Մանվել Սարգսյան. Հայ-թուրքական սահմանի բացումը բարդանում է ադրբեջանա-թուրքական հարաբերություններով

Հայաստանի և Թուրքիայի միջև շփումների ակտիվացման, ինչպես նաև տարածաշրջանային տրանսպորտային նախագծերի խթանման ֆոնին հայ-թուրքական սահմանի բացման հարցը մնում է չլուծված։

Քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանը Step1.am-ի հետ զրույցում պարզաբանեց, թե ինչու է Անկարան շարունակում հարաբերությունների կարգավորումը կապել հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների հետ, և տարածաշրջանային ո՞ր գործոններն են բարդացնում այս գործընթացը։

Երևանում հայ-բրիտանական գործարար համաժողովում Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանը հայտնել է, որ մոտ ապագայում, TRIPP նախագծի զարգացմանը զուգահեռ, Երևանն ակնկալում է Թուրքիայի հետ սահմանի բացում։ Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարար Դավիթ Խուդաթյանը սոցցանցերում հայտնել է թուրքական պատվիրակության հետ հանդիպման մասին, որի ընթացքում քննարկվել են Գյումրի-Կարս էլեկտրահաղորդման գծի վերականգնման և գործարկման աշխատանքները՝ հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացի շրջանակներում։ Բացի այդ, Գորիսում տեղի է ունեցել տեխնիկական հանդիպում Ադրբեջանի ներկայացուցիչների հետ TRIPP նախագծի վերաբերյալ։

Ավելի ինտենսիվ են դառնում տարբեր ձևաչափերով շփումները Հայաստանի և Թուրքիայի ներկայացուցիչների միջև։ Այնուամենայնիվ, նույնիսկ նախկինում ընդունված բազմաթիվ պայմանավորվածություններ դեռևս չեն իրականացվել։ Մասնավորապես, երրորդ երկրների քաղաքացիների համար սահմանների բացման հարցը այդպես էլ չի լուծվում։ Միշտ ինչ-որ բան ձգձգում է երկու երկրների հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը։

Քաղաքագետ Մանվել Սարգսյանի կարծիքով՝ ստեղծված իրավիճակի պատճառները պետք է փնտրել հայ-թուրքական հարաբերությունների պատմության, Անկարայի կողմնակալ քաղաքականության և տարածաշրջանային տերությունների շահերի բարդ միահյուսման մեջ։

«1991 թվականին ԽՍՀՄ փլուզման ֆոնին անկախության հռչակումից ի վեր, Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորումը Հայաստանի Հանրապետության ռազմավարական նպատակ է եղել։ 1991 թվականին Ղարաբաղյան շարժման ալիքի վրա իշխանության եկած առաջին հայկական իշխանությունները հայտնվել են դժվարին իրավիճակում. նրանք ստիպված են եղել միաժամանակ ապահովել Լեռնային Ղարաբաղի անվտանգությունը և փնտրել Թուրքիայի հետ հարաբերությունների կարգավորման ուղիներ։

Անկարան ճանաչեց Հայաստանի անկախությունը, բայց շուտով նախապայմաններ առաջադրեց հարաբերությունների կարգավորման և դիվանագիտական ​​կապերի հաստատման համար։ Հիմնական պահանջը Հայաստանի և Ադրբեջանի հարաբերությունների կարգավորումն էր։ Զինված հակամարտության բռնկման ֆոնին համաձայնության հասնելը անհնար էր։ 1993 թվականին Թուրքիան փակեց Հայաստանի հետ սահմանը, և դրա հետագա քաղաքականությունը բազմիցս կապվեց տարբեր քաղաքական պահանջների հետ։ Փակ սահմանը դարձավ երկու երկրների միջև չլուծված խնդիրների խորհրդանիշ։ Ադրբեջանի «մեկ ազգ, երկու պետություն» սկզբունքը ձեռք բերեց վճռորոշ արտաքին քաղաքական նշանակություն։

Իրավիճակն էլ ավելի բարդացավ Թուրքիայի կողմից Օսմանյան կայսրությունում տեղի ունեցած Հայոց ցեղասպանության շարունակական ժխտմամբ։ Նույնիսկ Հայաստանի առաջին կառավարության հրաժարումը ակտիվորեն առաջ մղել Ցեղասպանության միջազգային ճանաչումը որպես արտաքին քաղաքականության առաջնահերթություն, չհանգեցրեց Անկարայի դիրքորոշման փոփոխության։ Թուրքիան հետևողականորեն պաշտպանել է Ադրբեջանի դիրքորոշումը Լեռնային Ղարաբաղի հարցում։

Թվում էր, թե 2020 թվականի Երկրորդ Ղարաբաղյան պատերազմի արդյունքները, որոնք փոխեցին Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ իրավիճակը, կազդեին նաև Թուրքիայի վերաբերմունքի վրա Հայաստանի նկատմամբ։ Սակայն հետագա տարիները ցույց տվեցին, որ Անկարան շարունակում է հարաբերությունների կարգավորումը կապել հայ-ադրբեջանական հակամարտության կարգավորման հետ՝ Բաքվի համար ընդունելի պայմաններով։ Այժմ այն ​​պնդում է, որ Հայաստանը խաղաղության պայմանագիր ստորագրի Ադրբեջանի հետ՝ նրա բոլոր պայմաններով։

Նաև նոր խնդիր է ի հայտ եկել։ Հիմնական հարցերից մեկը դարձել է Ադրբեջանի մայրցամաքային մասի և Նախիջևանի միջև տրանսպորտային կապերի ապաշրջափակումը Սյունիքի մարզի միջոցով։ Այստեղ միահյուսվել են Թուրքիայի, Ադրբեջանի, Իրանի, Ռուսաստանի և Միացյալ Նահանգների շահերը։ Կարելի է պատկերացնել, թե որքան նոր նախապայմաններ են առաջացել այս իրավիճակում։ Անփոփոխ է մնացել միայն թուրքական քաղաքականության հիմնական սկզբունքը՝ նախ պետք է լուծվեն Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև հարաբերությունները։ Եվ հարաբերությունների այս հատվածում ամեն ինչ մնում է նույնը. Բաքուն անընդհատ նոր պայմաններ է առաջ քաշում խաղաղության համաձայնագիր ստորագրելու համար։

Միևնույն ժամանակ, անկախ Հայաստանի ղեկավարության զիջումների գնալու պատրաստակամությունից, բանակցությունների մթնոլորտն ինքնին մնում է դժվար», – նշեց քաղաքագետը։

Տարածաշրջանային տերությունների շահերը ազդում են սահմանի բացման վրա

Սարգսյանի խոսքով՝ TRIPP-ի շուրջ ստեղծված իրավիճակը միակ ապացույցը չէ, որ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև երկկողմ հարաբերությունները չեն կարող դիտարկվել տարածաշրջանային ավելի լայն համատեքստից մեկուսացված։ Հարավային Կովկասում տրանսպորտային կապերի ապագայի շուրջ ծագած վեճերը նույնքան բարդ մարտահրավեր են ներկայացնում հայ-թուրքական հարաբերությունների ապագայի համար։

«Շատերը Հայաստանում կարծում են, որ Թուրքիայի դրդապատճառներն ավելի բարդ են, քան նրա ղեկավարության կողմից արվող պաշտոնապես հայտարարվածները։ Հայ-թուրքական սահմանի հարցը պատմականորեն կապված է նաև ռուս-թուրքական հարաբերությունների հետ։ Հետևաբար, դժվար է ակնկալել, որ միայն Երևանի և Անկարայի միջև ուղիղ բանակցությունները կհանգեցնեն գործող սահմանային ռեժիմի փոփոխությունների։

Մասնավորապես, Ռուսաստանը TRIPP նախագծի վերաբերյալ ունի իր սեփական դիրքորոշումը։ Ռուսաստանը հավատարիմ է 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը և կարծում է, որ տարածաշրջանի բոլոր խնդիրների լուծումը պետք է հիմնված լինի այս փաստաթղթի վրա։ Մոսկվան հայ-թուրքական սահմանի վերահսկողության ռեժիմի ցանկացած փոփոխություն համարում է պատմական ստատուս քվոյի խախտում։ Դե, չարժե մանրամասնել, թե ինչպես է իրավիճակը բարդանում ԱՄՆ-Իրան պատերազմով։ Իրանի վերադարձը Հարավային Կովկասում ակտիվ տարածաշրջանային քաղաքականությանը դառնում է հիմնարար նոր գործոն։

Վերջապես, անհրաժեշտ է հաշվի առնել միջազգային հարաբերությունների զգալի փոփոխությունները, որոնց շրջանակներում միջազգային նորմերի և կարգավորման մեխանիզմների ազդեցությունը բավականին սահմանափակվել է։ Ոչ ոք չի կարող վստահ լինել, թե ինչպես կզարգանան միջազգային հարաբերությունները մոտ ապագայում։ Եվ ոչ ոք չգիտի, թե ինչպիսին կարող են լինել այսօր կայացված որոշումների արդյունքները։ Մասնավորապես, այս հանգամանքի հետ է կապված Ադրբեջանի համընդհանուր անզիջողականությունը Հայաստանի հետ հարաբերություններում, որը զգալիորեն խոչընդոտում է նույնիսկ Թուրքիայի նվազագույն ջանքերը՝ Հայաստանի հետ հարաբերությունները կարգավորելու հարցում։ Ադրբեջանը մշտապես տեսնում է «ռևանշիզմի սպառնալիք» և միջազգային ասպարեզում Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ իր գործողությունների մշտական ​​քննադատություն։

Այս բոլոր գործոնները չափազանց դժվարացնում են հայ-թուրքական սահմանի բացման ժամկետների վերաբերյալ կանխատեսումները», – ասում է Մանվել Սարգսյանն։

Ալվարդ Գրիգորյան