ԵՄ դիվանագիտության ղեկավար Ժոզեպ Բորելը Իսրայելին մեղադրել է պաղեստինյան ՀԱՄԱՍ շարժման ֆինանսավորման մեջ՝ «Պաղեստինի ինքնավարությանը՝ ՖԱԹՀ-ի գլխավորությամբ,  թուլացնելու» նպատակով, տեղեկացրել է Euronews-ը։

Իսպանիայում, Վալյադոլիդի համալսարանում ունեցած ելույթի ժամանակ Բորելը նաեւ մեղադրել է Իսրայելի վարչապետ Բենիամին Նեթանյահուին այն բանում, որ նա անձամբ խափանում է տասնամյակներ ձգվող իսրայելա-պաղեստինյան հակամարտության կարգավորման ցանկացած փորձ։

«Վատ նորությունն այն է, որ Իսրայելը, մասնավորապես՝ նրա կառավարությունը, լիովին հրաժարվում է (եւ երեկ Նեթանյահուն նորից ասաց այդ մասին), ասես կանխատեսելով իմ այսօրվա խոսքերը, որոշում ընդունել (երկու պետության մասին), որը նա անձամբ բոյկոտում է վերջին 30 տարիներին»,- ասել է Բորելը։

ԵՄ դիվանագիտության ղեկավարի կարծիքով՝ երկու պետության մասին որոշումը «պետք է պարտադրվի դրսից»։

«Մենք կարծում ենք, որ երկու պետության մասին որոշումը պետք է պարտադրվի դրսից»,- ասել է Բորելը։

«Բայց ես պնդում եմ, որ Իսրայելը այնքան հեռուն է գնացել, որ ինքն է ստեղծել ՀԱՄԱՍ-ը։ Այո՛,  ՀԱՄԱՍ-ը ֆինանսավորվում է Իսրայելի կառավարության կողմից, որպեսզի թուլացնի Պաղեստինի ինքնավարությունը՝ ՖԱԹՀ-ի գլխավորությամբ»,- ավելացրել է նա։

Այս ամսվա սկզբին Լիբանան կատարած այցի ժամանակ նա հայտնել էր, որ պաղեստինյան պետության ստեղծումը «միակ կենսունակ որոշումն է, որը կարող է խաղաղություն եւ անվտանգություն ապահովել Իսրայելի եւ Պաղեստինի համար»։

Բայց ուրբաթ օրվա ելույթում Բորելը տրտնջացել էր, որ «բոլորը, Իսրայելի կառավարությունից բացի», նման որոշման կոչ են անում։

«Եթե մենք վճռականորեն չմիջամտենք, ատելության պարույրը կշարունակվի սերնդեսերունդ»,- ասել է Բորելը։

Դոկտորի կոչում ստանալու հետ կապված ելույթի ժամանակ Բորելը քննադատել է ծայրահեղական տրամադրություններ ունեցող վերաբնակներին Հորդանան գետի Արեւմտյան ափին։

«Միջազգային հանրությունը (վերաբնակներին) համարում է անօրինական, բայց ոչինչ չի արել այդ անօրինականությունը վերացնելու համար»,- ասել է Բորելը։

Արտաքին գործողությունների եվրոպական ծառայությունը (EEAS) միության դիվանագիտական ստորաբաժանումը, որը գլխավորում է Բորելը, դիտարկում է ԱՄՆ եւ Մեծ Բրիտանիայի օրինակին հետեւելու եւ վերաբնակների դեմ պատժամիջոցներ մտցնելու հնարավորությունը, որոնք պատասխանատու են Արեւմտյան ափին կատարվող բռնության համար։

Սակայն, դիվանագիտական աղբյուրների խոսքով, քիչ հավանական է, որ արտաքին գործերի նախարարները հավանություն կտան վերաբնակների դեմ նախատեսվող պատժամիջոցներին։

