2023 թվականի վերջին օրերին ռուս բարձրաստիճան դիվանագետները արդի թեմաների շարքում առանձնացնում էին Հայաստանը և հայտարարում, որ ռուսական ռազմաբազան չի հեռանալու Հայաստանից։ Չի հեռանա, ու վերջ:

Ռուսական զորքերը չեն հեռացել Ղարաբաղից նույնիսկ ագրեսիայից, ցեղասպանությունից և բնիկ բնակչության տեղահանությունից հետո: Ոչ ոք չի կարող իրականում բացատրել, թե ինչ են անելու ռուսական զորքերը Արցախում։

Ռուսաստանի դերը Ղարաբաղյան իրադարձություններում 1988-91 և 2020-2023 թվականներին բավականաչափ լուսաբանված և ամփոփված չէ, քաղաքական և փորձագիտական ​​գնահատական ​​չի տրվել այն փաստին, որ տարածաշրջանում իրադարձությունները տեղի են ունենում արդեն տասնամյակներ շարունակ Ռուսաստանից գաղութային կախվածության պայմաններում, որը ռազմական, քաղաքական, տնտեսական, հիբրիդային լծակների միջոցով ոչ միայն խոչընդոտում է տարածաշրջանում խաղաղության հաստատմանը, այլև ակտիվորեն խոչընդոտում է տարածաշրջանում հարաբերությունները բարելավելու միջազգային կառույցների և օտարերկրյա պետությունների փորձերին։

Ամենավառ օրինակը՝ 2020 թվականի պատերազմից հետո Ղարաբաղ ռուսական զորքերի տեղակայումն է, թեև Ռուսաստանը ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի երեք համանախագահներից մեկն է միայն։ Ավելին, 2020 թվականի պատերազմից հետո 3 տարի շարունակ Ռուսաստանը թույլ չի տվել Ղարաբաղ մտնել ոչ մի միջազգային կազմակերպության, այդ թվում՝ ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի համանախագահներին։

Նա վետո դրեց ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի բանաձևերի վրա և տորպեդահարեց ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի և այլ կազմակերպությունների աշխատանքը: Մեծ հաշվով հենց դա էլ դարձավ Ղարաբաղի ամբողջական օկուպացիայի և 150 հազար հայերի գաղթի հիմնական նախադրյալը։

Միաժամանակ միջազգային առաջարկություններում ու փաստաթղթերում ռուսական գործոնը, լուռ համաձայնությամբ, չի նշվում, և դա խեղաթյուրված պատկեր է ստեղծում։ Առանց Ռուսաստանի դերը մատնանշելու, առանց տարածաշրջանի վերադարձը Ռուսաստանի «ազդեցության գոտուց» «միջազգային իրավունքի» տարածք, ցանկացած «խաղաղության պայմանագիր» հօգուտ տարածաշրջանի չի լինի։

«Ռազմական գործողությունների անցկացման ընթացքում Ռուսաստանի խաղաղապահ զորախումբն ապահովեց ավելի քան 10 հազար քաղաքացիական անձանց տեղաբաշխումը տեղակայման վայրերում, իսկ հետագայում` գրեթե ամբողջ բնակչության տեղափոխումը Հայաստանի տարածք: Գրեթե 300 վիրավորի խաղաղապահները տեղափոխել են հիվանդանոցներ։ Միեւնույն ժամանակ, մեր ռազմական զորախումբը շարունակում է առաջադրանքներ իրականացնել որպես խաղաղ կյանքի կառուցման եւ խաղաղ բնակչության տարածաշրջան վերադառնալու հնարավորության երաշխավոր», – ասաց Ռուսաստանի Զինված ուժերի գլխավոր շտաբի պետ Գերասիմովը:

Փաստորեն, Ռուսաստանի ռազմաքաղաքական ղեկավարությունը ասում է, որ Ղարաբաղում ռուսական զորքերի ներկայության նպատակը՝ բնիկ բնակիչներին պաշտպանելը չէր, թեկուզ հայերը միամտորեն հավատում էին դրան, նպատակը՝ «ռուսական խաղաղապահների պատասխանատվության գոտին» հայերից ազատագրելն էր։

Այս ֆոնին չարագուշակ են հնչում Հայաստանից ոչ մի դեպքում զորքերը դուրս չբերելու Ռուսաստանի խոստումները։

