Առնվազն 23 հաստատված բանտարկյալ դեռ այնտեղ է. X-ի իր իկրոբլոգում գրել է Արցախի նախկին պետնախարար Արտակ բեգլարյանը։
«Նրանցից 14-ը քաղաքացիական անձինք են, որոնք գերեվարվել են ինչպես 2020-ին, այնպես էլ 2023-ին։ Կարծում եմ՝ 20-ն Արցախից են։ Նրանք բոլորը պետք է ազատ արձակվեն միջազգային ճնշման ներքո»,-գրել է նա։
«Հայաստանի Ազգային ժողովում Արցախի ներկայացուցիչներ կլինեն, թե ոչ, դա կախված է նախ նրանից, թե Արցախից Հայաստան եկած անձինք որոշակի քաղաքական գործունեություն կիրականացնե՞ն, կուսակցություն կստեղծե՞ն, թե՞ հույսը կդնեն նրա վրա, որ այլ կուսակցություններ իրենց ներկայացուցիչներին կընդգրկեն իրենց ցուցակում»,- Step1.am-ի զրույցում այս մասին ասաց Գերագույն խորհրդի եւ ԱԺ նախկին պատգամավոր Արշակ Սադոյանը՝ անդրադառնալով հարցին, թե Հայաստանում արտահերթ խորհրդարանական ընտրությունների դեպքում հնարավորություն կա՞, որ Արցախի ներկայացուցիչները կարող են ներկայացված լինել ՀՀ Ազգային ժողովում, ինչպես 1990-ականներին ներկայացված են եղել Գերագույն խորհրդում։
«Ինչ վերաբերում է նախկին փորձին, 1988 թվականից Արցախում կար բավական կազմակերպված մարդկանց խումբ։ Նախքան Հայաստանում Շարժման մեկնարկը, Արցախում 1988 թվականի փետրվարին մարզային խորհրդի նիստ էին արել եւ որոշել էին միանալ Հայաստանին։ Այն ժամանակ Արցախում կային մարդիկ, որոնք համագործակցում էին Ղարաբաղ կոմիտեի ու Հայաստանի այլ քաղաքական ուժերի հետ։ Եվ երբ Հայաստանում տեղի ունեցան 1990 թվականի ընտրությունները, Հայոց համազգային շարժումն իր կազմում ներգրավեց Արցախի ներկայացուցիչներին եւ ընտրություններում պայմաններ ստեղծեց, որ նրանք դառնան Գերագույն խորհրդի պատգամավորներ»,- ասաց Սադոյանը։
Նա նշեց, որ ժամանակն է, որ Արցախից բռնի տեղահանված գործիչները փորձեն Հայաստանում ստեղծել իրենց քաղաքական միավորումը՝ կուսակցություն կամ դրա պես մի կազմակերպություն, որը կարող է համագործակցել հայաստանյան կուսակցությունների հետ։ Ըստ նրա՝ համատեղ դաշինքների միջոցով հնարավոր է հաջողության հասնել։ «Այսինքն՝ չպետք է հույսը դնել այսօրվա իշխանությունների աջակցության վրա։ Դուք էլ եք լավ հասկանում, որ Հայաստանի իշխանությունները հակառակը, չեն ուզենա այդ զարգացումներին տոն տալ»,- հավելեց Արշակ Սադոյանը։
Մեր զրուցակիցը նաեւ ասաց, որ Արցախի հարցով քաղաքական գործունեություն ծավալելը շատ կարեւոր է, դա կարող է հետագայում նպաստել նաեւ բռնի տեղահանված արցախցիների վերադարձի խնդիրները լուծելուն։
Ռուս «խաղաղապահների» ակտիվ աջակցությամբ 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ից հետո գերեվարված 32 հայ գերիներ, հիմնականում շիրակցիներ, երեկ վերադարձել են Հայաստան։ Սակայն, ինչպես անմիջապես ասաց ԱԺ նախագահ Ալեն Սիմոնյանը, Ադրբեջանում դեռ կան գերիներ։
Բաքվի բանտերում պահվում են նաև Արցախի ռազմաքաղաքական ղեկավարության ներկայացուցիչներ, սակայն դժվար թե Ալեն Սիմոնյանը խոսեր նրանց մասին։ Նրանց վերադարձի մասին խոսք չկա, թեև որոշ փորձագետներ կարծում էին, որ 5 օր առաջ ձեռք բերված գերիների փոխանակման մասին պայմանավորվածությունը ձգձգվում էր, քանի որ միջնորդները (թեև հայտնի չէ, թե դրանք ովքեր են) փորձել են հասնել նաեւ քաղբանտարկյալների ազատ արձակմանը։ Միաժամանակ, Հայաստանի ղեկավարությունը հրապարակավ չի հայտարարել, որ բանակցում է նրանց վերադարձի մասին։
«Գլխավոր դատախազությունում ստեղծվել է հետաքննչական խումբ՝ կապված Ադրբեջանի Ղարաբաղի շրջանում կալանավորված անջատողականների հետ», – ադրբեջանական APA-ի փոխանցմամբ՝ ասել է Ադրբեջանի գլխավոր դատախազ Քեմրան Ալիևը։
Ինչո՞ւ է Ալիևը Բաքվում բանտարկված պահում Արցախի ղեկավարությանը, եթե Հայաստանի հետ է «խաղաղության» բանակցություններ վարում և «ադրբեջանական հողերի օկուպացիայի» մեջ մեղադրում է ոչ թե Ղարաբաղին, այլ Հայաստանին։ Ո՞վ է, Ալիևի և Փաշինյանի ընդհանուր կարծիքով, մեղավոր նրանում, որ «30 տարի Հայաստանն իր ողջ ռեսուրսները ծախսել է Արցախի ակնհայտ անլուծելի խնդրի վրա» (Փաշինյան): Եւ որ «Հայաստանի կառավարությունը արտաքսել է մեկ միլիոն ադրբեջանցի, իսկ գրեթե 15 հազար քառակուսի մետր տարածք կմ ավերված է» (Ալիեւ)։
Ո՞վ է այդ մեղավոր «ՀՀ կառավարութունը»։ Դեկտեմբերի 11-ին իշխող «Քաղաքացիական պայմանագիր» կուսակցության պատգամավոր Գևորգ Պապոյանը «մեղավորներին» թվարկեց.
