳՆ ղեկավարը, Երևանի և Բաքվի պայմանավորվածությունը դարձել է գրեթե անհասանելի, Հայաստանում հայտնվել են ֆրանսիական և հնդկական զենքեր։ Իսկ Թուրքիան միացել է Արդարադատության միջազգային դատարանում Իսրայելին ցեղասպանության մեջ մեղադրող հայցին։

Այժմ պարզվեց, որ տարածաշրջանային կարեւոր գործոններից մեկը՝ իսրայելական զենքի առկայությունը Արցախի օկուպացված տարածքներում, չեզոքացվել է։ Իսկ Ռուսաստանի Կուրսկի շրջանում Ուկրաինայի գործողության հետ կապված նույնիսկ Ռուսաստանի դաշնակիցների կողմից բացասական արձագանքների բացակայությունը հուշում է, որ ագրեսիայի ալիքից հետո կարող է սկսվել «մակընթացության» շրջան, այդ թվում՝ Հարավային Կովկասում։

Իրանական հարվածի միայն սպառնալիքը հանգեցրեց տարածաշրջանում լուրջ փոփոխությունների, այդ թվում՝ պայթեցնելով Բաքվի ագրեսիվության ռեզերվը: Իսկ Կուրսկի օպերացիան հիշեցում դարձավ, որ բռնի զավթումները չեն նշանակում վերջնական որոշումներ, և ամեն ինչ կարող է շրջվել։

Նման ներուժով Իրանը 2020-2023 թթ. կարող էր կանխել իրադարձությունների նման զարգացումը և չտրվել Բաքվին ու Մոսկվային։ Բայց Իրանը նախընտրեց զոհաբերել հայկական Արցախը՝ հանուն իր մտացածին նպատակների, թեև հայկական հարևանության ժամանակաշրջանը ամենահանգիստն էր Իրանի սահմանների համար, իսկ Թեհրանը դա շատ լավ գիտի։

ԱՄՆ նախագահ Ջո Բայդենը երեքշաբթի օրը՝ օգոստոսի 13-ին, Նյու Օռլեանում լրագրողների հետ զրույցում առաջին անգամ մեկնաբանել է Ռուսաստանի Դաշնության Կուրսկի մարզում Ուկրաինայի զինված ուժերի առաջխաղացումը։ Բայդենն ասել է, որ բեկումը «իսկական երկընտրանք է ստեղծում Պուտինի համար», և ԱՄՆ-ն «ուղիղ և շարունակական կապի մեջ է ուկրաինացիների հետ»: «Դա այն ամենն է, ինչ ես պատրաստվում եմ ասել այս մասին, քանի դեռ իրադարձությունները զարգանում են», – ասել է Ամերիկայի նախագահը:

ԵՄ արտաքին գործերի և անվտանգության քաղաքականության գերագույն ներկայացուցիչ Ժոզեպ Բորելը նույնպես խոսել է Կուրսկի շրջանում Ուկրաինայի զինված ուժերի հարձակման մասին։ Նա X սոցիալական ցանցում գրել է, որ Ուկրաինայի արտգործնախարար Դմիտրի Կուլեբայի հետ քննարկել է ռազմաճակատի վերջին իրադարձությունները և Կուրսկի մոտ հակահարձակումը։

Եվրոպական դիվանագիտության ղեկավարը հաստատել է, որ ԵՄ-ն լիովին աջակցում է ուկրաինացի ժողովրդի պայքարին։ «Պուտինը չկարողացավ կոտրել ուկրաինական դիմադրությունն իր անհիմն ներխուժման դեմ և այժմ ստիպված է նահանջել ռուսական տարածքի ներսում»,- ասել է նա։

Մի քանի օր առաջ իրանական գործակալությունները տեղեկատվություն էին տարածել Թեհրանի կողմից պատասխան հարվածի հավանականության մասին, բայց ոչ ուղղակի Իսրայելի, այլ նրա ռազմակայաններին, մասնավորապես՝ Իրաքյան Քրդստանում և Ադրբեջանում (ներառյալ օկուպացված Արցախի տարածքները):

Դրանից անմիջապես հետո Իսրայելի ղեկավարությունը հրաման է արձակել Ադրբեջանից և Վրաստանից դուրս բերել իսրայելցի զինվորականներին, որոնք «հերթապահ չեն»:

Բաքուն անմիջապես մերժեց իր տարածքում իսրայելական զորքերի առկայությունը։

Իրանի Իսլամական հեղափոխության պահապանների կորպուսը հաղորդագրություն է հրապարակել՝ նշելով, որ «Ադրբեջանի ղեկավարությունը հայտարարել է իր տարածքում օտարերկրյա պետությունների ռազմական ուժերի բացակայության մասին։ Բայց հաշվի առնելով իսրայելական բանակի՝ Ադրբեջանից զինվորականներին դուրս բերելու հրամանի մասին տեղեկատվությունը, Բաքվի հաղորդագրությունը չի համապատասխանում իրականությանը։ Եթե ​​որեւէ երկիր աջակցի Իսրայելին նրա դեմ գործողությունների ժամանակ, Իրանը կհամարի այն մեղսակից երկիր»։

Բացի այդ, Իրանը ռազմածովային զորավարժություններ է սկսել Կասպից ծովում՝ Ադրբեջանի հետ սահմանի մոտ, հայտնում է Mashregh News-ը։ Նշվում է, որ զորավարժություններն իրականացվում են Աստարա նավահանգստի մոտ։ Տեղի իշխանությունները բնակիչներին կոչ են արել խուճապի չմատնվել կրակոցների և պայթյունների ձայներից:

Իրանական կողմից «արտահոսքն» ուղղված է ոչ միայն Իսրայելի, այլեւ Բաքվի դեմ, որը չի թաքցնում Հայաստանի նկատմամբ իր էքսպանսիոնիստական ​​մտադրությունները։ Իրանը բազմիցս հայտարարել է, որ հայ-իրանական սահմանն իր համար «կարմիր գիծ» է։ Իսկ Հայաստանում Իրանի դեսպանը վերջերս ասաց, որ նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունն այլեւս գոյություն չունի, իսկ եթե այն չկա, ապա չի կարող լինել արտատարածքային միջանցք։

Պետք է ենթադրել, որ Ալիևն անձամբ է խնդրել Նեթանյահուին զորքերը դուրս բերելու հրաման տալ, քանի որ հակառակ դեպքում «Ադրբեջանը» կարող է դառնալ մեծ պատերազմի ասպարեզ։ Բացի այդ, Թուրքիայի քաղաքականության ֆոնին, որը ձևացնում է, թե զայրացած է Իսրայելի վրա, իսրայելական զորքերի ներկայությունը «Ադրբեջանի» տարածքում վաղուց հարցադրումներ է առաջացնում իսլամական աշխարհի կողմից Թուրքիայի նկատմամբ։

Պատահական չէ, որ Բաքուն և Անկարան խորհրդակցություններ են սկսել ռազմական գերատեսչությունների մակարդակով։