Նիկոլ Փաշինյանը Հայաստանի ապօրինի “սահմանին” տեղադրված առաջին սյան լուսանկարն է տեղադրել ապրիլի 23-ին, Հայոց ցեղասպանության 109-րդ տարելիցի նախօրեին։ Փաշինյանը վաղը կհայտարարի, որ ճանաչում է Թուրքիայի սահմանները Ալմա-Աթայի հռչակագրին համաձայն։ Եւ դա կանի Ծիծեռնակաբերդում։

Ոչ մի այլ փաստաթղթով Հայաստանը Թուրքիայի ներկայիս սահմանը ճանաչել չի կարող։ Այն գծվել է 1921 թ․ ռուս-թուրքական պայմանագրերով, որոնց առավելագույն ժամկետը սպառվել է։ Հիմա հայ-թուրքական ապօրինի սահմանը պահպանում են ռուս սահմանապահները։

Մոսկվան ու Անկարան 1921 թ․ պայմանագրերը չեն կարող ոչ դենոնսացվեն /քանի որ Նախիջեւանը, Կարսը եւ Արարատը ստիպված կլինեն Հայաստանին վերադարձնել/, ոչ երկարացնել, քանի որ այդ դեպքում Ռուսաստանը պետք է ճանաչի Հայաստանի զավթումն ու գաղութացումը։ Ռուսաստանը չի կարող անկախ Հայաստանի տարածքի մասին պայմանագիր ստորագրել կամ երկարացնել, ահա թե ինչու է ընտրվել ամենաէժան տարբերակը․ Հայաստանը զինքը ճանաչում է Խորհրդային հանրապետության սահմաններում եւ պայմանագիր կնքում Թուրքիայի հետ։

Այսօր Ալիեւն հայտարարել է, որ Հայաստանը համաձայնվել է “խաղաղության պայմանագրում” չներառել Ղարաբաղի հարցը։ Նա չի հիշատակում սակայն եւս մեկ կարեւր հարց՝ Նախիջեւանը։ Ալիեւը նաեւ հայտարարել է, որ համաձայնվել է Հայաստանի եւ Ադրբեջանի արտգործնախարարների հանդիպմանը Ղազախստանում։

Հիշեցնենք, որ օրերս Հայաստանում էր գտնվում Ղազախստանի նախագահը, որը հայտարարեց հայ-թուրքական սահմանին երկու հյուպատոսական գրասենյակ բացելու մասին։ Դա անհրաժեշտ է Հայաստանը Ջերմուկ-Սիսիան-Երասխ-Մարգարա գծով մասնատելու համար։

Իշխող եւ “ընդդիմադիր” հայկական վերնախավը չի հիշատակում այն փաստաթղթերը, որոնք Հայաստանի սահմանների հենք են, չի պահանջում պարզել, արդյո՞ք ուժի մեջ են Սեւրի պայմանագիրը, 1921 թ․ ռուս-թուրքական պայմանագրերը, 1989 թ․ դեկտեմբերի 1-ի Հայաստանի եւ Արցախի միաորման մասին որոշումը, Մինսկի խմբի մանդատը, ՀՀ օրենքում ամրագրված պահանջը՝ Արցախը Ադրբեջանի մաս չճանաչելու մասին։ Թե՞ միայն Ալմաթիի հռչակագրով կարելի է իրականացնել Հայաստանը վերացնելու պլանը։

Ապրիլի 23-ին ՀՀ ապօրինի սահմանին առաջին սյուն դնելը Հայաստանի լուծարման հերթական հանգրվանն է։ Հաջորդը կդնի Ղազախստանը՝ Արթիկում։

Նաիրա Հայրումյան

Step1.am-ի հարցերին պատասխանել է քաղաքագետ Ալեքսանդր Մանասյանը։

–Պարո՛ն Մանասյան, Նիկոլ Փաշինյանը, խոսելով Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի մասին, փորձում է առաջ մղել այն թեզը, թե իբր միջազգային հանրությունը, որը ստեղծել է «ինքնորոշում» եզրույթը, նկատի է ունեցել, որ ԼՂ ժողովրդի  ինքնորոշման իրավունքը պետք է արտահայտվի Ադրբեջանի կազմում ինքնավարություն ունենալով։ Այդպե՞ս է, միջազգային հանրությունն ի՞նչ նկատի ունի՝ ասելով ինքնորոշման իրավունք։

