Ծրագիրը պետք է գնահատել այն ընտանիքների իրավիճակով, չեն կարողանում տուն ձեռք բերել

Step1.am-ն ուսումնասիրել է արցախցիների արձագանքները ֆեյսբուքյան խմբերում՝ վերջին իրադարձություններից և բնակարանային խնդրին վերաբերող հրապարակումներից հետո։ Մեկնաբանություններում կրկնվող հիմնական մտահոգությունը մեկն է՝ բնակարանային աջակցության ծրագիրը շատերի համար դեռ չի վերածվել սեփական կամ կայուն բնակարան ունենալու իրական հնարավորության, մինչդեռ վարձավճարները շարունակում են աճել, իսկ ապագայի անորոշությունը՝ խորանալ։

Արցախցիների ֆեյսբուքյան քննարկումները ցույց են տալիս, որ բնակարանային խնդիրը շատերի համար վաղուց արդեն միայն պետական աջակցության չափի հարց չէ։ Այն կապված է նաև կորցրած տան, նոր միջավայրում ինքնուրույն կյանք կառուցելու դժվարության, եկամուտների անբավարարության և կրկին անօթևան մնալու վախի հետ։

Step1.am-ի ուսումնասիրած մեկնաբանություններում առանձնանում են մի քանի հիմնական տրամադրություններ՝ բնակապահովման ծրագրի արդյունավետության նկատմամբ անվստահություն, վարձավճարների բարձրացման պատճառով աճող ֆինանսական ճնշում, աջակցության պայմանների վերաբերյալ դժգոհություն և այն զգացումը, որ մարդիկ իրենց խնդիրների լուծման հարցում աստիճանաբար մենակ են մնում։

«Ստեփանակերտում տուն ունեի, հիմա վարձով եմ ապրում»

Մեկնաբանություններից մեկում արցախցի կինն ասում է, որ Ստեփանակերտում ունեցել է 100 քառակուսի մետր մակերեսով տուն, իսկ այժմ Հայաստանում վարձով է բնակվում։ Նա նաև նշում է իր տան վկայականի և կորստի փաստաթղթավորման հետ կապված հարցերը։

Այս պատմությունը բացահայտում է տեղահանության ամենացավոտ կողմերից մեկը․ մարդը կորցրել է ոչ միայն անշարժ գույքը, այլև այն կայունությունը, որի վրա կառուցված էր իր կյանքը։ Հայաստանում բնակարան գտնելը նրա համար պարզապես նոր տուն գնելու հարց չէ, այլ նախկին կյանքի փլուզումից հետո նորից ինքնուրույն ապրելու հնարավորություն։

Մեկ այլ մեկնաբանության մեջ խորհուրդ է տրվում ավելի հեշտ լուծում գտնելու համար բնակարան կառուցել կամ բաժանել։ Սակայն նման առաջարկները չեն պատասխանում հիմնական հարցին՝ արդյոք ընտանիքներն ունեն դրա համար անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցները և արդյոք գործող պետական ծրագիրը թույլ է տալիս այդ հնարավորությունն իրականություն դարձնել։

Վկայականը դեռ բնակարան չէ

Մեկնաբանությունների ամենակարևոր ենթատեքստերից մեկը բնակարանային ծրագրի նկատմամբ հիասթափությունն է։ Մարդիկ հարցականի տակ են դնում, թե որքանով է հնարավոր գործող պայմաններով բնակարան ձեռք բերել, հատկապես երբ ընտանիքը փոքր է, եկամուտները՝ սահմանափակ, իսկ անշարժ գույքի գները՝ բարձր։

Խնդիրը միայն այն չէ, որ որոշ ընտանիքներ դեռ չեն իրացրել իրենց հավաստագրերը։ Խնդիրն այն է, որ հավաստագիր ունենալը ինքնին չի երաշխավորում համապատասխան բնակարան գտնելու և գնելու հնարավորություն։ Եթե աջակցության գումարը չի համապատասխանում շուկայական գներին, ապա ծրագիրը կարող է ձևականորեն հասանելի լինել, բայց գործնականում չլուծել ընտանիքի բնակարանային խնդիրը։

