Բաքվից, Սումգայիթից և Հյուսիսային Արցախից հայ փախստականները պահանջում են սեփականության իրավունքի պաշտպանություն

Շատ հայերի համար Ադրբեջանում սեփականության հարկադիր կորուստը առաջին ողբերգությունն էր։ 1980-ականների վերջին և 1990-ականների սկզբին Բաքվում, Սումգայիթում, Հյուսիսային Արցախում և այլ ադրբեջանական բնակավայրերում տեղի ունեցած ջարդերից փրկվելով՝ ընտանիքները լքեցին իրենց բնակավայրերը՝ թողնելով բնակարաններ, տներ և այլ ունեցվածք։ Նրանք այդպես էլ փոխհատուցում չստացան կորցրած ունեցվածքի համար։

Կային նաև ընտանիքներ, որոնք, փաստորեն, կրկին փախստական դառնաով, Ադրբեջանում մնացած իրենց բնակարանները՝ երբեմն ամբողջ տներ կամ բնակարաններ ողջ ունեցվածքով՝ փոխանակեցին Հայաստանում և Արցախում մի փոքր տանիքի հետ։ Նրանք վերակառուցեցին իրենց կյանքը։ Սակայն տասնամյակներ անց պատմությունը կրկնվեց. 2020-2023 թվականներին պատերազմի և բռնի տեղահանման հետևանքով այս մարդիկ կրկին դարձան փախստականներ և կրկին կորցրեցին գրեթե ամեն ինչ։

“Լեռնային Ղարաբաղի փախստականների միությունը” բազմիցս բարձրացրել է հայ փախստականների կորցրած ունեցվածքի փոխհատուցման հարցը։ Կազմակերպությունը ուշադրություն է հրավիրել այն փաստի վրա, որ Ադրբեջանից փախստականները կարիք ունեն ոչ միայն սոցիալական աջակցության, այլև իրենց սեփականության իրավունքների վերականգնման և պաշտպանության։

Նախկին միության նախագահ, իսկ այժմ՝ Փախստականների խորհրդի անդամ Սարո Սարյանը ասում է, որ Ադրբեջանից փախստականներ շատ հայ ընտանիքներ հետագայում մի քանի անգամ կրկին փախստական ​​են դարձել Ադրբեջանի մեղքով։ Ավելին, 1990-ական թվականներից ի վեր միջազգային կառույցներին, կազմակերպություններին և մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կառույցներին պարբերաբար ուղղված բազմաթիվ հայտարարություններն ու կոչերը որևէ գործնական արդյունք չեն տվել, ասում է նա։

«Մենք բազմիցս բարձրացրել ենք մեր իրավունքների պաշտպանության հարցը, այդ թվում՝ սեփականության իրավունքի և կորցրած գույքի համար փոխհատուցման, բայց ապարդյուն։ Նույնիսկ եթե կան բանաձևեր, Ադրբեջանն անպատիժ անտեսում է բոլոր պահանջները։ Այսօր, երբ մարդիկ խոսում են Հայաստանում ադրբեջանցիների հնարավոր վերադարձի կամ վերաբնակեցման մասին, նրանք գոնե չեն հիշատակում Ադրբեջանից մոտ 500,000 հայ փախստականների մասին, որոնք ստիպված են եղել լքել իրենց տներն ու գույքը։ Արդարադատության նկատմամբ մեր հավատը կրկին ոտնահարվում է», – նշել է Սարյանը։

Նա հավելել է, որ «փախստականների հարցերի լուծման սկզբնական սխալ մոտեցումը, ինչպես նաև միջազգային և հայկական քաղաքականության մեջ այսպես կոչված «երկակի ստանդարտները» հանգեցրել են այն իրավիճակին, որն ունենք այսօր»։

«Գույքի սեփականության իրացունքը փաստող փաստաթղթեր»

Մարիամ Ավետիսյանի ընտանիքը ստիպված է եղել լքել Բաքուն 1980-ականների վերջին՝ հայ բնակչության նկատմամբ բռնության պատճառով։ Նրանք Ադրբեջանից տեղափոխվել են Ստեփանակերտ։