-Եվրոպան իրոք այդտեղ մեղք ունի, դա այն է, որ Ալմա-Աթա գնացած Ադրբեջանը ո՛չ հաստատված սահման է ունեցել, ո՛չ ինքնորոշված է եղել, ո՛չ էլ անկախության հանրաքվե է անցկացրած եղել։ Այնինչ, Արցախը 1991 թվականի դեկտեմբերի 10-ին արդեն իսկ հանրաքվեով ինքնորոշված էր։ Իսկ Ալմա-Աթա գնացած Ադրբեջանը հանրաքվե չի արել, բայց Եվրոպան նրան ասել է՝ մի հանրաքվե արա գոնե։ Եվ հանրաքվե է արել Ալմա-Աթայից հետո, որին Արցախը չի մասնակցել, որովհետեւ ինքն արդեն հանրաքվե անցկացրել ու անկախացել էր։ Նիկոլը դա պետք է իմանա՝ միջազգային իրավունքով Լեռնային Ղարաբաղը չի պատկանում ադրբեջանական հանրապետությանը։ Նիկոլը թող դա ասի, ոչ թե այն, թե ինչպես է Եվրոպան միտված եղել ճանաչելու այս Ադրբեջանը որպես խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդ։ Ալմա-Աթայի փաստաթղթում գրված է «գոյություն ունեցող սահմաններով», եւ Ադրբեջանի այդ գոյություն ունեցող սահմաններում Արցախը չի եղել, թող դա ասի։ Եվ ոչ էլ այս չորս «անկլավներն» են եղել նրա գոյություն ունեցող սահմանները, որովհետեւ Հայաստանն անցկացրել էր անկախության հանրաքվե, բայց Ադրբեջանը չէր անցկացրել։

Այսինքն՝ գլխավոր միտքը սա է՝ Լեռնային Ղարաբաղը միջազգային իրավունքով չի պատկանում Ադբեջանին։ Ինչո՞ւ է այդ մասին Նիկոլ Փաշինյանը համառորեն լռում։ Եվ եթե դու գնում ես Եվրոպա, ինչո՞ւ չես ասում՝ իմ ժողովուրդն այս հարցը տալիս է, ես ի՞նչ պատասխանեմ։ Այսինքն՝ ինքը պետք է հնչեղություն տա այն հարցին, որ ԼՂ-ն միջազգաին իրավունքով չի պատկանում ադրբեջանական հանրապետությանը։ Այո՛, դրսի ուժերը շահագրգռված են եղել, որպեսզի ԽՍՀՄ-ը հեշտ, ըստ միութենական հանրապետությունների բաժանվի։ Սակայն այդ հարցում Ադրբեջանն առանձնանում էր, որովհետեւ Ադրբեջան կոչված հանրապետություններից ոչ մեկի սահմաններում մինչեւ Ալմա-Աթան ոչ մի անգամ ինքնորոշման ակտ չի եղել, ոչ մի անգամ անկախության հանրաքվե չի եղել։ Այն դեպքում, երբ Լեռնային Ղարաբաղը՝ ի դեմս ԼՂ լիազոր ներկայացուցիչների համագումարի, ինքնորոշվել էր։ Եվ ինքնորոշվել է ոչ ռուսական կայսրությանը պատկանող տարածքներում, որովհետեւ կայսրությունը փլվել էր, ոչ էլ Ադրբեջանին պատկանող տարածքներում, որը կայացած պետություն չէր։

Արցախն ինքնորոշվել է միայն իրեն պատկանող տարածքներում։ Ինչո՞ւ Փաշինյանը դա չի ասում, եթե Եվրոպան այդպես է ցանկացել, դու պետք է լռե՞ս։ Եվ սա այն դեպքում, երբ այսօրվա Ադրբեջանը հրաժարվել է խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդությունից։ Այսքանը հերիք է ասելու, որ այս տարածքների հետ նրանք կապ չունեն։

-Իշխանությունները հիմա էլ որոշել են Տավուշի չորս գյուղերը հանձնել Ադրբեջանին՝ փորձելով հիմնավորել, որ դրանք հայկական գյուղեր չեն։ Մեջբերում են Ալմա-Աթայի հռչակագիրն ու ԽՍՀՄ քարտեզները։ Սա ինչպե՞ս եք գնահատում։