Հոկտեմբերի 13-ի խորհրդարանական քննարկման ընթացքում ներկայացված տվյալներով՝ տրամադրված 8643 հավաստագրից իրացվել էր 4991-ը։ Այսինքն՝ իրացվել էր մոտ 58 տոկոսը։ Այս թվերը չեն բացատրում բոլոր չիրացված հավաստագրերի պատճառները, բայց ցույց են տալիս, որ ծրագրի շրջանակում բնակարան ձեռք բերելու ճանապարհին դեռ զգալի խոչընդոտներ կան։

Արցախցիների արձագանքների հիմքում հենց այս հակասությունն է՝ պետությունը տրամադրում է աջակցության գործիք, սակայն դրա միջոցով բնակարան ձեռք բերելու հնարավորությունը բոլորի համար հավասարապես իրատեսական չէ։

Վարձավճարների աճը՝ նոր ճնշում արդեն իսկ խոցելի ընտանիքների վրա

Քննարկումներում առանձին տեղ է զբաղեցնում վարձակալության թանկացումը։ Մարդիկ նշում են ամսական 150-200 հազար դրամի, իսկ որոշ դեպքերում՝ 160-220 հազար դրամի հասնող վարձավճարներ։ Մեկ այլ հրապարակված պատմության համաձայն՝ տանտերը վարձը 200 հազար դրամից բարձրացրել է մինչև 300 հազար դրամ։

Սրանք առանձին մարդկանց ներկայացրած օրինակներ են և չեն կարող դիտարկվել որպես ամբողջ շուկայի վիճակագրություն։ Բայց դրանք ցույց են տալիս, թե ինչպիսի ֆինանսական ճնշման տակ են հայտնվում այն ընտանիքները, որոնք դեռ չեն կարողացել բնակարան ձեռք բերել։

Երբ ընտանիքի եկամուտը չի աճում վարձավճարի չափով, բնակարանի համար վճարելը կարող է կլանել բյուջեի զգալի մասը՝ սահմանափակելով սննդի, բուժման, երեխաների կրթության և այլ անհրաժեշտ ծախսերի հնարավորությունները։ Իսկ եթե վարձը կտրուկ բարձրանում է, ընտանիքը ստիպված է կարճ ժամանակում նոր բնակարան փնտրել՝ հաճախ չունենալով ո՛չ խնայողություններ, ո՛չ տեղափոխվելու համար անհրաժեշտ միջոցներ։

Այս պայմաններում բնակարանային խնդիրը վերածվում է մշտական անորոշության․ ընտանիքը չի կարող վստահ լինել, որ հաջորդ ամիս ևս կունենա նույն տանիքը։

Ոստիկանության միջամտությունը՝ բնակարանային անապահովության առավել սուր դրսևորում

Step1.am-ի հրապարակած պատմությունը հատկապես ընդգծում է այս խնդրի մարդկային կողմը։ Ընտանիքի ներկայացմամբ՝ վարձավճարի բարձրացումից հետո տանտերը ոստիկանների ուղեկցությամբ ներկայացել է բնակարան՝ պահանջելով վճարել նոր գումարը կամ ազատել տունը։ Ընտանիքին ժամանակ է տրվել այլ բնակարան գտնելու համար։

Այս դեպքը չի կարելի դիտարկել միայն որպես վարձատուի և վարձակալի միջև վեճ։ Այն հարց է բարձրացնում նաև այն մասին, թե ինչ է տեղի ունենում, երբ տեղահանված ընտանիքը չի կարողանում վճարել շուկայական վարձը, իսկ բնակապահովման պետական ծրագիրը դեռ չի տվել սեփական բնակարան ձեռք բերելու հնարավորություն։

Ոստիկանության ներկայության իրավական հիմքերը  ամբողջությամբ պարզ չեն, և միայն այդ փաստից հնարավոր չէ եզրակացնել, թե տեղի է ունեցել ապօրինի վտարում։ Սակայն ընտանիքի պատմությունը ցույց է տալիս, թե որքան խոցելի կարող է լինել այն մարդը, որը չունի այլ բնակության վայր և ստիպված է կարճ ժամանակում լուծել բնակարանի հարցը։

Այս իրավիճակում պետական աջակցությունը չի կարող սահմանափակվել միայն ապագայում բնակարան ձեռք բերելու հնարավորությամբ։ Անհրաժեշտ են նաև հրատապ լուծումներ այն ընտանիքների համար, որոնք այսօր կանգնած են բնակարանը կորցնելու վտանգի առաջ։