Ավետիսյանն ասել է, որ ընտանիքը Բաքվում գտնվող բնակարանը փոխանակել է Ստեփանակերտում ադրբեջանական ընտանիքին պատկանող քարե կիսակառույց շենության հետ։ Փոխանակումը ձևակերպվել է, և ընտանիքը պահպանել է հիմնավորող փաստաթղթերը։ Նրանցից նաև պահանջվել է վճարել լրացուցիչ վճար, որը ստիպված են եղել ընդունել։

«Մենք 15 տարի ենք ծախսել այս տունը բնակելի դարձնելու վրա։ Մեր սեփական գումարներով։ Այսօր մեզ ասում են, որ սա ձեր տունը չէ, ձեր քաղաքը չէ, ձեր հայրենիքը չէ։ Բայց մեր սեփականությունը ձեռք է բերվել և գրանցվել է այդ ժամանակվա բոլոր օրենքներով։ Մենք ունենք սեփականությունը հաստատող փաստաթղթեր։ Ինչո՞ւ այսօր չպետք է դրանք հաշվի առնվեն», – հարցնում է նա։

Հարկադիր տեղահանությունից հետո ընտանիքը հայտնվել է Հայաստանում՝ կրկին առանց սեփական տան կամ նախկին եկամտի աղբյուրի։

«Մենք կորցրեցինք ոչ միայն մեր տունը։ Մենք կորցրեցինք մեր կյանքը, մեր աշխատանքը, մեր համայնքը։ Հիմա  պետք է ամեն ինչ սկսենք նորից։ Բայց դա չի նշանակում, որ մենք պետք է հրաժարվենք մեր իրավունքներից», – ասում է կինը։

«Փաստաթղթերը անարդարության ապացույց են»

1990-ականների սկզբին, փախչելով Ադրբեջանում հայերի ջարդերից և հալածանքներից, Խաչատրյանների ընտանիքը ստիպված եղավ թողնել ողջ ունեցվածքը։

Այլ հայ փախստականների հետ միասին նրանք հայտնվեցին Ստեփանակերտում, որտեղ փորձեցին նոր կյանք կառուցել։ 1990-ականների պատերազմի ժամանակ Ստեփանակերտը ենթարկվում էր ինտենսիվ հրետակոծության և օդային ռմբակոծության։ Ընտանիքի տունը ավերվեց ռմբակոծության ժամանակ, և նրանք ստիպված եղան կրկին փախչել՝ տեղափոխվելով Շուշի։ Այնտեղ նրանք սկսեցին վերականգնել իրենց կյանքը՝ հույս ունենալով, որ վերջապես գտել են մի վայր, որը կարող է դառնալ իրենց տունը։

Սակայն 2020 թվականին պատերազմը կրկին կոտրեց այդ հույսերը։ Մարտական ​​գործողությունների ընթացքում ընտանիքը ստիպված եղավ լքել Շուշին և տարհանվել Հայաստան։ Այնուհետև նրանք վերադարձան Ստեփանակերտ և ապրեցին այնտեղ մինչև 2023 թվականի սեպտեմբերը։ Ընտանիքը Ստեփանակերտում գնեց նոր բնակարան և կրկին փորձեց վերականգնել իր կյանքը։ Սակայն 2023 թվականի աշնանը տեղի ունեցավ այն, ինչ նրանք արդեն բազմիցս ապրել էին. ընտանիքը ստիպված եղավ լքել Արցախը։ Նրանք ժամանեցին Հայաստան՝ գործնականում զուրկ այն ունեցվածքից, որը ձեռք էին բերել և վերականգնել յուրաքանչյուր նախորդ հարկադիր տեղահանությունից հետո։

«Մի քանի տասնամյակների ընթացքում մեր ընտանիքը երեք անգամ փաստացի կորցրել է իր տունն ու ունեցվածքը. նախ Ադրբեջանում, ապա Ստեփանակերտում, ապա Շուշիում՝ 2020 թվականի պատերազմի հետևանքով, և կրկին Ստեփանակերտում։ Սակայն ընտանիքը որևէ փոխհատուցում չի ստացել այս կորուստներից որևէ մեկի համար։ Այսօր մենք փորձում ենք գոյատևել Հայաստանում՝ ըստ էության սկսելով զրոյից։ Մենք պահպանում ենք բոլոր գույքային կորուստները հաստատող փաստաթղթեր։ Մեզ համար այս փաստաթղթերը անարդարության ապացույց են», – ասաց ընտանիքի մայրը՝ Էլլան։

