
Նիկոլ Փաշինյանի վերջին այցելությունները Փարիզից Անթալիա, իսկ այնտեղից՝ Իռլանդիա և Կամբոջա, նշանավորվեցին բանանի հետ կապված անպարկեշտ պատմություններով, որոնք ի ցույց դրեցին բացարձակապես զրոյական քաղաքական արդյունք: Այս այցելությունների և նույնիսկ Դուբլինում Փաշինյան-Ալիև հանդիպման ժամանակ որևէ հիշատակում չկար «խաղաղության պայմանագրի», «տարածաշրջանի ապաշրջափակման», ԵՄ-ին մոտալուտ անդամակցության, «ինքնության պահպանման», Ռուսաստանից անջատման կամ այլ «բոնուսների» մասին, որոնցով շարունակում են արդարացնել Հայաստանի հրաժարումը Արցախից, Նախիջևանից և այլ ազգային իրավունքներից։
Այս այցելությունները ցույց տվեցին միայն ազգային անարգանքի խորությունը այս բոլոր ոլորտներում, և այն, որ «տանք Արցախը և հարուստ ապրենք» սկզբունքը բլեֆ էր և միջոց՝ ազգային իրավունքներից հրաժարվելու ճանապարհին անահթահարելի «խոչընդոտը» վերացնելու համար։
Իռլանդիայում Նիկոլ Փաշինյանը ծաղրեց Հայաստանի քարտեզը, որը ներառում էր Արցախը՝ ցնցելով նույնիսկ ներկա օտարերկրացիներին: Նա հայտարարեց, որ պատկերացնում է, որ Հայաստանը կմիանա ԵՄ-ին մի 20 տարի հետո, բայց դեկտեմբերին նա երեք անգամ կայցելի Ռուսաստան: Փաշինյանը չնշեց, որ TRIPP-ը կփակի հայ-իրանական սահմանը՝ թողնելով Հայաստանը լիակատար շրջափակման տակ։ Մինչդեռ, նրա կառավարությունը «տնտեսական բումի» ֆոնին ի վիճակի չէ կենսաթոշակները բարձրացնել նույնիսկ 1000 դրամով։ Ինչ վերաբերում է «ինքնության պահպանմանը», ապա Հայաստանում այլևս ոչ ոք չի թաքցնում դենացիֆիկացման քաղաքականությունը։
Հենց հանույն այս ամենի՝ «տարածաշրջանում պատրանքային խաղաղության և շրջափակման վերացման, «մետրոպոլիսից» անջատման և ԵՄ-ին անդամակցության, Հայաստանի քաղաքացիների «խաղաղ և բարգավաճ» կյանքի», կառավարությունը զոհաբերեց Արցախը։
2026 թվականի մարտի 25-ին Ազգային ժողովի ամբիոնից Նիկոլ Փաշինյանը արտաբերեց մի արտահայտություն, որը, վերլուծաբանների կարծիքով, դավաճանության խոստովանություն էր. «Մենք գիտակցված զոհաբերություն կատարեցինք 2020 թվականին և, որպես արդյունք, ձեռք բերեցինք պետություն և անկախություն։ Մինչ այդ մենք զոհաբերությունների հեղինակները չէինք. մեզ տանում էին կառափնարան և զոհաբերում ուրիշների շահերի համար։ Առաջին անգամ մենք ինքներս զոհաբերություն կատարեցինք մեր պետության, մեր շահերի, մեր ապագայի, մեր ինքնության համար»։
Այս խոստովանությունը քաղաքական գնահատական չստացավ, այդ թվում՝ արցախյան կառույցների կողմից։ Դեռևս պարզ հարցեր չեն տրվել. եթե Նիկոլ Փաշինյանը Արցախը համարել է «առանձին պետություն», ապա ի՞նչ իրավունքով է նա ստորագրել 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը։ Իսկ եթե նա Արցախը համարել է Հայաստանի մաս, ապա ո՞ր իրավունքով է զիջել հայկական տարածքները, իսկ 2023 թվականի հոկտեմբերին Արցախի ժողովրդին զրկել Հայաստանի քաղաքացիությունից։
Արցախի հանձնումը «գիտակցված զոհաբերություն» անվանելը փորձ է հարցը քաղաքական պատասխանատվության ոլորտից տեղափոխել բարոյական։ Սակայն սահմանների փոփոխությունը և դրան հաջորդած արցախցիների ցեղասպանությունը չի կարող համարվել զուտ բարոյական քայլ. դա քաղաքական իրավունքի և պատասխանատվության հարց է։
Նոյեմբերի 9-ին Արցախի Հանրային խորհուրդը առաջին քայլն արեց՝ բարձրաձայնելու Հայաստանի կառավարության պատասխանատվությունը 2020 թվականի նոյեմբերի 9-ի հայտարարության համար։ Կառավարությանը ուղարկված դիմումի մեջ Արցախի Հանրային խորհուրդը պահանջում է պատասխաններ նոյեմբերի 9-ի հայտարարության՝ փախստականների վերադարձի, գերիների ազատ արձակման և մշակութային ժառանգության վերաբերյալ կետերի վերաբերյալ հարցերին։ Սակայն այս հարցերի պատասխանները չեն կարող շրջանցել տարածքների հանձնման և Արցախի «զոհաբերության» համար պատասխանատվության հիմնարար հարցը։ Եւ մի օր այդ հարցն էլ կբարձրացվի։
Արցախի հանրային խորհուրդը դիմում է ներկայացրել ՀՀ կառավարությանը՝ Նոյեմբերի 9-ի եռակողմ հայտարարության վեցերորդ տարելիցի կապակցությամբ։ «Նոյեմբերի 9-ի փաստաթուղթը ստորագրվեց ծանր պարտության պայմաններում, որի համար քաղաքական պատասխանատվություն է կրում Հայաստանի գործող իշխանությունը», ասվում է դիմումի մեջ։
Վեց տարի անց Արցախը հայաթափված է, Ադրբեջանում շարունակում են պահվել հայ գերիներ, իսկ հայկական մշակութային և հոգևոր ժառանգությունը վտանգված է։ Նոյեմբերի 9-ի հայտարարության համապատասխան դրույթները չեն ապահովել այն մարդկանց իրավունքներն ու անվտանգությունը, որոնց վերաբերում էին, նշում է Հանրային խորհուրդը
ՀՀ կառավարությունն իրավունք չունի նոյեմբերի 9-ի հայտարարությունը համարելու անցած փուլ։
«Պահանջում ենք հրապարակային պատասխան՝ ի՞նչ կոնկրետ քայլեր է ձեռնարկում կառավարությունն այս երեք ուղղությամբ, և ի՞նչ արդյունքներ է պահանջում Ադրբեջանից՝ խաղաղության համաձայնագրի ստորագրումից առաջ։ Այս հարցերի շուրջ որոշումները պետք է ընդունվեն Արցախի ժողովրդի ներկայացուցիչների անմիջական մասնակցությամբ։ Նոյեմբերի 9-ի տարելիցը միայն պարտությունը հիշելու օր չէ։ Այն նաև չկատարված պարտավորությունների և դրանց համար պատասխանատվություն պահանջելու օր է», ասված է դիմումի մեջ։
Նաիրա Հայրումյան