Հայաստանում ռուսական ռազմական ներկայության քննարկումն անտեղի է և վնասակար, ասել է ՌԴ փոխարտգործնախարար Միխայիլ Գալուզինը։ Նա հիշեցրել է, որ «բազայի տեղակայման մասին պայմանագիրը կնքվել է 1995 թվականի մարտի 16-ին՝ ելնելով երկու պետությունների ազգային շահերից», եւ գտնվելու տևողությունը 49 տարի է (հիշեցնենք, որ 1921 թվականի մարտի 16-ին կնքվել է ռուս-թուրքական Մոսկվայի պայմանագիր Հայաստանի բաժանման մասին):

Մինչդեռ Գյումրիի ռուսական ռազմակայանը նորերս նշում էր իր հիմնադրման 82-րդ տարեդարձը՝ սկսած 1946 թվականից, երբ Սվերդլովսկի գունդը «վերաբաշխվեց Լենինականում և տեղակայվեց Ալեքսանդրապոլի ամրոցում»։

Ռուսական ռազմաբազան գտնվում է Հայաստանում՝ համաձայն պայմանագրի, հանրապետության տարածքում դրա նպատակահարմարության մասին խոսելը վնասակար է։ Այս մասին հայտարարել է ՌԴ ԱԳ նախարար Սերգեյ Լավրովը։ Լավրովը նշել է, որ այսօր ռուս զինվորականները «առանցքային տարր են այս տարածաշրջանում խաղաղության ապահովման գործում»։ Հավելենք՝ խաղաղություն հայերով կամ առանց հայերի, ինչպես Արցախում։

1992 թվականի հունվարի 6-ին ԼՂՀ առաջին գումարման խորհրդարանը՝ ԼՂՀ Գերագույն խորհուրդը, ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական ​​անկախության մասին» հռչակագիրը։ Այս հռչակագրով որոշվեց, որ Արցախը պատկանում է հայերին, ովքեր ապրել են այս հողի վրա հազարավոր տարիներ, ձգելով ազգային արմատները խորը հողի մեջ։

Արցախի Հանրապետությունը գոյություն ունի 34 տարի, այն կայացել է Արցախի ժողովրդի նվիրումի և հայրենիքում ապրելու պատրաստակամության շնորհիվ՝ չնայած բոլոր դժվարություններին, Հայաստանի և Սփյուռքի վիթխարի աջակցությամբ։

33 տարի անց (Քրիստոսի տարիքն է) Քրիստոսի ծննդյան օրը Հայաստանի ղեկավարությունը լռում է այն մասին, թե ինչ ճակատագիր է սպասվում հայոց Արցախին՝ նրա հողը, բնական ռեսուրսները, հաղորդակցությունները, ունեցվածքը, լռում է, թե ի՞նչ իրավունքով, մեկ մարդու ստորագրությամբ, Հայաստանը հրաժարվեց հայ ժողովրդին պատկանող հողից։

Հազարամյակներ շարունակ Արցախը եղել է հայոց պետականության օրրանը, ազգային ավանդույթների և հայ ժողովրդի հավատքի պահապանը հատկապես այն ժամանակաշրջաններում, երբ մնացած Հայաստանը գտնվում էր օտար կայսրությունների տիրապետության տակ։ Դարեր շարունակ Արցախի կիսանկախ մելիքությունները եղել են «ապահովարան», որտեղ պահպանվել և վերածնվել է հայկական ինքնությունը։

Հայաստանն իր ներկայիս ղեկավարությամբ մեթոդաբար հրաժարվում է հայկական պետականության ազգային հիմքերից։ Նիկոլ Փաշինյանը, խոսելով հայրենիք-պետություն սիլլոգիզմի մասին, երբեք չի արտասանել «ազգային պետություն» արտահայտությունը։

1918 և 1991 թվականներին հայկական հանրապետությունները, ինչպես և եվրասիական տարածքի մյուս պետությունները, առաջացան հենց որպես ազգային պետություններ՝ կառուցված ազգային լեզվի, մշակույթի, դպրոցի, պետության և այլ ավանդույթների հիման վրա։

Ռուսաստանը չունի ազգային հիմք և գաղափարախոսություն, և նրա փլուզումը բնական է. 35 տարի է, ինչ Ռուսաստանը չի կարողանում որոշել, թե ինչ ինքնության վրա է կառուցված այդ երկիրը՝ ռուսական, ուղղափառ, «ինքնիշխան ժողովրդավարության», թե՞ բնիկ ժողովուրդների գաղութային ստրկացման վրա։ Նույնը վերաբերում է անհասկանալի Ադրբեջանին, որն ընդհանրապես ինքնություն չունի։