«Իրական կապիտուլյացիայի պայմանագիրը ստորագրել են Ռոբերտ Քոչարյանն ու Սերժ Սարգսյանը, ոչ թե Սամվել Շահրամանյանը։ Կապիտուլյացիա են կնքել, ցրել են ԼՂ բանակը, զենքը հանձնել Ադրբեջանին, ցրել ԼՂ ԱԺ-ն, հիմա էլ ուզում են ԼՂ ԱԺ նիստ անել Հայաստանում։ Սա ռումբ է Հայաստանի դեմ, ուղղակի անընդունելի է»,- ասաց Պապոյանը։
«Նրանք Լեռնային Ղարաբաղում ամեն ինչ վարի տվին, իսկ հիմա նույնն են ուզում անել Հայաստանի՞ հետ։ Ոչ, բավական է»,- եզրափակեց պատգամավորը։
Հիմա սա է իշխող կուսակցության հիմնական խոսույթը. Արցախն է մեղավոր ոչ միայն կատարվածի, այլեւ ապագայի կորուստների համար։ Այսինքն՝ եթե «խաղաղություն» չստացվի, դա նրանից է, որ Արցախի ղեկավարությունը Երեւանում նիստ է հրավիրել։ Իսկ եթե Հայաստանի նոր տարածքներ գրավվեն, երկիրը կորցնի ինքնիշխանությունը (ինչպես սպառնացել է Ալիևը), իսկ Հայաստանի քաղաքացիները փախստական դառնան, ապա դա կլինի այն պատճառով, որ Հայաստանում դրսից վերահսկվող «որոշ ուժեր» չեն հրաժարվում ռեւանշիզմից և դրա համար օգտագործում են ղարաբաղցիներին։ Շատ հարմար ձեւ պատասխանատվությունից խուսափելու համար։
Այս նարատիվը հնչում է յուրաքանչյուր իշխանամետ հարթուկից՝ համեմված Փաշինյանի խոսքերով, որը որոշ ղարաբաղցիների, ղարաբաղյան կլանին և բոլոր նրանց, ովքեր տենչում են «ռեւանշի» մասին, «երախտամոռ» անվանեց։
Այս խոսույթին ակտիվորեն արձագանքում են Բաքվում: «Ղարաբաղյան անջատողականները շարունակում են իրենց գործունեությունը Հայաստանում։ Նրանց գործունեությունը կարող է լուրջ խոչընդոտ դառնալ հայ-ադրբեջանական խաղաղ գործընթացի համար։ Հետաքրքիր է՝ պաշտոնական Բաքուն կպահանջի՞, որ Երեւանը փակի անջատողականների «ներկայացուցչությունը»։ Globalinfo.az-ի հետ զրույցում քաղաքագետ Էլխան Շահինօղլուն ասել է, որ «ներկայացուցչությունը» սադրիչ հայտարարություններ է անում, այնտեղ հանդիպումներ են անցկացվում։ «Ներկայացուցչությունում» հավաքվածները երկու թիրախ ունեն՝ Հայաստանի և Ադրբեջանի իշխանությունը։ Հայաստանի կառավարությունը նախատեսում է փակել այս «ներկայացուցչությունը» հունվարի սկզբին։ Արմատական ընդդիմությունն ու ղարաբաղյան կլանը փորձում են կանխել դա»,- գրում են Բաքվի լրատվամիջոցները։
Այսինքն՝ Բաքուն և Երևանն իրենց ընդհանուր «թշնամիներ» են համարում ՀՀ “նախկին ղեկավարներին”։ Արդյո՞ք այս մարդիկ, մասնավորապես, Ռոբերտ Քոչարյանը, Սերժ Սարգսյանը, Սեյրան Օհանյանը և մյուսները «պատասխանատվության կենթարկեն» այն բանի համար, որ Հայաստանի անունից նրանք «օկուպացրել են ադրբեջանական հողերը» Արցախում (Ալիեւ) և միևնույն ժամանակ «անիմաստ վատնել Հայաստանի ռեսուրսները»՝ թույլ չտալով, որ «պետությունը կայանա Հայաստանում» (Փաշինյան)։ Կա՞ մեխանիզմ, որով Երևանը կարող է դրանք հանձնել Բաքվին՝ այնտեղ գտնվող «երկրորդական» անձանց դիմաց։ Թե՞ կկիրառվի Միջազգային քրեական դատարանի մեխանիզմը։
Հիշեցնենք, որ 2023 թվականի նոյեմբերի 14-ին Հայաստանի Հանրապետությունը պաշտոնապես ի պահ հանձնեց Միջազգային քրեական դատարանի Հռոմի կանոնադրության վավերացման փաստաթուղթը։ Հայաստանի համար օրենքն ուժի մեջ կմտնի 2024 թվականի փետրվարի 1-ից։
«….Մենք կարծում ենք, որ էթնիկ հայերի իրավունքները՝ վերադառնալու Ղարաբաղի տարածաշրջան կամ գոնե այնտեղ այցելելու, պետք է երաշխավորվեն։ Դա պետք է ապահովվի միջազգային չափանիշներին համապատասխան՝ ազգային փոքրամասնությունների անվտանգության պաշտպանության առումով։ Դա պետք է երաշխավորվի Ադրբեջանի Սահմանադրության մեջ ներառված ազգային փոքրամասնությունների պաշտպանության շրջանակներում»։ Սրանք Եվրոպական խորհրդի նախագահ Շառլ Միշելի խոսքերն են «Ազատություն» ռադիոկայանին տված հարցազրույցից։
Այսինքն՝ Եվրոպական խորհրդի ղեկավարը, ինչպես և Ադրբեջանի նախագահը, Արցախի էթնիկ հայերին դիտարկում է որպես ազգային փոքրամասնություն։ Զարմանալի չէ. ի վերջո, Հայաստանի Հանրապետության իշխանությունները, ոտնահարելով երկրի Սահմանադրությունը և Անկախության հռչակագիրը, Արցախի Հանրապետությունը ճանաչեցին որպես Ադրբեջանի մաս։ Եվ հիմա, երբ հանրապետության բոլոր 150-հոգանոց բնակիչները լքել են այն, որպեսզի փրկվեն վերահաս ֆիզիկական բնաջնջումից, ամեն ինչ արվում է, որպեսզի իրենց նախնիների հողը, ունեցվածքը, հարազատների գերեզմանները կորցրած մարդկանց իրավունքները հայտնվեն կառավարության գործունեության մեջ տասներորդ պլանում, իսկ հպարտ մարդիկ ողորմություն խնդրեն։