-Այդ քայլերով խաղաղություն չի լինելու, նրանք լեռ առ լեռ մտել են հայկական տարածքներ, չի ասում՝ դուրս եկեք, հետո այդ հարցը կլուծենք։ Ինչո՞ւ չի խոսում Արծվաշենի մասին, պետք էր ասել՝ փոխանակեք, բայց անընդհատ ասում է՝ եկեք վերցրեք։ Ինչքան հարցերը զիջումներով ու առանց պատերազմի լուծվի, Եվրոպայի ու Արեւմուտքի համար ձեռնտու է, որովետեւ իրենք փող չունեն։ Բայց եթե իրենք դա են ասում, դու պետությո՞ւն չես, որ քո ճիշտ միտքն ասես։ Դրանք այն տարածքներն են, որոնք իբրեւ թե խորհրդային Ադրբեջան են, բայց Ադրբեջանը հրաժարվել է խորհրդային Ադրբեջանի իրավահաջորդությունից։ Ավելին, ադրբեջանական հանրապետության անկախության սահմանադրական ակտում ո՛չ տարածքներ են նշված, ո՛չ սահմաններ։ Եվ առանց իրավական ինքնության Ադրբեջանը գնացել է Ալմա-Աթա՝ որպես ոչինչ։

Անընդհատ նրանց օգտին խոսելը սա մի խայտառակ բան է։ Ասում է՝ կանչեք այդ գյուղերի գյուղապետերին։ Սա պետություն է, ի՞նչ գյուղապետ, դա պետական տարածք է։ Միլիոնավոր տարածքներ կան, որտեղ Ադրբեջանը չի ապրում, բայց ասում է՝ սա իմն է, ինչո՞ւ ես դու շարունակաբար հանձնում։ Ադրբեջանն օկուպացրել է նաեւ Արծվաշենի չուրս կողմը, սարքել անկլավ, բայց նախկինում այդպես չի եղել։ 1927-1928 թվականների քարտեզներում ու Սովետական մեծ հանրագիտարանում նկարված է Հայաստանի պաշտոնական քարտեզը, որտեղ ՀՀ կազմում ներառված են նաեւ «Ալ լճերը»։ Ադրբեջանցիները ապօրինի ձեւով յուրացրել են ՀՀ տարածքները, բայց այս մարդը չի ասում՝ եկեք իրավական հիմքերը նայենք, տեսնենք դա ո՞ւմն է։ Իր նպատակը միայն զիջելն է։ Դե թող ադրբեջանցիները Ջերմուկից հեռանան, ո՛չ այդ «անկլավները», ո՛չ էլ մյուս տարածքներն իրենցը չեն, որովհետեւ Ադրբեջանը հրաժարվել է ԽՍՀՄ իրավահաջորդությունից։

–Ի՞նչ լուծում եք առաջարկում այս իրավիճակում։

-Ես կարծում եմ, որ պետք է բարձրացվի Լեռնային Ղարաբաղի հարցը, եւ այս բոլոր հարցերը կփակվեն։ Լեռնային Ղարաբաղը չի պատկանում ադրբեջանական մերօրյա հանրապետությանը, եւ դա պետք է քաջաբար ասվի։ Ցեղասպանությամբ է ԼՂ ժողովուրդը դուրս եկել, նրանք կամավոր չեն լքել Արցախը։ Երբեմն եվրոպական քաղաքական գործիչներն ասում են՝ «Լեռնային Ղարաբաղը մեզ համար Ադրբեջան է»։ Այ մարդ, կա միջազգային իրավունք, ի՞նչ է նշանակում՝ «մեզ համար»։ Չենք կարողանում բարձր դիվանագիտական լեզվով միջազգային իրավունքը ներբերել մեր այսօրվա հարցերի լուծման համար, եւ մեր խնդիրներն այդտեղից են գալիս։

Ռոզա Հովհաննիսյան

Հայաստանի Հանրապետությունը չի պատրաստվում պատերազմ վարել Լեռնային Ղարաբաղի համար: Այս մասին բրիտանական լրատվամիջոցների ներկայացուցիչների հետ հարցազրույցում նշեց Նիկոլ Փաշինյանը, բազկաթոռից պինդ բռնված։

«Հայաստանի Հանրապետությունը միջազգայնորեն ճանաչված սահմաններից դուրս որևէ հավակնություն չունի: Եվ մենք հույս ունենք, որ սահմանազատման գործընթացում Հայաստանի Հանրապետության տարածքային ամբողջականությունը կվերականգնվի»,- ասաց նա։

Փաշինյանը 2020 թվականից բացահայտ փորձում է փակել Արցախի դուռը, բայց այն ամեն անգամ խփում է նրա ճակատին։ Բրիտանացի եւ այլ լրագրողների հարցն այն մասին, թե ինչպես վարվեց ՀՀ վերնախավը իր երկրի մի կտորի՝ Արցախի հետ, դեռ երկար է հնչելու։ Նաեւ որպես հիշեցում Հայաստանի մնացած մարզերի բնակիչների՝ նույնկերպ վարվելու են ձեզ հետ։ Հեշտ ձեւ է՝ հռչակում ես տվյալ տարածքը “ոչ Հայաստան” ու ասում, որ չես կռվելու ուրիշի հողի համար։