Անկարան ու Մոսկվան հասկանում են, որ Հայաստանին պետականությունից հնարավոր է զրկել միայն ազգային հիմքը տակից հանելով։ Եվ դա արվում է գործող իշխանության ձեռքերով, որի գործունեության արդյունքը եղել է Հայաստանի աննախադեպ հեռացումը սփյուռքից, եկեղեցուց, Արցախից, ազգային իրավունքներից ու պատմությունից։ Նույնիսկ ազգային հիմունքների, Արցախի, եկեղեցու մասին հիշատակումը համարվում է «ռեւանշիզմ» և «ժողովրդավարությունից հրաժարում»։ Հիմա Փաշինյանն ասում է, որ դպրոցներում պետք է դասավանդել ոչ թե “ազգային”, այլ “պետության” պատմություն՝ մեկը մյուսից տարանջատելով։ Ի՞նչ կմնա պատմության մեջ, եթե դրանից հանենք ազգային բաղադրիչը։

Հայաստանը վերապրեց 2020 թվականի պատերազմը և 2023 թվականի սեպտեմբերին արցախյան ագրեսիան հզոր էթնիկ կորիզի՝ ազգային շահերի հանրության շնորհիվ։ Հայաստանում նույնիսկ ժողովրդավարությունը ազգային է, քանի որ Հայաստանի բնակչության 98%-ը հայեր են։ Սա թուլություն չէ, այլ մեր ուժը, ինչի պատճառով էլ թշնամիները ակտիվորեն նոսրացնում են Հայաստանի էթնիկական կազմը պակիստանցիներով, ռուսներով և այլոց միջոցով։

Հայաստանը կարող է վերացվել միայն նրա ազգային կորիզը կոտրելով։ Հենց Հայաստանը դադարի լինել ազգային պետություն, կդադարի գոյություն ունենալ, քանի որ Հայաստանի 3 միլիոն բնակիչներն այլ ընդհանուր բան չունեն։

Նաիրա Հայրումյան

Մարտունու շրջանի Քերթ գյուղի տարածքում, Ռսկհան լեռան ժայռոտ ու դժվարամատչելի գագաթին, ծովի մակարդակից 1086 մ բարձրության վրա գտնվում է համանուն ամրոց-դիտակետը։ Այնտեղից երևում են շրջանի մի շարք գյուղեր, մասնավորապես՝ Քերթ, Քարահունջ, Սոս, Թաղավարդ, Մուշկապատ, Հաղորտի, Կոլխոզաշեն, Մսմնա, Կավահան, Հերհեր, Ծովատեղ, Խերխան: Ամենայն հավանականությամբ այն իր դիրքի շնորհիվ նաև տեսողական ազդանշանային վայր է եղել (վաղ ժամանակներում ազդանշանային կրակ են վառել, որի ծուխը նախազգուշացնում էր մոտալուտ վտանգի մասին):

Այն ժայռածածկի մեջ տեղակայված մի երկարավուն ուղղանկյուն հատակացծով թաքստոց-կացարան է: Հարթեցված հատակի լայնությունն ավելի քան 2.5-3.0 մ է, երկարությունը` 6.5-7.0 մ: Դրա մի անկյունում տեղակայված է նորաշեն սրբարանը:

Երբեմնի ամրոցից ներկայումս պահպանվում  է հյուսիսային ճակատի կլորացող պատի շարվածքը միայն՝ կառուցված անմշակ միջին չափերի քարերով ու կրաշաղախով: Նկատելի  է, որ նախկինում պատաշարով փակված է եղել ժայռածածկի հատակի բացվող պարագիծն ամբողջությամբ, կազմելով մի ներփակ կացարան: Տանիքն ըստ էության եղել է փայտաշեն, որի մասին են վկայում ժայռածածկի թեք հարթության վրա պահպանվող փոսորակները:

Ըստ հնագետ Գ.Սարգսյանի,  ժայռածածկն ամենայն հավանականությամբ ի սկզբանե կառուցվել է որպես դիտակետին կից թաքստոց-կացարան ու միայն հետագայում է իր խիստ դժվարամատչելիության պատճառով ձեռք բերել սրբատեղիի կարգավիճակ: Ուշագրավ է նաև դեպի դիտակետ տանող անցուղին՝  ժայռերի մեջ փորված հետիոտն  արահետների տեսքով:

Ցավոք սրտի, աղբյուրներում հուշարձանի մասին տեղեկություններ չեն պահպանվել: