ԱՄՆ խոշորագույն թերթերից «Վաշինգտոն Փոստ»-ում միջազգային քրեական դատարանի նախկին դատախազ Լուիս Մորենո Օկամպոն ծավալուն վերլուծությամբ անդրադարձել է Լեռնային Ղարաբաղի դեմ Ադրբեջանի սանձազերծած ռազմական գործողություններին՝ ընգծելով, որ ոչինչ չպետք է խոչընդոտի աշխարհին կանգնեցնելու 2023 թվականին կատարվող Հայոց ցեղասպանությունը:

«Արմենպրես»-ի փոխանցմամբ՝ հեղինակը հիշեցնում է, որ 2021-ին նախագահ Բայդենը ցեղասպանություն է ճանաչել 1915 թվականին Անատոլիայում՝ ներկայիս Թուրքիայի տարածքում գտնվող իրենց հողերից հայերի արտաքսումը՝ ընդգծելով, որ Միացյալ Նահանգների մեկ դար շարունակվող լռությունը այս հարցի շուրջ տխուր հետևանքներ է ունեցել:

«Այսօր հայերը համաշխարհային առաջնորդների, այդ թվում ՝ Բայդենի կարիքն ունեն, որպեսզի կանգնեցնեն նոր ցեղասպանությունը, որը սկսվել է անցյալ ձմռանը և այժմ ավելի դաժան փուլ է թևակոխում:

Սեպտեմբերի 19-ին, ամիսներ տևած շրջափակումից և Ադրբեջանի տարածքում գտնվող հայաշատ  Լեռնային Ղարաբաղի սահմանի երկայնքով ռազմական կուտակումներից հետո, ադրբեջանական զինուժը հարձակման է անցել: Օրվա ընթացքում ադրբեջանական զորքերը արագորեն կոտրել են տեղի պաշտպանությունը՝ սպանելով ավելի քան 200 մարդու, այդ թվում՝ խաղաղ բնակիչների: Կարճ ժամանակ անց անկայուն զինադադար է հայտարարվել»,- ասված է նյութում:

Նշվում է, որ ռմբակոծությունների դադարեցման դիմաց Ադրբեջանը պահանջել է Լեռնային Ղարաբաղի բարձրագույն ղեկավարության կապիտուլյացիան և Արցախի իշխանությունների զինված ուժերի զինաթափումը:

«Քանի որ Ադրբեջանի հաղթանակն ավելի ու ավելի ակնհայտ էր դառնում, Լեռնային Ղարաբաղի տասնյակ խաղաղ հայեր հավաքվել էին Ստեփանակերտի օդանավակայանում՝ ձգտելով լքել իրենց նախնիների հողերը:

Նրանք լիովին իրավունք ունեն զգուշանալ հաջորդ քայլերից, որոնք կարող է ձեռնարկել Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևը: 2022 թվականի դեկտեմբերից Ադրբեջանը արգելափակել է Լաչինի միջանցքը՝ Հայաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի միջև միակ հաղորդակցությունը: Փետրվարի 22-ին ՄԱԿ-ի Միջազգային դատարանը, լսելով երկու կողմերի փաստարկները, վճռել է, որ շրջափակումը «իրական և անխուսափելի սպառնալիք» է ստեղծել Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության առողջության և կյանքի համար»,- ասված է թերթում:

Վերլուծության մեջ հիշեցվում է, որ շրջափակումը դադարեցնելու մասին դատարանի պարտադիր հրամանը կատարելու փոխարեն, Ադրբեջանի անվտանգության ուժերը հունիսին կրկնապատկում են իրենց ջանքերը՝ ամբողջությամբ մեկուսացնելով անկլավը՝ կանխելով անգամ պարենի, դեղորայքի և առաջին անհրաժեշտության այլ պարագաների առաքումը: Հեղինակն ընդգծում է, որ այդ ժամանակվանից ի վեր Ալիևը բազմիցս անտեսել է ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի և ԱՄՆ պետքարտուղարի կոչերը՝ կատարելու դատարանի որոշումը: Նշվում է՝ Ադրբեջանը հասկացել է, որ իր գործողությունների համար միջազգային հանրության կողմից լուրջ պատասխանատվություն չի կրի:

«Ալիևի կառավարությունը հայտարարել է, որ էթնիկ զտումներ չի իրականացնում և հավաստիացրել է աշխարհին, որ «վերաինտեգրումը» բարգավաճում կբերի տարածաշրջանին:

Բայց այս հռետորաբանությունն անհամոզիչ է հնչում՝ հաշվի առնելով այն, ինչ արդեն արվել է: Եվ Ադրբեջանի հավակնությունները տարածվում են Լեռնային Ղարաբաղի սահմաններից դուրս: 2010 թվականից ի վեր Ալիևը պարբերաբար խոսում էր Հայաստանի մասին որպես «Արևմտյան Ադրբեջան»՝ կրկնելով Ադրբեջանի վաղեմի հայտարարություններն այն մասին, որ Հայաստանն ընդհանուր առմամբ ոչ լեգիտիմ պետություն է: Դեկտեմբերին նա հայտարարել է, որ ներկայիս Հայաստանը Ադրբեջանի հողն է»,- ասված է թերթում։

Օկամպոն ընդգծում է, որ աշխարհը պետք է այդ հանցագործությունը կոչի այնպես, ինչպես կա: նշվում է, որ «Ցեղասպանություն» եզրույթի կիրառմանը դիմադրելը միջազգային գործերում վաղեմի խնդիր է եղել: Նյութում հիշեցվում է, որ 1994 թվականի ապրիլին ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհրդի անդամների մեծ մասը հրաժարվել է Ռուանդայում տեղի ունեցած զանգվածային սպանությունները որակել որպես ցեղասպանություն: Նշվում է՝ 30 տարվա ընթացքում քիչ բան է փոխվել:

«Վերջին անգամ, երբ ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը քննարկել է իրավիճակը Լեռնային Ղարաբաղում, Ալիևի շրջափակումը բազմիցս կոչվել է «հումանիտար իրավիճակ», և առաջարկվել է շարունակել բանակցությունները:

Այսօր, ինչպես միշտ, աշխարհաքաղաքականությունը բացատրում է աշխարհի զսպվածությունը: Ադրբեջանը դաշնակից է Արևմուտքի հետ Իրանի դեմ, այն էներգիա է տրամադրում Եվրոպային և միլիոններ է ծախսում իսրայելական ժամանակակից զենքերի վրա: Բայց նման պահանջները չպետք է խոչընդոտեն աշխարհի պատասխանատվությանը՝ դադարեցնելու այն, ինչ կատարվում է նրա աչքի առաջ՝ 2023 թվականի Հայոց ցեղասպանությունը»,- ասվում է թերթում:

Օկամպոն Բայդենի 2021-ի որոշումը ճիշտ է համարել և կոչ է արել այսօր էլ օգնել կանխել պատմության կրկնությունը:

Միացյալ Նահանգները Թուրքիային կոչ է անում աջակցել Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունները դադարեցնելու ջանքերին։ Այս մասին ասվում է ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի մամուլի ծառայության ղեկավար Մեթյու Միլերի գրավոր հայտարարության մեջ։ Այն տարածվել է Նյու Յորքում ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեայի 78-րդ նստաշրջանի շրջանակներում ԱՄՆ պետքարտուղար Էնթոնի Բլինքենի և Թուրքիայի արտգործնախարար Հաքան Ֆիդանի հանդիպման արդյունքներով։

«Պետքարտուղարը շնորհակալություն է հայտնել Թուրքիային Սևծովյան հացահատիկի նախաձեռնության վերականգնմանն ուղղված շարունակական ջանքերի համար։ Բացի այդ, նա կոչ է արել աջակցել այն ջանքերին, որոնք ուղղված են Լեռնային Ղարաբաղում ռազմական գործողությունների դադարեցմանը և այնտեղ հումանիտար իրավիճակի վատթարացմանը կանխելուն»,- նշվում է փաստաթղթում։

Միլերը նաև ասել է, որ Բլինքենը կողմ է արտահայտվել Անկարայի կողմից Հյուսիսատլանտյան դաշինքին միանալու Շվեդիայի դիմումի արագ հաստատմանը։ «Պետքարտուղարն ընդգծել է ՆԱՏՕ-ին Շվեդիայի անդամակցության շուտափույթ վավերացման անհրաժեշտությունը», – ասվում է Միլերի հայտարարության մեջ:

Երկու տարի առաջ Ցեղասպանության հետազոտողների միջազգային ասոցիացիայի նախագահ Մելանի Օ’Բրայենը զգուշացրել էր, որ Լեռնային Ղարաբաղում տեղի ունեցած իրադարձությունները հավասարազոր են ցեղասպանություն: Երկու տարի անց նրա մտավախությունները բազմիցս հաստատվեցին, այն աստիճան, որ նա և իր գործընկերները դիմեցին ՄԱԿ-ին՝ դադարեցնելու տեղի ունեցողը:

Blankspot-ին տված բացառիկ հարցազրույցում նա բացատրում է, թե ինչու են Ադրբեջանի գործողությունները համարվում ցեղասպանություն:

«Ակնհայտ է, որ Ադրբեջանը հարձակվում է Լեռնային Ղարաբաղի հայերի վրա, քանի որ նրանք հայ են։ Այդպիսով, խումբը համարվում է էթնիկ և/կամ ազգային, որոնք երկուսն էլ պաշտպանված խմբեր են՝ համաձայն Ցեղասպանության կոնվենցիայի», – ասում է Մելանի Օ’Բրայենը:

Նրա խոսքով՝ ցեղասպանության գործընթացը հաջողությամբ պսակվեց Լաչինի միջանցքի շրջափակման շնորհիվ։

«Լաչինի միջանցքի շրջափակումը և առողջապահական ծառայություններից օգտվելու մերժումը ցույց են տալիս Լեռնային Ղարաբաղը հայերից ոչ միայն էթնիկական մաքրման, այլև նրանց ֆիզիկապես ոչնչացնելու մտադրությունը։ Սննդի և բժշկական օգնության մերժումը հանգեցնում է միայն մահվան, և այդ գործողությունները ցեղասպանության կարևոր մասն են, ինչը մենք տեսել ենք այլ ցեղասպանություններում, ներառյալ Հոլոքոստը, Հայոց ցեղասպանությունը, Կամբոջայի ցեղասպանությունը և Ռոհինջաների ցեղասպանությունը»:

Նա նշել է. «Ադրբեջանն ասել է, որ կբացի Լաչինի միջանցքը, որպեսզի ազատ արձակի Լեռնային Ղարաբաղի բնակիչներին։ «Սակայն նրանք չեն կարողանա վերադառնալ։ Այսպիսով, Լեռնային Ղարաբաղի այս 120,000 մարդկանց ընտրությունը մնում է հետևյալը՝ ցեղասպանություն ենթարկվում սովի և բժշկական օգնության բացակայության պատճառով: Եվ դա այն դեպքում, երբ Միջազգային դատարանը հասկացրեց Ադրբեջանին, որ Լաչինի միջանցքի շրջափակումն ուղղակի վտանգ է ստեղծում հայերի համար»,-ասաց նա՝ հավելելով, որ Ադրբեջանը լիովին գիտակցում է դա։

«Ադրբեջանը գիտի Հաագայի բանաձեւի մասին, բայց շարունակում է շրջափակումը։ Բացի այդ, Ադրբեջանը վերջին օրերին ռմբակոծում է քաղաքացիական բնակավայրերը, ինչը նույնպես համարվում է ռազմական հանցագործություն։ Ադրբեջանի կողմից գրավված ու օկուպացված գյուղերից հազարավոր մարդիկ փախել են՝ այլ ելք չունենալով։ Ադրբեջանն այժմ սպանում է ռմբակոծությունների, սովի և բժշկական օգնությունից հրաժարվելու միջոցով: Ադրբեջանը հայտարարել է, որ սնունդ և վառելիք է մատակարարելու Լեռնային Ղարաբաղ, բայց դեռ պետք է պարզել, թե արդյոք դա կարվի՞ 9 ամիս նման մարդասիրական կարիքները մերժելուց հետո»:

Նրա գնահատմամբ՝ ցեղասպանության ռիսկի գործոնները Լեռնային Ղարաբաղում գոյություն ունեին երկար տարիներ, այդ թվում՝ ատելության հրահրումը և հայկական մշակութային ժառանգության վայրերի, ինչպիսիք են եկեղեցիների ոչնչացումը:

«Ատելության խոսք և դեմոնիզացում, ի թիվս այլ բաների, տեղի է ունենում երկրի ղեկավարների կողմից, լրատվամիջոցներում և դպրոցական մակարդակում: Սակայն 2022 թվականի դեկտեմբերից, երբ Ադրբեջանը փակեց Լաչինի միջանցքը, ապա Լեռնային Ղարաբաղի մյուս ճանապարհները, հենց այդ ժամանակ մենք տեսանք, որ ցեղասպանության վտանգը մեծանում է»,- նշել է նա։