Բրիտանացի եւ այլ լրագրողներ, որոնց երկրներում ամեն մետր հողը տեր ունի, ապշում են, թե ինչպես կարող է Օյկումենայի կենտրոնում հազարամյակներ ապրող ազգը հրաժարվել հողատեր լինելուց։ Բա ինչի՞ տեր եք ուզում լինել։

«Մենք պատրաստ ենք սկզբի համար եւս 4 գյուղ հանձնենք Տավուշում»,- ասել է Փաշինյանը։

Նա նկատեց, որ, ինչպես նշել էր մարզային այցելություններից մեկի ժամանակ ԼՂ-ից բռնի տեղահանված մի կնոջ հետ զրույցում, իրատեսական չի համարում հայերի՝ Լեռնային Ղարաբաղ վերադառնալու հնարավորությունը։ Փաշինյանը նշեց նաև, որ իր գլխավորությամբ՝ Հայաստանի կառավարությունը փորձել է անել ամեն բան, այդ թվում և 2023 թվականի սեպտեմբերին, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի բռնի տեղահանումը և էթնիկ զտումը տեղի չունենար:

«Բայց մեր ջանքերն արդյունք չտվեցին: Եվ ընդհակառակը, ակնհայտորեն կային ուժեր, որ այդ պայմաններում Հայաստանի Հանրապետությանն ուզում էին ներքաշել պատերազմի մեջ՝ հեռուն գնացող նպատակներով»,- նշեց Փաշինյանը:

Ի՞նչ է նշանակում “որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի ժողովրդի բռնի տեղահանումը և էթնիկ զտումը տեղի չունենար”։  Դա ինչպե՞ս էր պատկերացնում Փաշինյանը։

Ավելի վաղ նա ասել էր, որ 2023 թ․ հուլիսին, երբ Արայիկ Հարությունյանն էր դեռ նախագահը, կար հնարավորություն ուղիղ բանակցություններ վարել Բաքվի հետ եւ պայմանավորվել, որ մարդիկ մնան Արցախում։ Սակայն նա չի մանրամասնում, թե ի՞նչ պայմաններով հայերը պետք է մնային Արցախում, որը ինքը՝ Փաշինյանը ադրբեջան է անվանել։

Իսկ սցենարը պարզ էր․ ռուս “խաղաղապահներն” արդեն պատրաստվում էին ֆիլտրացիոն ճամբարներ ստեղծել արցախցի տղամարդկանց համար՝ պարզելու նրանց մասնակցությունը “ռազմական հանցագործություններին”։ Եւ քանի որ Արցախում չկար ընտանիք, որի տղամարդ անդամները մասնակցած չլինեին ինքնապաշտպանության, կստացվեր, որ առական սեռը կհայտնվեր ֆիլտրացիոն ճամբարներում, իսկ կանայք եւ երեխաները “կինտեգրվեյին” ադրբեջանի հետ։ Բոլորը գոհ կլինեյին։

Կա՞ր արդյոք այլ տարբերակ։ Փաշինյանը գիտի, որ չկար։ Արցախցիներն էլ գիտեին, դրա համար մեկ մարդու պես դուրս եկան, խառնելով ոմանց պլանները։ Եւ հիմա էլ ոչինչ չի փոխվել, այդ պատճառով էլ Փաշինյանն ասում է, որ վերադարձը անիրատեսական է։

“Ստեղծված իրավիճակում և այն ընկալումները, որոնք գոյություն ունեն մեր տարածաշրջանում, Ադրբեջանում եւ Լեռնային Ղարաբաղի հայերի շրջանում, այդ ընկալումների պայմաններում ես դա իրատեսական չեմ համարում: Ես ասացի՝ չեմ կարող ես Ձեզ խաբել, որովհետև եթե դա իրատեսական լիներ՝ Լեռնային Ղարաբաղից տեղահանումը տեղի չէր ունենա»,- ասել է Փաշինյանը:

Այս սխեմայի մեջ “Լեռնային Ղարաբաղը” կարող եք փոխարինել հայկական ցանկացած այլ տեղանունով։ Հեյրիմլին մերը չէ, չենք կռվի դրա համար, իսկ եթե տղամարդիկ չեն ուզում Ոսկեպարում ապրել եւ իրենց կանանց թույլ չեն տա թշնամու հետ ինտեգրվել, կարող են դուրս գալ՝ մենք իրենց 40+10 հազար դրամ կտանք։ Բայց հողին տեր չենք։