2021 թվականի հունվարի 4-ին պարզ դարձավ, որ Հայաստանն ու Արցախը չեն կարողանա Անվտանգության խորհուրդների համատեղ նիստ անցկացնել, և Արցախից միայն նախագահ Արայիկ Հարությունյանն է ներկա գտնվել Երևանում կայացած Հայաստանի անվտանգության խորհրդի նիստին։ Հնարավոր է, Արցախից Հայաստանի կտրվածության պայմաններում ինչ-որ մեկը համարել է, որ համատեղ նիստի անցկացումը Ռուսաստանի դեսպանատանը եւ Աղդամի ռուս-թուրքական համատեղ կենտրոնում կդիտարկվի որպես «աղաղակող լկտիություն»:

Առաջին համատեղ նիստը կայացել է 2019 թվականի մարտի 12-ին: Ամփոփիչ հաղորդագրությունում նշված էր. «Համատեղ նիստի շրջանակում ընդգծվել է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցի շրջանակում Արցախի անվտանգության ապահովումն ու կարգավիճակը հայկական կողմերի համար եղել և մնում են բացարձակ գերակայություններ: Կարևորվել է խաղաղության մթնոլորտի ձևավորումը, ռիսկերի նվազեցման և միջադեպերի կանխարգելման մեխանիզմների և փոխվստահության ամրապնդման միջոցառումների ներդրումը, ինչպես դա ամրագրվել է Դուշանբեի, իսկ մինչ այդ նաև Վիեննայի ու Սանկտ Պետերբուրգի գագաթաժողովների շրջանակում»:

2019 թվականի դեկտեմբերի 23-ին կայացած համատեղ երկրորդ նիստին Նիկոլ Փաշինյանը խոսում էր ավելի շատ թավշյա հեղափոխության մասին. «Կարևոր է, որ այդ քայլերն արտահայտել են օբյեկտիվ իրականությունը, որն ստեղծվել է տարածաշրջանում Հայաստանում տեղի ունեցած ոչ բռնի, թավշյա ժողովրդական հեղափոխությունից հետո: Որո՞նք են այդ օբյեկտիվ իրականության բնորոշիչները: Առաջին՝ Հայաստանում տեղի ունեցած փոփոխություններն էականորեն ավելացրել են Արցախի սուբյեկտայնությունը և ընդգծել Հայաստանի և Արցախի իշխանությունների հարաբերությունների իրավահավասար բնույթը:

…բոլոր հիմնարար փաստաթղթերը կա՛մ ներառում են Արցախի ընտրված իշխանությունների մասնակցության հղում, կա՛մ հաստատվել են Արցախի ընտրված իշխանությունների ներկայացուցիչների կողմից:

Արցախի հարցի կարգավորման հայեցակարգային մակարդակում մենք առաջարկել ենք շատ պարզ, տրամաբանական և հասկանալի սկզբունք: Արցախի հարցի որևէ լուծում պետք է ընդունելի լինի Ղարաբաղի ժողովրդի համար, Հայաստանի ժողովրդի համար և Ադրբեջանի ժողովրդի համար: Այս սկզբունքը հայտարարելով՝ ես հույս ունեի, որ Ադրբեջանի նախագահը հանդես կգա համանման հայտարարությամբ, ինչը բանակցային գործընթացում էական առաջընթաց ապահովելու մեծ հնարավորություններ կբացի:

…Բոլորն են հասկացել, որ ղարաբաղյան հակամարտությունը ռազմական լուծում չունի: Նման փորձերն աղետալի հետևանքներ կունենան հենց առաջին հերթին Ադրբեջանի համար, մանավանդ որ, ինչպես մի քանի անգամ առիթ ունեցել եմ ասելու, վերջին մեկուկես տարվա ընթացքում մենք վերջին տարիների համար աննախադեպ քանակի և որակի զենք և ռազմամթերք ենք ձեռք բերել, Զինված ուժերում իրականացրել ենք և իրականացնում ենք բարեփոխումներ, որոնք էլ ավելի բարձր մակարդակի են հասցնում մեր բանակի մարտունակությունը»:

Իսկ Բակո Սահակյանն ասել էր. «Հայաստանի Հանրապետությունը և Արցախի Հանրապետությունը մեկ հայրենիքի երկու անբաժան հատվածներն են և մենք ունենք միասնական նպատակներ ու միանման տեսլական կարևորագույն հարցերի լուծման առնչությամբ: Եվ այս տեսանկյունից անվտանգության խորհուրդների համատեղ նիստերի անցկացումը հնարավորություն է տալիս բազմակողմանի քննարկել մեր առջև ծառացած խնդիրները, գտնել դրանց լուծման օպտիմալ տարբերակներ և ընդունել հիմնավորված որոշումներ»:

Եվս մեկ համատեղ նիստ կայացել է 2020 թվականի հունիսի 19-ին: Ընտրությունների և դրանց հետևած իշխանությունների կազմավորման արդյունքում Արցախում տեղի ունեցավ քաղաքական ուժերի համերաշխության և համախմբման կարևորագույն գործընթաց, ինչը, վստահ եմ, առավել ամրապնդեց Արցախի անվտանգությունը, ասել էր Նիկոլ Փաշինյանը: «Վերջերս էլ Ադրբեջանի հատուկ ծառայությունների ուղղորդմամբ, այսպես կոչված, «արևմտյան ադրբեջան» նախաձեռնություն են ստեղծել՝ նկատի ունենալով Հայաստանի Հանրապետությունը: Սրանով Ադրբեջանի վարած տարածաշրջանային քաղաքականությունն ավելի ամբողջական է դառնում, և «արևմտյան ադրբեջան»-ի անհեթեթ նախաձեռնությունը եկավ փոխարինելու այսպես կոչված «հարավային, հյուսիսային, հյուսիս-արևմտյան ադրբեջանների» զավեշտալի շարքը՝ ընդգծելով Ադրբեջանի ապակայունացնող նկրտումները ողջ տարածաշրջանի համատեքստում», – նշել էր Փաշինյանը:

Արայիկ Հարությունյանն էլ խոսում էր իր բիզնես-նախագծերի մասին:

«Անվտանգության փոխազդող համակարգի գլխավոր հենասյուներից մեկն էլ պարենային ու էներգետիկ անվտանգությունն է, որտեղ ևս ձեռքբերումները նշանակալի են, սակայն նոր անելիքներ միշտ կան՝ միջավայրային մարտահրավերների և մեր նպատակների ու հնարավորությունների դինամիկ փոփոխությանը զուգահեռ: Մեր խնդիրն է ապահովել հնարավորինս ինքնաբավ ու ճկուն պարենային ու էներգետիկ համակարգ բոլոր իրավիճակների համար՝ երաշխավորելու համար ռազմական ու սոցիալ-տնտեսական անվտանգության ամրությունն ու կայունությունը: Այդ և մի շարք այլ առումներով ռազմավարական նշանակություն ունեն նաև ենթակառուցվածքները, և ուրախ եմ, որ համատեղ արդեն մեկնարկում ենք Արցախը Մայր Հայաստանին կապող երրորդ մայրուղու շինարարությունը», – նշել էր Հարությունյանը:

Ամեն ինչ այսպեց սկսվեց։ Այժմ՝ արտաքսումից 3 ամիս անց, Հայաստանի իշխանությունները չեն հանդիպում ոչ միայն Արցախի ղեկավարության ներկայացուցիչների, այլև հանրության հետ։ Իսկ նրանք, ում հետ հանդիպումները տեղի են ունեցել «լավ ժամանակներում», ըստ երեւույթին, «հայկական անվտանգության» շրջանակներում, գտնվում են Բաքվի բանտերում։

Նաիրա Հայրումյան

Մեր դիրքորոշումը չի փոխվել՝ մենք դեմ ենք սահմանների փոփոխությանը և տարածաշրջանում աշխարհաքաղաքական փոփոխություններին։ Սահմանների փոփոխությունը մեզ համար կարմիր գիծ է, սա հայտարարվել է Իրանի բարձրագույն իշխանության մակարդակով, և ոչ ոք չի կարող շեղվել դրանից։ Այս մասին Հայաստանի Հանրային հեռուստաընկերությանը տված հարցազրույցում ասել է Հայաստանում Իրանի դեսպան Մեհդի Սոբհանին։

Նրա խոսքով՝ իմաստ չունի այլ երկրի տարածքում արտատարածքային միջանցք ստեղծել։ «Կարծում եմ, որ Հայաստանի տարածքում արտատարածքային միջանցքի հարցի բարձրացումը կապ չունի միջազգային իրավունքի, երկրների տարածքային ամբողջականության և ազգային ինքնիշխանության հետ։ Ինչպես նշված է Հայաստանի վարչապետի «Խաղաղության խաչմերուկ» ծրագրում, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ցանկացած կապ պետք է գործի այս երկրի ազգային ինքնիշխանության ներքո։ Այն պետությունները, որոնք խոսում են Հայաստանի տարածքում արտատարածքային միջանցքի մասին, պատրա՞ստ են իրենց տարածքում ստեղծել նույն արտատարածքային միջանցքները։ Կարծում եմ՝ պատասխանը ոչ է: Ուստի այն, ինչ իրենք չեն ուզում իրենց համար, չպետք է ցանկանան ուրիշների համար»,- ասել է Սոբհանին։

Ի հեճուկս Իրանի հայտարարությունների, Ալիևի ներկայացուցիչը կրկին հիշեցրեց «միջանցքի» մասին։

Բաքուն հույս ունի մոտ ապագայում Ադրբեջանի և Հայաստանի պաշտոնյաների միջև բանակցությունների ևս մեկ փուլ անցկացնել խաղաղ համաձայնագրի նախագծի շուրջ, ասել է Ադրբեջանի նախագահի հատուկ բանագնաց Էլչին Ամիրբեկովը։

Խոսելով տրանսպորտային հաղորդակցության վերականգնման մասին՝ նա հիշեցրեց ադրբեջանական կողմի նախաձեռնությունը՝ «վերականգնել Զանգեզուրի միջանցքը, որպեսզի Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետությունում կամ երկրի հիմնական մասում բնակվող Ադրբեջանի քաղաքացիներն ունենան անխոչընդոտ ցամաքային հաղորդակցություն»։

«Խոսքը 42 կիլոմետր երկարությամբ երկաթուղային գծի մասին է, որը, ցավոք, ավերվել է հակամարտության արդյունքում։ Թեկուզ խոսքը միայն բացակայող ճանապարհի կառուցման մասին չէ», – ասաց նա:

Ալիևի ներկայացուցիչը նկատի ունի, որ միջանցքը պետք է լինի ոչ միայն ֆիզիկական, այլև քաղաքական, այսինքն՝ այն պետք է վերահսկվի ոչ թե Հայաստանի, այլ Ռուսաստանի ԱԴԾ-ի կողմից։

Ավելի վաղ Պետդումայի ԱՊՀ հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Լեոնիդ Կալաշնիկովն ասել էր, որ «արժի մտածել և ստեղծել այնպիսի միջանցքներ, որոնք տնտեսապես շահավետ են, այդ թվում՝ հարևանների համար։ Իսկ դա ձեռնտու է Ռուսաստանին, քանի որ մենք կարող ենք Հայաստանով միջանցք բացել դեպի հարավ և համաձայնության գալ Վրաստանի հետ»։

Հունվարի լույս 1-ի գիշերը ռուսական պետական ​​լրատվամիջոցները եռանդով հայտարարեցին, որ ուժի մեջ է մտել Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության լուծարման մասին հրամանագիրը։ Տեղեկությունը հնչեց նաև որոշ արևմտյան հարթակներում, սակայն Հայաստանում համառորեն փորձում էին անտեսել այս «ամսաթիվը»։ Հայաստանի բարձրաստիճան պաշտոնյաների ամանորյա ուղերձներում ոչ մի խոսք չկար Արցախի ապագայի մասին։ Փաշինյանը միայն ներողություն խնդրեց ղարաբաղցիներից՝ խոստովանելով, որ զոհաբերել է Արցախը «հանուն հայոց պետականության»։ Սակայն նա չի երաշխավորել, որ սա կլինի վերջին զոհաբերությունը։

Ամանորյա հրավառության ձայներով և տնտեսական «աննախադեպ» հաջողությունների մասին հաղորդումներով Հայաստանի ղեկավարությունը փորձեց քողարկել ամոթը և խլացնել հայ ժողովրդի հառաչը։ Ամանորյա ուղերձներում խոսվում էր ինչ-որ «խաղաղության» մասին, սակայն այդ խաղաղության բացակայության երկու հիմնական գործոն չէին նշվում, այն է՝ ուժի անօրինական կիրառմանը չդիմադրելը և Հայաստանի ձեռքերն ու ոտքերը բռնած Ռուսաստանի ներկայությունը։

Այն, որ Հայաստանի իշխանությունն անգամ տեսականորեն չի նշում այս հիմնարար գործոնները, խոսում է ոչ թե ներկայիս «իսթեբլիշմենթի» վախկոտության, այլ այն մասին, որ «զոհաբերությունը» նախապես համաձայնեցվել է մեծ կոնսենսուսի շրջանակներում։

Այժմ Բաքվի և Մոսկվայի ձեռքերը լիովին ազատ են։ «Ադրբեջանը խնդիրներ ունի Հայաստանի հետ, իսկ Հայաստանը՝ Ադրբեջանի հետ, որոնք պետք է լուծվեն Միջազգային դատարանում», «Հայաստանի հետ խաղաղության պայմանագիրը պետք է տարանջատվի սահմանազատման հարցից», «Ադրբեջանի և Հայաստանի բոլոր հանդիպումների ժամանակ Բաքուն բարձրացնում է 8 գյուղերի վերադարձի հարցը»,- ասել է Բաքվի նախարար Բայրամովը։

ՌԴ Պետդումայի ԱՊՀ հարցերով հանձնաժողովի նախագահ Լեոնիդ Կալաշնիկովը կարծում է, որ «իրադարձությունները, որոնք տեղի ունեցան և ի վերջո հանգեցրին ներկա իրավիճակին, ճիշտ զարգացան։ Միայն երեք տարածաշրջանային հարեւաններ պետք է բանակցեին՝ Ադրբեջանը, Հայաստանը և Ռուսաստանը»։

Այն, որ Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև գործարք է կնքվել, վկայում է սեպտեմբերի 17-ին Ստամբուլում ԱՄՆ-ԵՄ-ՌԴ կոնֆիդենցիալ հանդիպումը, որից հետո անարգել իրականացվել է Արցախի օկուպացիան և բնիկ մեծամասնության արտաքսումը։

2023 թվականի հոկտեմբերի 21-ին ԱՄՆ-ԵՄ համատեղ հայտարարության մեջ ասվում է, որ ստորագրողները «հավատարիմ են մնում Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև կայուն խաղաղության հաստատմանը` հիմնված ինքնիշխանության, սահմանների անձեռնմխելիության և տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչման վրա»: Որևէ խոսք չկա ուժի չկիրառման և ինքնորոշման իրավունքի, նաև Ռուսաստանի և Թուրքիայի դերի մասին։

Միևնույն ժամանակ, Եվրախորհրդարանի հոկտեմբերի 5-ի բանաձևում ասվում է, որ «ՄԱԿ-ի կոնվենցիայի համաձայն՝ իշխանությունների կողմից քաղաքացիական անձանց բռնի տեղահանումը կարող է համարվել մարդկության դեմ ուղղված հանցագործություն և ցեղասպանություն»: Բայց սա ալիբիի համար է:

Ըստ «Կոմերսանտ» թերթի աղբյուրների՝ «կողմերը շարունակում են ակտիվորեն աշխատել խաղաղության պայմանագրի վրա, որը կարող է ստորագրվել «Ամանորից հետո»։

Նաիրա Հայրումյան