Step1.am-ի զրուցակիցն է ֆրանսահայ հասարակական գործիչ Հիլդա Չոբոյանը։

-Տիկի՛ն Չոբոյան, Ֆրանսիայի Սենատը հունվարի 17-ին 336 կողմ և մեկ դեմ ձայնով ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղում Ադրբեջանի ռազմական ագրեսիան դատապարտելուն և Հայաստանի Հանրապետության դեմ ագրեսիայի հետագա փորձերը և տարածքային ամբողջականությունը խախտելը կանխելուն» ուղղված բանաձեւը։ Դրանում նշվում է նաեւ Արցախի ժողովրդի ինքնորոշման իրավունքի ճանաչման անհրաժեշտության մասին։ Ի՞նչ ուղերձ ունի այս փուլում նման բանաձեւի ընդունումը, եւ հետագայում ի՞նչ քայլեր կարող են հաջորդել սրան։

-Մեծ հույսեր չպետք է կապել այս գործընթացի հետ։ Պետք է հասկանանք, որ Ազգային ժողովի եւ Սենատի գործընթացը մյուս գործընթացներից անկախ են։ Մասնավորապես, առաջին անգամը չէ, որ Ֆրանսիայի Սենատը այս մակարդակի հայտարարություններ ու բանաձեւեր է որդեգրել։ Պետք է ասեմ, որ խորհրդարանական հարթակի վրա շատ մեծ համակրանք գոյություն ունի Հայաստանի ու հայության հանդեպ։ Եվ Արցախի խնդրով այստեղ նախկինում էլ բանաձեւեր ընդունվել են՝ 2020 թվականի պատերազմի օրերին եւ ավելի ուշ։ Ընդհանրապես Սենատի կեցվածքը շատ դրական է մեր հանդեպ, բայց Ֆրանսիայի կառավարությունն իր շահերն ու մոտեցումներն ունի այս հարցերում։ Թեեւ Ֆրանսիայի կառավարությունը որոշ չափով դրական կեցվածք ունի Արցախի խնդրի հանդեպ, բայց պետք է լավ ուսումնասիրել՝ հասկանալու համար, որ Ֆրանսիայի իշխանություններն Արցախին չօգնեցին։ Արցախի հարցում Ֆրանսիան շատ նուրբ կեցվածք է որդեգրել եւ հեռու կանգնեց Արցախի ինքնորոշման հարցից։ Միայն մարդասիրական, մարդու իրավունքների հարցով հետաքրքրվեց Ֆրանսիան։ Երբ Արցախի ժողովուրդն արդեն տեղահանված էր, միայն մարդասիրական օգնության հարցը նկատի ունեցան, իսկ քաղաքական հարցերում Ֆրանսիան դերակատարում չունեցավ եւ չցանկացավ ունենալ։ Պատերազմի օրերին Ֆրանսիայի արտաքին գործերի նախարարն Ազգային ժողովի եւ Սենատի որոշումների առիթով բացահայտ կերպով արտահայտեց Ֆրանսիայի կեցվածքը, որ Ֆրանսիան չպետք է կողմ լինի Հայաստանի եւ Ադրբեջանի ընդհարումների փուլում։

Այնպես որ, այսօրվա որոշումը եւ հետագայում խորհրդարանական մակարդակով ընդունվելիք որոշումները չեմ կարծում, որ քաղաքական գործընթացների վրա մեծ անդրադարձ կունենան։ Մեկ օրինակ բերեմ․ երբ ֆրանսիացի պատգամավորները, Ֆրանսիայի մեծ քաղաքների քաղաքապետերը եւ այլ գործիչներ Լաչինի միջանցքի մոտ էին գտնվում եւ մարդասիրական օգնություն էին բերել Արցախի ժողովրդի, նույն օրերին Ֆրանսիայի նավթային ընկերությունը՝ ֆրանսիական հսկան, բանակցությունների մեջ էր Իլհամ Ալիեւի հետ։ Անշուշտ, Ֆրանսիան ավելին է անում, որովհետեւ Ֆրանսիան այսօր դժբախտաբար միակ երկիրն է, որ ռազմական օգնություն առաջարկեց Հայաստանին։ Չգիտեմ՝ այդ զինատեսակների համար պետք է վճարել, թե ոչ, բայց համենայնդեպս Ֆրանսիան այդ քայլին գնաց։ Բայց սրա հետ մեկտեղ Ֆրանսիան Արցախի խնդրի, վերադարձի հարցի մասին լուրջ կեցվածք չի որդեգրել մինչեւ հիմա։ Այսինքն՝ լրջորեն չի հետապնդում Արցախի ժողովրդի վերադարձի իրավունքի հարցը։ Ուրեմն, այստեղ պետք է տարբերություն դնել խորհրդարանական հարթակի եւ քաղաքական ու պետական մակարդակների միջեւ։