Բայց զարմանալի է ոչ միայն Նիկոլ Փաշինյանի պահվածքը, որն արդեն հատել է բազմաթիվ կարմիր գծեր և տանում է դեպի անխուսափելի աղետ և բուն Հայաստանի ինքնիշխանության ու պետականության կորստի։ Զարմանալի է, որ Եվրամիության ներկայացուցիչը, որի օղակներից մեկը ԵԱՀԿ-ն է, որ 30 տարի շարունակ քննարկում է ղարաբաղյան հիմնախնդրի խաղաղ կարգավորման ուղիները, այսինքն՝ ըստ էության ընդունելով, որ նման հակամարտություն կա, որ դե ֆակտո գոյություն ունի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն (Արցախ), որը հիմնված է ժողովուրդների ինքնորոշման իրավունքի վրա, ստեղծվել է սահմանադրորեն, ազգային-ազատագրական շարժման և ազգային հանրաքվեի միջոցով, այժմ համաձայն է Ադրբեջան կոչվող ահաբեկչական, բացահայտ ֆաշիստական միավորման նարատիվներին և Արցախի բնիկ բնակիչներին անվանում է «ազգային փոքրամասնություն»։
Ըստ էության, ժողովրդավարական Եվրամիության ղեկավարը հավաստում է, որ ճանաչում է միջազգային ահաբեկիչ Ալիևի խոսքերը. «մենք ապացուցել ենք, որ հակամարտությունները կարող են լուծվել պատերազմով»։ Միշելը ավելի հեռուն գնաց. նա ընդունում է, որ ժողովրդավարական աշխարհի համար ընդունելի է հակամարտությունները լուծել ցեղասպանության և էթնիկ զտումների միջոցով: Ընդ որում Ալիևին սատարող Ռուսաստանը և Թուրքիան նույն կարծիքին են։
Հարց է առաջանում՝ ի՞նչ տարբերություն ահաբեկիչների և միջազգային և տարածաշրջանային խնդիրների լուծման ժողովրդավարական մեթոդների կողմնակիցների մոտեցումների մեջ, եթե երկու կողմերն էլ հավատարիմ են ուժային մեթոդներին։ Ենթադրենք, որ Հայաստանի իշխանությունները կոլաբորանտներ են՝ մեր երկրի գլխին դամոկլյան սրի պես կախված մարտահրավերներին անվայել պահվածքով։ Իսկ որտե՞ղ մնացին ժողովրդավարությունը և մարդու իրավունքները, որոնց մասին ամեն քայլափոխի խոսում են Եվրոպայում։
Գաղտնիք չէ, որ հանուն Հայաստանի ոչ մի երկիր չի «պատռելու իր շապիկը»։ Միանգամայն բնական է, որ յուրաքանչյուր դերակատար տարածաշրջանում իր խնդիրներն է լուծում և իր նպատակներն է հետապնդում։ Բայց ինչո՞ւ այդ նպատակների համար չեն օգտագործվում տերմիններ և խոսույթներ, որոնք դիվիդենտներ կբերեն ժողովրդավարությանը, և ոչ թե ավտոկրատիային, որի դեմ, իբր, պայքարում են ժողովրդավարական սկզբունքների ջատագովները:
Ինչու՞ եվրոպացի պաշտոնյաները բոլոր 35 տարիների ընթացքում երբեք չճանաչեցին մեր ինքնորոշման իրավունքը, չճանաչեցին մեզ որպես ազգային-ազատագրական շարժում իրականացնող ժողովուրդ, ժողովրդավարական պետություն կերտած ժողովուրդ (այո, մենք ընդունում ենք, որ այս պետության որակը կասկածելի էր), մի ժողովուրդ, ով պաշտպանեց իր պետությունը 4 պատերազմում:
Ինչպե՞ս են ժողովրդավարական երկրները ցանկանում պահպանել իրենց ժողովրդավարական հիմքերը, եթե այսօր ոտնահարում են այլ ժողովուրդների ու պետությունների, թեկուզ փոքրերի իրավունքները՝ դասելով նրանց ազգային փոքրամասնությունների շարքին։ Թե՞ ահաբեկչությունն ու բռնությունը ընդունելի են փոփոխվող աշխարհակարգում:
Մարգարիտա Քարամյան
2019 թվականի դեկտեմբերի 1-ից Եվրոպական խորհրդի նախագահ հանդիսացող, Բելգիայի ֆրանսիական համայնքի ներկայացուցիչ, Բելգիայի նախկին վարչապետ (2014-2019) Շառլ Միշելը հայտարարել է. «Մենք կարծում ենք, որ էթնիկ հայերը պետք է հնարավորություն ունենան վերադառնալ կամ գոնե այցելել Ադրբեջանի այս հատվածը, և նրանց անվտանգությունն ու իրավունքները պետք է երաշխավորված լինեն։ Փոքրամասնությունների պաշտպանության հարցում կան միջազգային չափանիշներ, որոնք պետք է հարգվեն Ադրբեջանի Սահմանադրության համաձայն, որոնց շրջանակներում պետք է երաշխավորվեն փոքրամասնությունների իրավունքները»։
Շառլ Միշելը միապետական Բելգիայի քաղաքացի է, որը երբեմն կոչվում է երկակի դաշնություն, քանի որ Բելգիան միաժամանակ բաժանված է երեք շրջանների և երեք լեզվական համայնքների: Յուրաքանչյուր տարածքային մաս և յուրաքանչյուր լեզվական համայնք ունի իր խորհրդարանը և իր կառավարությունը: Այսպիսով, Բելգիան ունի վեց կառավարություն և վեց խորհրդարան։ Դաշնային կառավարությունը պատասխանատու է մյուս հինգ կառավարությունների գործողությունների, ինչպես նաև ազգային նշանակության հարցերի համակարգման համար:
Այսինքն՝ Բելգիայում «փոքրամասնություններ» չկան, բնիկ քաղաքացիների քաղաքական և մշակութային իրավունքները պաշտպանված են խորհրդարանների և կառավարությունների կողմից։ Բելգիայի տարածքը շատ չի տարբերվում Հայաստանից՝ 30 հազար քառակուսի կմ մի փոքր ավելի։
«Փոքր երկիր» Բելգիան դարձավ Եվրամիության մայրաքաղաքը, քանի որ խստորեն պահպանում էր եվրոպական արժեքները՝ հավասարություն, ինքնորոշման իրավունք, հակամարտությունների ուժային լուծումների բացառում և այլ հիմնարար սկզբունքներ։ Այս սկզբունքների շրջանակներում 1992 թվականին ԵԱՀԿ-ում ստեղծվեց ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը, որը մանդատ ստացավ լուծելու ղարաբաղյան հակամարտությունը տարածքային ամբողջականության, ինքնորոշման իրավունքի և ուժի չկիրառման միջազգային սկզբունքների հիման վրա։
Այժմ Եվրամիության ղեկավարն իրեն թույլ է տալիս անդրադառնալ Արցախը միջազգային իրավունքի տեսակետից ոչ լեգիտիմ ապօրինի Ադրբեջանին հանձնելու Ստալինի որոշմանը, 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի ռուս-թուրքական գործարքին, ԱՊՀ ստեղծման մասին հռչակագիրը և Ադրբեջանի սահմանադրությանը:
Նույն Ադրբեջանի, որտեղ նախագահը Իլհամ Ալիևն է, ով այս պաշտոնը ժառանգել է հորից և կնոջը նշանակել է առաջին փոխնախագահ։ 2003-ին, երբ մահացավ Ալիևի հայրը, ասում էին, որ նա իրականում մահացել է ոչ թե դեկտեմբերին, այլ հոկտեմբերին, բայց մահի մասին չհայտարարվեց, որ որդին նախագահ դառնա։ 2003 թվականի հուլիսին, երբ Հեյդար Ալիևը բուժում էր անցնում, Իլհամը դարձավ նախագահի թեկնածու։ Օգոստոսի 4-ին Միլի Մեջլիսը Իլհամ Ալիևին նշանակեց երկրի վարչապետ։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 15-ին տեղի ունեցան ընտրություններ, և նախագահ դարձավ Իլհամ Ալիևը։ Ընտրությունները չճանաչվեցին միջազգային հանրության կողմից։ Հեյդար Ալիեւի մահվան մասին հայտարարվել էր դեկտեմբերի 12-ին, երբ բոլոր հարցերը “հարթվել են”։ Դժվար թե Շառլ Միշելը չգիտի այս պատմությունը։
Իլհամ Ալիևը բացահայտորեն խոստովանեց, որ «հակամարտությունը» լուծեց ուժով, փաստորեն, թքած ունենալով միջազգային չափանիշների վրա։ Հիմա Միշելը խոսում է «Ադրբեջանի սահմանադրության» մասին, որը պետք է պաշտպանի հազարավոր տարիներ այս հողի վրա ապրած արցախահայությանը։ Շառլ Միշելը չի հիշում, որ այդ մարդիկ ունեն քաղաքական իրավունքներ, ինչպես ֆլամանդացիները, վոլոնացիները Բելգիայում, որ Արցախում եղել է ժողովրդավարական պետական համակարգ և ընտրովի մարմիններ՝ նախընտրելով Ալիևի կառավարման ձևը։
Ի՞նչ կարող է անել Միշելը, եթե Բաքուն և Երևանը պայմանավորվեն միմյանց միջև և «հանձնեն» Ղարաբաղը՝ կարող են հարցնել “արևմտամետները”։ Միշելը կարող է անել միայն մեկ բան՝ խստորեն պահպանել եվրոպական արժեքները, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբի մանդատը, միջազգային սկզբունքները՝ անկախ այլոց կեղտոտ գործարքներից։ Կամ խոստովանի, որ այսուհետ հակամարտությունները լուծվելու են ուժով, հավասարություն այլեւս չկա։ Միգուցե նույնիսկ Բելգիայի թագավորին խորհուրդ տա Ալիևից սովորել ունիտար պետություն կառուցելու հմտությունները։
Նաիրա Հայրումյան
Վանիկ Հայրապետյանը երեք տղաների հայր էր, երազում էր աղջիկ ունենալու մասին։ Երազանքը կատարվեց, բայց երջանկության օրերը, կամ ավելի ճիշտ է ասել ժամերը, կարճ տևեցին։ Վանիկի դուստրը՝ Արիանան ծնվեց սեպտեմբերի 11-ին։ Ութ օր անց սկսվեց սեպտեմբերի 19-ի պատերազմը։ Հայրը դստերը միայն երկու օր տեսավ։
Վանիկ Հայրապետյանը Ճարտարի հրամանատարն էր, կոչումով ավագ լեյտենանտ, գրեթե մշտապես դիրքերում։ Պատերազմի օրը պետք է ավարտեր հերթապահությունն ու գար տուն։
«Ամսի 19-ի առավոտը գրեցի՝ ինչո՞ւ տուն չես գալիս, պատասխան չտվեց։ Մեր վերջին հանդիպումն ամսի 18-ին էր, դրանից հետո էլ չեմ տեսել։ Երեխայի նկարն ուղարկեցի, նայեց, բայց չպատասխանեց։ Գրեցի՝ Վանիկ, ինչո՞ւ չես գալիս, ժամանակն անցնում է, էլի պատասխան չկար»,-ամուսնու հետ ունեցած վերջին հիշողություններով կիսվում է կինը՝ Դոնարա Գրիգորյանը։