Ի՞նչ են ցույց տալիս արցախցիների մեկնաբանությունները

Step1.am-ի ուսումնասիրած մեկնաբանությունները թույլ են տալիս առանձնացնել մի քանի փոխկապակցված խնդիր։

Առաջինը՝ բնակարանային ծրագրի նկատմամբ անվստահությունն է։ Մարդիկ կասկածում են, որ գործող պայմաններով հնարավոր է լուծել հատկապես փոքր ընտանիքների և սահմանափակ եկամուտ ունեցող անձանց բնակարանային հարցը։

Երկրորդը՝ վարձավճարների աճից առաջացած անապահովությունն է։ Մինչև սեփական բնակարան ձեռք բերելը ընտանիքները շարունակում են կախված մնալ վարձակալության շուկայից, որտեղ գների բարձրացումը կարող է կտրուկ փոխել նրանց կյանքի պայմանները։

Երրորդը՝ կորցրած տան և նոր կյանք սկսելու դժվարության զգացումն է։ Ստեփանակերտում սեփական տուն ունեցած մարդու համար վարձով բնակվելը միայն ֆինանսական խնդիր չէ․ այն նաև հիշեցում է կորցրած կայունության մասին։

Չորրորդը՝ ապագայի անորոշությունն է։ Մեկնաբանություններում նկատվում է մտահոգություն, որ ընտանիքները կարող են երկար ժամանակ մնալ աջակցության տարբեր ծրագրերի միջև՝ չստանալով ո՛չ սեփական բնակարան, ո՛չ էլ վարձակալության կայուն ու բավարար փոխհատուցում։

Այս արձագանքները չեն ներկայացնում բոլոր արցախցիների կարծիքը և չեն կարող փոխարինել ներկայացուցչական սոցիոլոգիական հետազոտությանը։ Այնուամենայնիվ, դրանք արժեքավոր ազդակ են այն մասին, թե ինչպես են ծրագրերի շահառուներից մի քանիսն ընկալում իրենց առօրյա խնդիրներն ու պետության առաջարկած լուծումները։

Խնդիրը միայն բնակարան տրամադրելը չէ

Կառավարությունը բնակապահովման ծրագրի փոփոխությունների հարցում մտահոգություններ է հայտնել ֆինանսական սահմանափակումների, գների հնարավոր աճի և չարաշահումների ռիսկերի վերաբերյալ: Մինչդեռ ծրագրի արդյունավետությունը պետք է գնահատել նաև այն ընտանիքների իրավիճակով, որոնք գործող պայմաններով չեն կարողանում տուն ձեռք բերել։

Եթե հավաստագիրը չի բավարարում բնակարան գնելու համար, իսկ վարձավճարի մասնակի փոխհատուցումը չի ապահովում կայուն բնակություն, ապա անհրաժեշտ է մշակել այլընտրանքային մեխանիզմներ՝ փոքր ընտանիքների համար իրատեսական աջակցություն, սոցիալական բնակարանների ֆոնդ, վարձակալության ճգնաժամային օգնություն և անօթևան մնալու վտանգի առաջ կանգնած ընտանիքների պաշտպանություն։

Արցախցիների մեկնաբանությունների հիմնական ուղերձը ոչ թե պարզապես դժգոհությունն է, այլ լուծման պահանջը։ Մարդիկ ցանկանում են ոչ միայն ծրագրի շահառու լինել, այլև հասկանալ, թե երբ և ինչպես են կարողանալու ունենալ կայուն տուն։

Երբ մարդը կորցրել է իր տունը, իսկ նոր բնակարան ձեռք բերելու հնարավորությունը մնում է անորոշ, վարձավճարներն աճում են, և վարձակալած բնակարանից հեռանալու վտանգը դառնում է իրական, բնակարանային քաղաքականության արդյունավետությունը չափվում է ոչ թե տրամադրված հավաստագրերի քանակով, այլ մեկ պարզ հարցով՝ արդյոք ընտանիքն ունի ապահով տանիք։

Այս հարցին պատասխանելուց է կախված՝ բնակապահովման ծրագիրը կդառնա՞ իրական լուծում, թե՞ շատերի համար կմնա չիրացված հնարավորության խոստում։

Արսեն Աղաջանյան