Ադրբեջանից փախստականները արժանի են ավելի մեծ ուշադրության

«Իմ ամուսինը սպանվել է Բաքվում 1980-ականների վերջին։ Ես մենակ մնացի փոքրիկ որդու հետ։ Երբ սկսվեցին հայ բնակչության դեմ ջարդերը, ես և իմ ծնողները ստիպված եղանք փախչել Հայաստան՝ փրկելով մեր կյանքը», – ասում է Ստելլա Բաբախանյանը։

1992 թվականին ընտանիքը տեղափոխվեց Շուշի։ Այնտեղ նրանք կյանքը վերսկսեցին գործնականում զրոյից՝ կահավորելով իրենց տունը և աստիճանաբար վերականգնելով առօրյա կյանքը։

Ադրբեջանում անցկացրած փորձը ծանր հետք թողեց Ստելլայի մոր առողջության վրա։ Նա շուտով մահացավ։ Նրա հայրը այդպես էլ չկարողացավ հաշտվել Շուշիի կորստի հետ 2020 թվականին։

«Այս ամենի հետ մեկտեղ, որդիս և ես մնացինք Ստեփանակերտում։ Շատ շուշեցիների նման, մենք հույս ունեինք բնակարան գտնել և շարունակել ապրել Արցախում։ Ես գնում էի այն ամենը, ինչ մեզ անհրաժեշտ էր ապագա տան համար։ Բայց պատերազմն ու հարկադիր տեղահանությունը կրկին խափանեցին մեր հույսերը», – ասում է Բաբախանյանը։

Այսօր Ստելլան ստիպված է նորից սկսել իր կյանքը։ Նա կարծում է, որ աջակցության ծրագրեր մշակելիս պետք է հաշվի առնել այն հայ ընտանիքների հատուկ վիճակը, որոնք արդեն փախստական ​​էին Ադրբեջանից հարկադիր տեղահանումից հետո։

«Շատ դժվար է նորից սկսել զրոյից։ Հատկապես, երբ դու անձամբ գիտես, թե ինչ է նշանակում փախստական ​​լինելը, դժվարությունները, որոնք պետք է հաղթահարես և նոր հոգեբանական տրավմաները, որոնք ավելանում են արդեն իսկ եղածներին։ Պարտքեր ենք կուտակել, քանի որ վարձավճարը շատ թանկ է։ Ես պետությունից ստացել եմ երկու վկայական բնակարան գնելու համար, բայց գործնականում ոչ մի հույս չունեմ, որ կկարողանամ դրանց միջոցով ապահովել արժանապատիվ կենսապայմաններ և սեփական տուն», – կիսվեց նա step1.am-ի հետ։

Ստելան այժմ մտադիր է իրավական ճանապարհով պաշտպանել իր սեփականության իրավունքը և այլ խախտված իրավունքները։ Նա արդեն ներկայացրել է իր փաստաթղթերը մարդու իրավունքների պաշտպանությամբ զբաղվող կազմակերպությանը՝ միջազգային դատարաններ դիմելու համար։

«Քիչ հույս կա, որ մեր պահանջները կքննարկվեն։ Բայց ես դեռ հույս ունեմ, որ մի օր խախտված իրավունքների վերաբերյալ կընդունվեն ոչ միայն հայտարարություններ և բանաձևեր, այլև դրանք պաշտպանելու կոնկրետ գործնական միջոցներ։ Ես ունեմ անցյալից կորցրած ունեցվածքի իրավունքների վկայությունները, և հուսով եմ, որ այդ իրավունքները մի օր կստանան ոչ միայն պաշտոնական ճանաչում, այլև իրական պաշտպանություն», – ասում է Բաքվում ծնված և մեծացած Ստելլա Բաբախանյանը։

Ալվարդ Գրիգորյան