Վանիկ Հայրապետյանն ընտանիքին վստահեցրել է, թե ինքը Ճարտարի մշակույթի տանը տեղեկայված շտաբում է լինելու, ասել է՝ չվախենաք ու գնացել է։ Որոշ ժամանակ անց Դոնարան որդուն է ուղարկել այդ տարածք, որպեսզի հետաքրքրվի, թե հայրն ինչպես է։ «Արենը եկավ ասաց՝ մամ, բոլորն այնտեղ են, բայց ինքը չկա։ Մենք գիտեինք, որ ինքը մշակույթի տան մոտ չի մնա, ուրիշների նման չի թաքնվի, ինչպես չթաքնվեց 44-օրյա պատերազմի ընթացքում»։
Այնուհետ, Վանիկի մայրը՝ Սիրվարդ Հայրապետյանն է գնացել մշակույթի տան մոտ՝ միակ որդուց տեղեկություններ ստանալու համար։ «Ես գնացի, ընկերներից հարցրեցի՝ Վանիկից նորություն չկա՞, բոլորը երեսները շուռ տվեցին, ես այդ րոպեին իմացա, որ իմ երեխան արդեն չկա, որ բոլորը ինձնից երես էին թեքում»,-Forrighst.am-ի հետ զրույցում ասաց մայրը։
Կինն ասում է, որ ամուսինը Ճարտարի մատույցներում է եղել, պահել է քաղաքի մուտքը, զոհվել է ամսի 20-ին՝ հրադադարից մի քանի րոպե առաջ։
«Խրամատի դիմաց տեսել է, որ երեք տղա միասին են կանգնած եղել, ասել է՝ չեմ ասել, որ խմբերով չպետք է կանգնել, հետո գնացել է այդ տղաներին ասի, որ առանձին լինեն։ Խրամատից դուրս է եկել, որ ասի ցրվեք, այդ պահին ԱԹՍ-ն հարվածել է երեք տղաներին, ինքն էլ հետները զոհվել է»։
«Մեզ համար ժամանակն այդ պահից կանգնեց, ամեն ինչ խավարվեց, ոչինչ գոյություն չունեցավ»,-ասում է կինը։
Վանիկ Հայրապետյանը 38 տարեկան էր, վերջին 20 տարում զինվորական է եղել, մասնակցել է բոլոր պատերազմներին։ Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար բազմաթիվ մեդալներ է ստացել, որոնք ընտանիքը չի կարողացել բերել՝ թշնամին ճանապարհին վերցնելու էր ու ոչնչացներ։ Վանիկից միայն մի բուռ հող են կարողացել բերել։
«Որ իմանայինք մեզ հետ կբերեինք, չէինք էլ հուղարկավորի։ Ամսի 23-ին հուղարկավորեցինք, ամիս 27-ին դուրս եկանք։ Իրան թողեցինք, մենք եկանք։ Հիմա շատ ենք ուզում, որ իրեն բերենք։ Հող ենք բերել մեզ հետ, գոնե տեղ տան, որ հուղարկավորենք, որ գոնե գնալու տեղ ունենանք»,-ասում է կինը, իսկ մայրն ավելացնում է՝ Ճարտարը հարկադրաբար լքելուց հետո չի հասցրել այցելել որդու շիրիմին։
«Երեք օր պահեցին Մարտունիում, սառնարան չկար։ Ասացին՝ 22-ի երեկոյան բերենք, հուղարկավորենք, ասացի՝ չէ, թողեք լույսը կբացվի, նոր կբերեք էրեխուս։ Ուզում էին գիշերով հուղարկավորել, շատերին գիշերով են հուղարկավորել, քանի որ դիերի վիճակը վատացել էր, պահել չէր լինում։ Առավոտյան 11-ին Վանիկիս բերեցին, երեք րոպեով դեմքը բացեցին ու տարան։ Ինքնահողին եմ գնացել գերեզմաններ ու էլ չեմ կարողացել գնալ, պետք է յոթն անեինք, ասացին՝ հավաքվեք, պետք է դուրս գանք, էլ չհասցրեցի գնալ մոտը»,-պատմում է վշտահար մայրը։
Վանիկի ընտանիքն այժմ սոցիալական լրջագույն խնդիրներ ունի։ Խնդիրներ շատ ունեն, հիմնականը տուն չունենալն է։ Ընտանիքի համար մի բարերար վեց ամսով բնակարան է վարձել, որից երեքը լրացել է։ Դոնարան չգիտի, թե չորս անչափահաս երեխաների հետ երեք ամիս անց որտեղ է բնակվելու։ «Մեր տան միակ աշխատողն ամուսինս էր, հիմա, որ ինքը չկա չգիտենք, թե ինչ ենք անելու։ Փոքրիկս գրկիս ի՞նչ անեմ, ո՞ւր թողեմ, որ գնամ աշխատեմ»,-ասում է նա։
Նարեկ Կիրակոսյան
2020-ին Արցախից բռնագաղթվածները՝ և 44-օրյա պատերազմից հետո Հայաստանում մնացածները, և 2023-ին կրկին արտաքսվածները՝ սոցիալական վճար չեն ստանում, դադարեցվել է նաև վարձավճարների աջակցության պետական ծրագիրը։
Հադրութի քաղաքապետ Վահան Սավադյանի խոսքով, 2020 թվականի ներքին տեղահանվածները կորցրել են սոցիալական բոլոր վճարները, միևնույն ժամանակ, նրանք ներառված չեն պետական ֆինանսական աջակցության նոր ծրագրերում։
«Մենք դիմել ենք Հայաստանի վարչապետի գրասենյակ՝ 2020 և 2023 թվականներին Արցախի ներքին տեղահանվածների միջև տարբերություն չդնելու և Արցախից բռնագաղթվածներին աջակցության ծրագրերում 2020 թվականից Հայաստանում մնացած արցախցիներին ընդգրկելու խնդրանքով։ Հույս ունենք կառավարության կողմից մեր խնդրանքը բավարարող արագ արձագանքի»:
Սավադյանը նշեց, որ բոլոր նրանք, ովքեր 44-օրյա պատերազմի հետևանքով ստիպված են եղել լքել իրենց տները, ցանկանում էին վերադառնալ Արցախ, բայց ինչպե՞ս դա անեին, եթե Արցախում զբաղվածության և բնակարանային խնդիրներ են առաջացել։ Հայաստանի կառավարությունը պետք է հաշվի առնի այս հանգամանքները։ Իսկ արցախցիներին «հին» կամ «նոր» կլիշեներով տարբերելը սխալ է։
