Արցախցիները մի օր կհարցնեն, թե ինչ իրավունքով են իրենք զոհաբերվել

Նիկոլ Փաշինյանի վերջին այցելությունները Փարիզից Անթալիա, իսկ այնտեղից՝ Իռլանդիա և Կամբոջա, նշանավորվեցին բանանի հետ կապված անպարկեշտ պատմություններով, որոնք ի ցույց դրեցին բացարձակապես զրոյական քաղաքական արդյունք: Այս այցելությունների և նույնիսկ Դուբլինում Փաշինյան-Ալիև հանդիպման ժամանակ որևէ հիշատակում չկար «խաղաղության պայմանագրի», «տարածաշրջանի ապաշրջափակման», ԵՄ-ին մոտալուտ անդամակցության, «ինքնության պահպանման», Ռուսաստանից անջատման կամ այլ «բոնուսների» մասին, որոնցով շարունակում են արդարացնել Հայաստանի հրաժարումը Արցախից, Նախիջևանից և այլ ազգային իրավունքներից։

Այս այցելությունները ցույց տվեցին միայն ազգային անարգանքի խորությունը այս բոլոր ոլորտներում, և այն, որ «տանք Արցախը և հարուստ ապրենք» սկզբունքը բլեֆ էր և միջոց՝ ազգային իրավունքներից հրաժարվելու ճանապարհին անահթահարելի «խոչընդոտը» վերացնելու համար։

Իռլանդիայում Նիկոլ Փաշինյանը ծաղրեց Հայաստանի քարտեզը, որը ներառում էր Արցախը՝ ցնցելով նույնիսկ ներկա օտարերկրացիներին: Նա հայտարարեց, որ պատկերացնում է, որ Հայաստանը կմիանա ԵՄ-ին մի 20 տարի հետո, բայց դեկտեմբերին նա երեք անգամ կայցելի Ռուսաստան: Փաշինյանը չնշեց, որ TRIPP-ը կփակի հայ-իրանական սահմանը՝ թողնելով Հայաստանը լիակատար շրջափակման տակ։ Մինչդեռ, նրա կառավարությունը «տնտեսական բումի» ֆոնին ի վիճակի չէ կենսաթոշակները բարձրացնել նույնիսկ 1000 դրամով։ Ինչ վերաբերում է «ինքնության պահպանմանը», ապա Հայաստանում այլևս ոչ ոք չի թաքցնում դենացիֆիկացման քաղաքականությունը։

Հենց հանույն այս ամենի՝ «տարածաշրջանում պատրանքային խաղաղության և շրջափակման վերացման, «մետրոպոլիսից» անջատման և ԵՄ-ին անդամակցության, Հայաստանի քաղաքացիների «խաղաղ և բարգավաճ» կյանքի», կառավարությունը զոհաբերեց Արցախը։

2026 թվականի մարտի 25-ին Ազգային ժողովի ամբիոնից Նիկոլ Փաշինյանը արտաբերեց մի արտահայտություն, որը, վերլուծաբանների կարծիքով, դավաճանության խոստովանություն էր. «Մենք գիտակցված զոհաբերություն կատարեցինք 2020 թվականին և, որպես արդյունք, ձեռք բերեցինք պետություն և անկախություն։ Մինչ այդ մենք զոհաբերությունների հեղինակները չէինք. մեզ տանում էին կառափնարան և զոհաբերում ուրիշների շահերի համար։ Առաջին անգամ մենք ինքներս զոհաբերություն կատարեցինք մեր պետության, մեր շահերի, մեր ապագայի, մեր ինքնության համար»։

Այս խոստովանությունը քաղաքական գնահատական ​​չստացավ, այդ թվում՝ արցախյան կառույցների կողմից։ Դեռևս պարզ հարցեր չեն տրվել. եթե Նիկոլ Փաշինյանը Արցախը համարել է «առանձին պետություն», ապա ի՞նչ իրավունքով է նա ստորագրել 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը։ Իսկ եթե նա Արցախը համարել է Հայաստանի մաս, ապա ո՞ր իրավունքով է զիջել հայկական տարածքները, իսկ 2023 թվականի հոկտեմբերին Արցախի ժողովրդին զրկել Հայաստանի քաղաքացիությունից։

Արցախի հանձնումը «գիտակցված զոհաբերություն» անվանելը փորձ է հարցը քաղաքական պատասխանատվության ոլորտից տեղափոխել բարոյական։ Սակայն սահմանների փոփոխությունը և դրան հաջորդած արցախցիների ցեղասպանությունը չի կարող համարվել զուտ բարոյական քայլ. դա քաղաքական իրավունքի և պատասխանատվության հարց է։

Նոյեմբերի 9-ին Արցախի Հանրային խորհուրդը առաջին քայլն արեց՝ բարձրաձայնելու Հայաստանի կառավարության պատասխանատվությունը 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարության համար։ Կառավարությանը ուղարկված դիմումի մեջ Արցախի Հանրային խորհուրդը պահանջում է պատասխաններ նոյեմբերի 9-ի հայտարարության՝ փախստականների վերադարձի, գերիների ազատ արձակման և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ կետերի վերաբերյալ հարցերին։ Սակայն այս հարցերի պատասխանները չեն կարող շրջանցել տարածքների հանձնման և Արցախի «զոհաբերության» համար պատասխանատվության հիմնարար հարցը։ Եւ մի օր այդ հարցն էլ կբարձրացվի։

Արցախի հանրային խորհուրդը դիմում է ներկայացրել ՀՀ կառավարությանը՝ Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության վեցերորդ տարելիցի կապակցությամբ։ «Նոյեմբերի 9-ի փաստաթուղթը ստորագրվեց ծանր պարտության պայմաններում, որի համար քաղաքական պատասխանատվություն է կրում Հայաստանի գործող իշխանությունը», ասվում է դիմումի մեջ։

Վեց տարի անց Արցախը հայաթափված է, Ադրբեջանում շարունակում են պահվել հայ գերիներ, իսկ հայկական մշակութային և հոգևոր ժառանգությունը վտանգված է։ Նոյեմբերի 9-ի հայտարարության համապատասխան դրույթները չեն ապահովել այն մարդկանց իրավունքներն ու անվտանգությունը, որոնց վերաբերում էին, նշում է Հանրային խորհուրդը

ՀՀ կառավարությունն իրավունք չունի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը համարելու անցած փուլ։

«Պահանջում ենք հրապարակային պատասխան՝ ի՞նչ կոնկրետ քայլեր է ձեռնարկում կառավարությունն այս երեք ուղղությամբ, և ի՞նչ արդյունքներ է պահանջում Ադրբեջանից՝ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումից առաջ։ Այս հարցերի շուրջ որոշումները պետք է ընդունվեն Արցախի ժողովրդի ներկայացուցիչների անմիջական մասնակցությամբ։ Նոյեմբերի 9-ի տարելիցը միայն պարտությունը հիշելու օր չէ։ Այն նաև չկատարված պարտավորությունների և դրանց համար պատասխանատվություն պահանջելու օր է», ասված է դիմումի մեջ։

Նաիրա Հայրումյան