-Կան տեսակետներ, որ Հայաստանի վրա հնարավոր հարձակման դեպքում եվրոպական երկրները լուրջ քայլերի կդիմեն ու պատժամիջոցներ կսահմանեն Ադրբեջանի նկատմամբ։ Դուք նման տրամադրություններ տեսնո՞ւմ եք։

– Կարեւոր հարց է դա, բայց ես մեծ հույսեր չեմ կապում Եվրոպայի հետ։ Եվրոպան այսօր ինքն իր հարցերը լուծելու հարցում բավական լուրջ դժվարությունների առաջ է։ Մասնավորապես, Ուկրաինայի պատերազմի փուլի մեջ Եվրոպան մեծապես ենթակա է ամերիկյան քաղաքականությանը։ Հետեւաբար, Եվրոպան չպետք է վերլուծել որպես միատարր քաղաքական միավոր։ Եվրամիությունը շատ բազմազան է, եւ Եվրամիության մեջ ադրբեջանամետ երկրներ կան։ Այնպես որ, Հարավային Կովկասի վերաբերյալ գոյություն չունի այն պարտադրանքը, որ Եվրամիությունն Ալիեւի վերաբերյալ պետք է միաձայն դիրքորոշում ունենա։ Այսինքն՝ ես իսկապես մեծ հույսեր չեմ կապում։ Ֆրանսիան կարող է օգնություն տրամադրել, բայց երբեք չպետք է հույս ունենք, որ Եվրամիությունը կարող է հանկարծ 180 աստիճանով իր դիրքորոշումը փոխել, Հայաստանին օգնություն տրամադրել ու Ադրբեջանին սանձել։ Մինչեւ հիմա ադրբեջանական ունեցվածքը սառեցնելու բոլոր փորձերը Եվրամիության մեջ իրենց նպատակին չհասան։ Եվրամիության մեջ առայժմ շատ ավելի մեծ դերակատարություն ունեն տնտեսական կապերը, քան այս բարոյական արժեք ունեցող որոշումները կամ բանաձեւերը։ Պետք է փորձենք այդ աշխատանքը տանել, բայց տակավին չենք հասել այդտեղ։

Մենք մեր հույսը միայն մեզ վրա պետք է դնենք, անշուշտ, արտաքին քաղաքականությունը զարգացնելով։ Ամեն մակարդակներում պետք է աշխատանք տանել՝ կլինի խորհրդարանական դիվանագիտությունը, թե Սփյուռքի ներուժը, թե ժողովրդական դիվանագիտությունը։ Բոլոր ուղղություններով պետք է աշխատել, բայց այսօր այդ ուղղությունը որդեգրված չէ։

Նիկոլ Փաշինյանը հունվարի 18-ին այցելել է Արդարադատության նախարարություն՝ քննարկելու գերատեսչության 2023 թվականի գործունեության հաշվետվությունը։ Նա իր ելույթը սկսեց նրանով, որ Հայաստանին անհրաժեշտ է նոր Սահմանադրություն: Հիշեցնենք, որ Հայաստանի Սահմանադրությունը փոխելու պահանջը հնչում է Բաքվից։ Գործող Սահմանադրությունը հղում է պարունակում Հայաստանի Անկախության Հռչակագրին, այդ թվում՝ 1989 թվականի դեկտեմբերի 1-ի որոշմանը Հայաստանի և Արցախի վերամիավորման մասին, և այս Սահմանադրության մեջ որևէ հղում չկա 1921 թվականի ռուս-թուրքական պայմանագրերին և «քաղաքական որոշումներին», ըստ որոնց գծվել է Հայաստանի ներկայիս սահմանը։ Նոր Սահմանադրությունը, ըստ երևույթին, կներառի հղումներ «միջազգային ճանաչված օրինական փաստաթղթերին»:

“Հայաստանի Հանրապետության անվտանգությունն ապահովելու անկյունաքարը լեգիտիմությունն է: Ի՞նչ է սա նշանակում: Սա նշանակում է, որ մենք պետք է ձևակերպենք խնդիրը շատ հստակ, իհարկե խնդիրը կամ ձևակերպումը շատ ակնհայտ է, բայց մենք պետք է սա չզլանանք վերաարձանագրել, իսկ արձանագրումը հետևյալն է, որ մենք խնդիր ենք դնում, որ Հայաստանի Հանրապետությունն իր միջազգայնորեն ճանաչված տարածքում կայանա, զարգանա՝ որպես իրավական, ժողովրդավարական պետություն:

Հարց է ծագում, իսկ ո՞րն է Հայաստանի Հանրապետության տարածքը: Իրականում ես նորից ուզում եմ ընդգծել, որ մենք այս հարցին ոչ թե պետք է պատասխան գտնենք, այլ պետք է ուղղակի դարակներից հանենք և սեղանին դնենք գոյություն ունեցող պատասխանը: Ես հիմա կդժվարանամ ասել քանի տարի, բայց շատ վաղուցվանից Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան տարածքի չափն արձանագրվում է Հայաստանի Հանրապետության հողային հաշվեկշռով: Այսինքն՝ Հայաստանի Հանրապետության կառավարությունը ժամանակ առ ժամանակ ընդունում է Հայաստանի Հանրապետության հողային հաշվեկշիռը: Դա տեղի է ունեցել 2018թ. առաջ, դա տեղի է ունեցել 2018թ. հետո և մենք, ի վերջո, այս արձանագրումը պետք է անենք և մեր լեգիտիմությունը, լեգիտիմ հարցադրումներն, ակնկալիքները և շեշտադրումները պետք է անենք՝ հենվելով այս հենքի և տրամաբանության վրա: Ընդ որում, ես մեր գործողությունների և դիրքավորումների լեգիտիմությունը հայեցակարգային մակարդակով կապում եմ և պայմանավորում եմ «հայրենիքը պետությունն է» հայեցակարգի տրամաբանության շրջանակներում:

Մենք անվտանգություն ասելով սովորաբար հասկանում ենք բանակ, Զինված ուժեր, հասկանում ենք դիվանագիտություն: Երկուսն էլ ճիշտ են, այսինքն այստեղ խնդիր չկա, բայց մոռանում ենք անվտանգության ապահովման համար հենց լեգիտիմությունը, որի ապահովման գործառույթն առաջին հերթին մեր իրավաբանական հանրությանն է: Եվ ես այս շեշտադրումը ուզում եմ անել Արդարադատության նախարարի, Ազգային ժողովի պետաիրավական հարցերի մշտական հանձնաժողովի նախագահի ներկայությամբ, իհարկե նաև ուզում եմ ընդգծել Սահմանադրական դատարանի դերն այս գործընթացում, ընդհանրապես՝ դատական համակարգի դերը: Ուզում եմ, որ մենք հենց այսպիսի աշխատանքի տրամադրվենք, որն, իմ կարծիքով, այս շրջափուլում անվտանգության ապահովման արդյունավետությունն էականորեն ավելացնելու է:

Բայց նորից եմ ասում, լեգիտիմության ենթավերնագիրը մենք պետք է դնենք «հայրենիքը պետությունն է» հայեցակարգի ներքո, որովհետև երբեմն տարբեր դիտանկյուններից լեգիտիմությունը կարող է շատ լայն շրջանակ ստանալ: Իսկ դրա դեպքում, շրջանակ ասելով՝ ես նկատի ունեմ Հայաստանի Հանրապետության ինքնիշխան, միջազգայնորեն ճանաչված տարածքը և սահմանները»:

Անդրադառնալով հաջորդ շեշտադրմանը՝ վարչապետ Փաշինյանը նշել է. «Հայաստանի Հանրապետությունը կարիք ունի նոր Սահմանադրության, ոչ թե Սահմանադրական փոփոխությունների, այլ նոր Սահմանադրության: Հայաստանի Հանրապետությունն, ի վերջո, պետք է ունենա Սահմանադրություն, որը կասկածի տեղիք չտվող քվեարկության արդյունքներով ընդունվել է Հայաստանի Հանրապետության ժողովրդի կողմից: Սա էլ է լեգիտիմության հետ կապված, իմիջիայլոց, կարևոր շեշտադրում: Երկրորդը՝ մենք պետք է ունենանք Սահմանադրություն, որը Հայաստանի Հանրապետությունն ավելի մրցունակ և ավելի կենսունակ է դարձնում աշխարհաքաղաքական և ռեգիոնալ նոր պայմաններում»,- նշել է Փաշինյանը:

Վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը մեծ խորհրդակցություն է հրավիրելու՝ քննարկելու Լեռնային Ղարաբաղից հարկադիր տեղահանվածներին բնակարանով ապահովելու ծրագիրը։ Այս մասին ՀՀ Ազգային ժողովում կառավարության ժամին ասաց ինքը Փաշինյանը։

«Երեք օր առաջ փոխվարչապետն ինձ ուղարկեց Լեռնային Ղարաբաղից հարկադիր տեղահանվածներին բնակարաններով ապահովելու նախագիծ։ Պայմանավորվեցինք, որ մեկ շաբաթվա ընթացքում մեծ խորհրդակցություն կհրավիրենք, վերջնական որոշումներ կկայացնենք ու ծրագիրը կիրականացնենք»,- ասաց վարչապետը։

Նրա խոսքով՝ ծրագիրը վերաբերելու է ոչ միայն 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ի դեպքերից հետո Արցախը լքած բռնի տեղահանվածներին, այլև 44-օրյա պատերազմի հետևանքով հարկադիր տեղահանվածներին։

Թվում է, թե տեղահանվածների համար հիմքեր կան հուսալու, որ իրենց բնակարանային խնդիրները վերջապես կլուծվեն։

Սակայն վերջին երեք տարիների ընթացքում Հայաստանի իշխանության արած բոլոր քայլերը որոշակի անհանգստություն ու անվստահություն են առաջացնում։

Դեռ 2021-ին Հադրութի, Շուշիի, Քաշաթաղի, Քարվաճառի շրջաններից բռնի տեղահանվածների հասարակական կազմակերպությունների ղեկավարների հետ հանդիպման ժամանակ փոխվարչապետ Մհեր Գրիգորյանը հայտարարեց, որ միջազգային հանրության և կառավարության կողմից հատկացված շուրջ 106 մլրդ դրամը կհատկացվի Արցախում տեղահանվածների համար բնակարանների կառուցման համար։ Այն ժամանակ բազմաթիվ տեղահանվածներ հարց բարձրացրին՝ կա՞ն անվտանգության երաշխիքներ, որ նախկին բնակության վայրերից բռնության և բռնատեղահանման ենթարկված մարդիկ կարող են վերադառնալ Արցախ, և որքանո՞վ է արդարացված նման միջոցների ներդրման ռիսկը։ Պատասխանը միանշանակ էր՝ ՀՀ կառավարությունը նման երաշխիքներ չի կարող տալ։