«Հայաստանում մեծ աղմուկ է բարձրացել Գյումրիում ռուսական ռազմական ոստիկանների կողմից Ռուսաստանի քաղաքացու առևանգումը, որին մեղադրում են մարտական գործողությունների ընթացքում ծառայության վայրը լքելու մեջ»,- գրում է Ամերիկայի ձայնը։
Հայաստանի տարածքում Ռուսաստանի քաղաքացու առևանգումը, նրա տեղափոխումը ռուսական 102-րդ ռազմակայան` ոտնձգություն է Հայաստանի ինքնիշխանության դեմ, և Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունը պետք է քայլեր ձեռնարկի Դմիտրի Սետրակովի ազատ արձակմանը հասնելու և տեղի ունեցած հանցագործության մեղավորներին դատարանի առջև կանգնեցնելու համար՝ «Ամերիկայի ձայնի» հետ զրույցում նման համոզմունք հայտնեց Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի ղեկավար Արթուր Սաքունցը։
Իրավապաշտպանը մանրամասնեց՝ դեռ դեկտեմբերի 8-ին են ահազանգ ստացել, որ Հայաստանում գտնվող ռուսական ռազմական ոստիկանության աշխատակիցները ռազմակայանի տարածքից դուրս՝ Գյումրիում, հենց փողոցում դեկտեմբերի 6-ին կամ 7-ին ձերբակալել և ռազմակայանի տարածք են տեղափոխել Սետրակովին, ով պայմանագրային զինծառայող է եղել, սակայն Ուկրաինայի դեմ Կրեմլի նախաձեռնած պատերազմի մեկնարկից հետո, հրաժարվել է շարունակել ծառայությունը և իր բազմաթիվ հաjրենակիցների նման մեկնել է Հայաստան։
Սաքունցը կապվել է ռուսական ռազմակայան։ «Իսկ երբ որ հարցրեցի՝ ի՞նչ հիմքով, ի՞նչ իրավասությամբ, ի՞նչ իրավունքով են նրան ձերբակալել, հայտնեցին, որ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Վլադիմիր Պուտինի հրամանն է, որ բոլոր, այսպես կոչված, դեզերտիներին (ռուսերեն բառ ասեմ) պետք է ձերբակալել։ Իսկ այն հարցին, թե, ի վերջո, նա Հայաստանի Հանրապետության տարածքում է գտնվում, ոչ թե Ռուսաստանի Դաշնության որևիցե մարզում, ասացին՝ դա տարածվում է ամեն տեղ»,- «Ամերիկայի ձայնին» փոխանցեց Սաքունցը։
102-րդ ռազմակայանից տեղեկացրել են, որ Դմիտրի Սետրակովի դեմ քրեական գործ է հարուցված՝ Ռուսաստանի քրեական օրենսգրքի 337-րդ հոդվածի 5-րդ մասի համաձայն՝ զորահավաքային կամ մարտական գործողությունների ընթացքում ծառայության վայրը մեկ ամսից ավելի ժամկետով լքելու հոդվածով։ Գործը քննում է թիվ 519 զինվորական քննչական վարչությունը։ Այժմ Սետրակովը 27-օրյա հաուպտվախտի մեջ է, որից հետո կտեղափոխվի Ռուսաստան։ Նրան սպառնում է 5-10 տարվա ազատազրկում։
«Առևանգում․․․ իրերը պետք է իր անունով կոչել։ Առևանգումը կազմակերպվել է Ռուսաստանի Դաշնության անվտանգության մարմինների աշխատակիցների կողմից։ Եվ սա ուղղակի աննախադեպ է այն իմաստով, որ, փաստորեն, Հայաստանի Հանրապետության տարածքում Ռուսաստանի Դաշնության անվտանգության մարմինները կարող են Հայաստանի Հանրապետության տիրապետության ներքո գտնվող, մեր իրավական համակարգի անմիջական հսկողության տակ գտնվող անձին առևանգել և նրա նկատմամբ քրեական գործ հարուցել»,- նշեց Արթուր Սաքունցը։
Արթուր Սաքունցն ընդգծեց՝ ռուսական ռազմական ոստիկանության աշխատակիցների գործողությունները ռազմաբազայից դուրս ոչ միայն կոպիտ կերպով խախտել են հայաստանյան օրենքները, այլև՝ Հայաստանում ռուսական ռազմակայանի գործունեությունը կարգավորող հայ-ռուսական պայմանագրերը, ըստ որոնց ռուսաստանյան ռազմական ոստիկանությունը իրավասու է գործել բացառապես ռազմակայանի տարածքում։ Այնինչ, փաստորեն, Հայաստանի տարածքում գործում են օտար պետության՝ Ռուսաստանի քրեական օրենսգիրքը, օտար պետության իրավապահ մարմինները, մինչդեռ հայաստանյան կողմը օրեր անց էլ լռություն է պահպանում։
«Ուրբաթ օրը մենք անհապաղ կազմեցինք հաղորդում՝ ուղղված Հայաստանի Հանրապետության գլխավոր դատախազություն՝ պահանջելով, որպեսզի քրեական գործ հարուցվի Ռուսաստանի Դաշնության ռազմական ոստիկանության աշխատակիցների նկատմամբ և նաև միջոցներ ձեռք առնվեն, որպեսզի Դմիտրի Սետրակովը անհապաղ վերադարձվի Հայաստանի Հանրապետության իրավապահ մարմինների ենթակայության կամ հսկողության ներքո։ Նաև դիմում ուղարկեցինք Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարան»,- տեղեկացրեց իրավապաշտպանը։
Հայաստանի գլխավոր դատախազությունից «Ամերիկայի ձայնին» փոխանցեցին, թե ընթացք են տվել Հելսինկյան քաղաքացիական ասամբլեայի Վանաձորի գրասենյակի դիմումին։ Բայց հստակ չէ՝ արդյո՞ք Աննա Վարդապետյանի գլխավորած կառույցը քրեական գործ հարուցելու է, թե օտար պետության ներկայացուցիչները Հայաստանում ինչպես են ազատությունից զրկել մարդուն՝ չունենալով իրավական որևէ հիմք։
Իսկ այն, որ Սետրակովի «ձերբակալման» կամ առևանգման գործում Հայաստանի իրավապահ մարմինները՝ ոստիկանությունը, ռազմական ոստիկանությունը որևէ առնչություն չեն ունեցել՝ «Ամերիկայի ձայնին» հայտնեցին ներքին գործերի ու պաշտպանության նախարարություններից։
Հայաստանում տեղակայված ռուսաստանյան 102-րդ ռազմակայանից հրաժարվեցին պատասխանել «Ամերիկայի ձայնի» հարցերին։
Ինչևէ, հատկապես նախորդ ամիսներին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանի նախընտրած թեմաներից էր Հայաստանի ինքնիշխանության ամրապնդումը, ինչը նոր իմաստ ստացավ այս սեպտեմբերին Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած հայտնի իրադարձություններից հետո։ Ընդ որում, թե՛ Երևանում, թե՛ Ստրասբուրգում սեպտեմբեր-հոկտեմբեր ամիսներին ունեցած ելույթներում կառավարության ղեկավարը բավականին թափանցիկ ակնարկեց Կրեմլի կողմից Հայաստանի ինքնիշխանությանը ներկայացրած սպառնալիքի մասին։
«Հայաստանի Հանրապետությունն իր դաշնակցային պարտավորություններից երբեք չի հրաժարվել և իր դաշնակիցներին երբեք չի դավաճանել: Բայց իրադարձությունների վերլուծությունը ցույց է տալիս, որ անվտանգության այն համակարգերը և այն դաշնակիցները, որոնց վրա երկար տարիներ մենք հույս ենք դրել՝ մեր խոցելիություններն ի ցույց դնելու և հայ ժողովրդի անկախ պետություն ունենալու անհնարինությունը հիմնավորելու խնդիր են դրել»,- այս սեպտեմբերի 24-ին՝ անկախության մասին իր ուղերձի ժամանակ հայտարարեց Նիկոլ Փաշինյանը:
Ե՛վ իրավապաշտպան Արթուր Սաքունցը, և՛ այս թեմայի շուրջ հայաստանյան քննարկման մասնակիցները ընդգծում են՝ հարմար առիթ է ի ցույց դնել, թե հայաստանյան իշխանությունները իրականում որքանով են հետևողական երկրի ինքնիշխանության պաշտպանության գործում, գրում է Ամերիկայի ձայնը։
Հայաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը չի հստակեցնում՝ կա արդյոք հայ-ադրբեջանական խաղաղության պայմանագրի 6-րդ տարբերակում Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերյալ որևէ դրույթ: Այն պաշտոնական Երևանը Բաքվին է փոխանցել նոյեմբերի 21-ին:
Ադրբեջանի առաջարկները հայկական կողմը ստացել էր մինչև Արցախի վրա ադրբեջանական հարձակումը:
«Ազատության» գրավոր հարցին՝ կա՞ արդյոք վերջին խմբագրության մեջ արցախահայերի իրավունքներին և անվտանգությանն առնչվող դրույթ, արտաքին քաղաքական գերատեսչությունից միայն նշել են. «Հայաստանի համար առաջնային է Հայաստանի և Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության փոխադարձ ճանաչումը, երկու երկրների միջև սահմանի սահմանազատման ուղղությամբ աշխատելու հրատապ անհրաժեշտությունը՝ հիմնվելով Խորհրդային Միության գլխավոր շտաբի ամենաթարմ քարտեզների վրա, տարածաշրջանային կապուղիների ապաշրջափակումը՝ հիմնված ինքնիշխանության, իրավազորության, փոխադարձության և հավասարության սկզբունքների վրա»:
Դեկտեմբերի 10-ին Ալ․Սպենդիարյանի անվան Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոնում տեղի ունեցավ «Արցախյան մշակույթի պահպանման կենտրոն» հասարակական կազմակերպության առաջին նախաձեռնությունը՝ «Մենք կանք» բարեգործական համերգը։ Համերգի գլխավոր նպատակն էր իրատեսական քայլեր ձեռարկել` Արցախի երաժշտարվեստի և պարարվեստի խմբերի ու համույթների պահպանման ու շարունակական գործունեության համար։
Կազմակերպիչների խոսքով` կարևոր էր նաև զգալ Արցախի շունչը Երևանի սրտում:
«Մենք կանք» բարեգործական համերգի հյուրերը Օպերայի և բալետի ազգային ակադեմիական թատրոն էին եկել՝ իրենց աջակցությունը հայտնելու բռնի տեղահանված հայրենակիցներին ու վայելելու արցախցի տաղանդաշատ արտիստների կատարումները: «Գագիկ Ծառուկյան» բարեգործական հիմնադրամն այս նախաձեռության կողքին է կանգնել՝ կյանքի կոչելու ու իրականություն դարձնելու այս բացառիկ խորհրդով համերգը:
Գագիկ Ծառուկյանի մամուլի խոսնակ Իվետա Տոնոյանի խոսքով` չափազանց պարտավորեցնող է լինել այս հիասքանչ նախաձեռնության կողքին: «Մենք կանք» բարեգործական համերգի գլխավոր ռեժիսոր Ռուբեն Հովհաննիսյանը նշեց, որ այսուհետ տարվելու են շատ աշխատանքներ, որպեսզի այս խմբերը պահպանվեն: «Արցախի մշակույթը պահում են այս թատերախմբերը, երաժշտախմբերը, պարախմբերը»,-ասաց նա:
Համերգի ընթացքում հանդես եկան մշակութային բոլոր օջախները` Արցախի ազգային նվագարանների պետական և Արցախի պետական ջազ նվագախմբերը, Պարի պետական համույթը, Արցախի պետական և «Մռակած» երգչախմբերը, «Ղարաբաղ» պետական էստրադային համույթը, «Արցախի ձայներ» համույթը, «ՆովաԲենդ Արցախ» (NovaBand Artsakh) խումբը, Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնի դերասանները,Ստեփանակերտի մանկապատանեկան ստեղծագործական կենտրոնի սաները, ինչպես նաև անհատ կատարողներ՝ Վիտալի Ղազարյանը, Վարդան Բադալյանը, Արտեմ Վալտերը և այլք։
«Էլ որ լեզվով ասենք, որ մենք կանք ու լինելու ենք», -համերգի ավարտին ասաց Ռուբեն Հովհաննիսյանը:
Տաթև Ազիզյան
Ժնևում ընթանում է ՄԱԿ-ի Փախստականների միջազգային ֆորումը։ Մեր տեղեկություններով, համաժողովին պետք է մասնակցեին նաեւ Արցախի հասարակական կազմակերպությունների ներկայացուցիչներ։ Սակայն վերջին պահին նրանց մերժել են վիզա տրամադրել։
Արցախի Հանրապետության Հադրութ քաղաքի քաղաքապետ Վահան Սավադյանը հայտնել է, որ դեկտեմբերի 11-ին դեսպանատունը մերժել է իրեն վիզա տրամադրել։ Նրա տեղեկացմամբ՝ համաժողովին մասնակցող հայկական պատվիրակության մեջ Արցախի ներկայացուցիչներ չկան։
«Չեմ կարող ասել, թե ինչ պատճառով են ինձ մերժել։ Չեմ կարող ասել նաև՝ որոշումը քաղաքակա՞ն, թե՞ այլ պատճառներով է կայացվել։ Դեռ ոչինչ պարզ չէ։ Հայաստանի ԱԳՆ-ն նույնպես որեւէ պարզաբանում չի տվել։ Բայց այս ամենը շատ տարօրինակ է: Նկատի ունենալով, որ ուղևորությունը գործնական է՝ նպատակ ուներ աշխարհին ներկայացնել փախստականների, այդ թվում՝ իրավական խնդիրները, սա ավելի տարօրինակ է թվում»։
Ալվարդ Գրիգորյան
Step1.am-ի զրուցակիցն է իրավապաշտպան Լարիսա Ալավերդյանը
–Տիկի՛ն Ալավերդյան, մեր տեղեկություններով՝ արցախցիներին պատկանող գույքի գույքագրման ուղղությամբ դեռ աշխատանքներ չեն իրականացվում։ Ի՞նչ աշխատանք պետք է տանել և՛ ֆիզիկական անձանց պատկանող, և՛ կոլեկտիվ գույքի գույքագրման ուղղությամբ։
-Այս հարցը շատ արդիական է, շատերը տեղյակ էլ չեն, որ Ադրբեջանում շատ արագ ընդունել են օրենք, որ իրենց բնորոշմամբ «սեպարատիստներին» եւ «ահաբեկչական գործողություններին» մասնակցած անձանց պատկանող գույքն իրենք կարող են առգրավել։ Այսինքն՝ մենք անհասկանալի դանդաղկոտություն ենք ցուցաբերում, իսկ այնտեղ շատ արագ են գործում։ Ես կարծում եմ՝ դրանք վաղուց կազմված ծրագրեր են։ Ես չեմ կարծում, որ արցախցիների գույքը գույքագրված չէ, չի կարող պատահել, որ Կադաստրի տվյալները թվայնացված չլինեն։ Եվ այդ սեփականության իրավունքի հարցը՝ որպես անձեռնմխելի իրավունքներից մեկը, պետք է օր առաջ բարձրացվի։ Մենք խոսում ենք մի կողմից ֆիզիկական անձանց մասին, մյուս կողմից, իրավաբանական անձինք եւս ունեին գույք։ Ես հիշեցնեմ, որ Ալիեւն առաջին օրերին մուտք գործելով Ստեփանակերտ՝ կանգնել է նախագահական շենքի մոտ եւ ասել է՝ «այս շենքը կառուցել է իմ հայրը»։ Այսինքն՝ իրենք շատ լավ հասկանում են, որ անպայման տեղի է ունենալու սեփականության համար վեճ։ Իրենք հենց այնպես չեն տալու, մենք չպետք է սպասենք, որ իրենք ինչ-որ փոխհատուցում են անելու ու ինքնակամ վերադարձնելու են արցախցիների գույքը։ Դա տեղի պետք է ունենա բավական երկարատեւ վեճի արդյունքում։
Ես ուզում եմ հիշեցնել, որ Ադրբեջանից Հայաստան բռնագաղթած հայերի թիվը կես միլիոնից ավելի էր։ Այդ կես միլիոն մարդկանց գույքի ու սեփականության փոխհատուցման ու գույքային իրավունքների հարցը որեւէ անգամ պատշաճ ձեւով չի հնչեցվել։ Ունենալով այդ ծանր անցյալը, կապ չունի, ՀՀ իշխանությունները խոչընդոտում են, թե ոչ, Արցախի կառավարությունը եւ պատկան մարմինները պարտավոր են այդ հարցերը բարձրացնել։ Անպայման պետք է ձեւավորել այդ շտեմարանը, որպեսզի օր առաջ դրվի սեփականությունը վերադարձնելու հարցը։
-Ո՞ր ատյաններ կարող են դիմել արցախցիները՝ գույքի փոխհատուցման համար։
-Ընդհանրապես այդ գործերը Մարդու իրավունքների եվրոպական դատարանում են քննվում։ Մենք նախորդ տարիներին ունեցել ենք նախադեպային որոշումներ ՄԻԵԴ կողմից։ Ցավոք սրտի, այդ նախադեպային որոշումներով ո՛չ Ադրբեջանն է հետեւողականորեն պատասխանել այդ հարցադրումներին, ո՛չ էլ Հայաստանը։ Այնպես որ, ես զգուշացնում եմ մեր իրավաբանական համայնքին, որ օր առաջ պետք է սկսել այդ աշխատանքները։