Հադրութից և Շուշիից տեղահանվածների համար բնակարանների շինարարությունը սկսվել է Արցախում 2021 թվականին և դադարեցվել 2022 թվականի դեկտեմբերին՝ Արցախի շրջափակման պատճառով։ Այդ շրջանների այն բնակիչները, ովքեր հավատում էին ռուս խաղաղապահների հավաստիացումներին, որ արցախցիները խաղաղ կապրեն, քանի դեռ իրենց անվտանգությունը պաշտպանում են ռուս զինվորները, հիմնականում ապրում էին վարձակալած բնակարաններում և վճարում էին անհավանական թանկ գներ Արցախում։ Հայաստանում մնացածներն էլ ապրել և ապրում են վարձակալած տներում ու բնակարաններում՝ Արցախի Հանրապետության բնակարանային կոմիտեից փոխհատուցում ստանալով։ 2023 թվականի սեպտեմբերի 19-ից հետո բնականաբար կորցրել են այս փոխհատուցումը։

Առաջարկվել է նաեւ բնակություն հաստատել Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում, այսինքն՝ պատերազմից փախած մարդկանց կրկին փորձել են ուղարկել ռազմական գոտի։ Ինչպես և սպասվում էր, շատերը հրաժարվեցին այս առաջարկից։

Տեղահանվածների հասարակական կազմակերպությունները կառավարությանն առաջարկեցին Երևանի արվարձաններում ստեղծել մի յուրահատուկ միկրոշրջան, որտեղ տեղահանվածները կարող են կոմպակտ ապրել, ինչը թույլ կտա պահպանել բարբառները, ավանդույթները և ինքնատիպ մշակույթը։ Այս առաջարկը դեռ կախված է օդում։ Թեև դա հնարավորություն կտար միջազգային կազմակերպություններում ներկայացնել փախստականների բոլոր խնդիրները, Հայաստան ժամանած միջազգային կազմակերպությունների և տարբեր երկրների ղեկավար մարմինների ներկայացուցիչներին ներկայացնել հայրենիքը կորցրած, հեռացած մարդկանց կենսապայմանները, տառապանքները, Արցախում իրենց նախնիների, հարազատների շիրիմները, սրբավայրերն ու անցած կյանքը թողած մարդկանց խնդիրները։ Ավաղ, սրա կարևորությունը չհասկացան ՀՀ իշխանությունները։

Եվ միայն Քարվաճառի ու Քաշաթաղի բնակիչները (ոչ բոլորը) Հայաստանում բնակարան ձեռք բերելու վկայագրեր են ստացել։ Այս վկայագրերի ստացման և բանկերի հետ հետագա թղթաբանության գործընթացը նույնպես հարթ չի ընթացել։ Բայց այս թեմային առայժմ չենք անդրադառնա։

Այսօր Արցախի բռնի տեղահանված բնակիչներին հետաքրքրում է հետևյալ հարցը՝ ինչպե՞ս է լուծվելու նրանց բնակարանային խնդիրը։ Խոսակցություններ կան, որ նախկինի պես փախստականների համար բնակարաններ են կառուցվելու Հայաստանի սահմանամերձ շրջաններում, որտեղ լարված իրավիճակ է, կա օկուպացիայի վտանգ։ Արցախցիները, ովքեր 4 ամիս բախվում են կենսաթոշակների, նպաստների վճարման արհեստականորեն ստեղծված տարբեր խնդիրների, թղթաբանության և իրենց նկատմամբ արհամարհական վերաբերմունքի հետ, դժվարանում են հավատալ, որ բնակարանային խնդիրը կլուծվի արագ և առանց ավելորդ բյուրոկրատիայի։

Բազմաթիվ արցախցիներ լքել են երկիրը՝ իրենց կյանքը զրոյից շարունակելու ավելի լավ պայմաններ փնտրելու համար՝ բնակարանի համար չափազանց թանկ վճարելու անկարողության պատճառով։ Բայց եթե բնակարանային խնդիրը լուծվի, շատերը, ամենայն հավանականությամբ, կվերադառնան, քանի որ այլ երկրներում (այդ թվում՝ Ռուսաստանում) ավելի մեծ խնդիրների են բախվում, քան Հայաստանում։

Դատելով վարչապետի խոսքերից՝ առաջիկա շաբաթներին կարելի է սպասել կառավարության որոշ որոշումների։ Արցախցիներին մնում է միայն սպասել՝ բռունցքները բռնած։

Մարգարիտա Քարամյան