25 հազարից՝ 10 հազար․ ի՞նչ է լինելու բնակարանային ծրագրից դուրս մնացող արցախցի ընտանիքների հետ

Արցախցիների բնակարանային ապահովման պետական ծրագրի շուրջ նոր հարցեր են առաջանում․ 2024 թվականին ծրագիրը ներկայացվում էր որպես շուրջ 25 հազար ընտանիքի բնակարանային հասանելիությունն ապահովելու միջոց, մինչդեռ կառավարության նոր ծրագրում առաջիկա հինգ տարիների համար խոսվում է Արցախից տեղահանված ընդամենը 10 հազար ընտանիքի բնակապահովման մասին։

Միաժամանակ, վերջին պաշտոնական տվյալներով՝ հավաստագիր ստացել է արդեն 7 հազարից ավելի ընտանիք, իսկ դրանցից շուրջ 60 տոկոսը իրացրել է այն։

«Արդյո՞ք ՀՀ կառավարությունը պլանավորում է արցախցիների լրացուցիչ զանգվածային արտագաղթ Հայաստանից»։ Այս հարցն է բարձրացնում Արցախի Հանրապետության պետական նախարարի նախկին խորհրդական, Արցախի նախկին օմբուդսմեն Արտակ Բեգլարյանը՝ ուշադրություն հրավիրելով կառավարության հաստատած ծրագրում տեղ գտած թվերի վրա։

Կառավարության ծրագրի 5-րդ գլխի 4-րդ կետի 7-րդ ենթակետում նշված է․ «Շարունակվելու է Ղարաբաղից տեղահանված 10 հազար ընտանիքի բնակապահովման ծրագիրը»։

Բեգլարյանը հարցադրում է անում՝ եթե 2024 թվականին բնակարանային ծրագիրը հաստատելիս իշխանությունները հայտարարում էին, որ այն նախատեսված է շուրջ 25 հազար ընտանիքի համար, ապա ինչո՞ւ նոր կառավարության ծրագրում առաջիկա հինգ տարիների համար նշվում է արդեն 10 հազար ընտանիքի բնակապահովման մասին։

Հարցը հատկապես ուշագրավ է ծրագրի իրականացման ընթացքը հաշվի առնելու դեպքում։

25 հազար ընտանիքի ծրագիրը՝ ինչի՞ց սկսվեց

Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքների բնակարանային ապահովման պետական ծրագիրը մեկնարկեց 2024 թվականին։ Ծրագրի սկզբնական գաղափարը հազարավոր ընտանիքների սեփական բնակարան կամ տուն ձեռք բերելու հնարավորություն տալն էր։ Ծրագրի շրջանակում յուրաքանչյուր ընտանիքի անդամի համար տրամադրվում է հավաստագիր, որի չափը կախված է բնակության վայրից։

2025 թվականի վերջին հրապարակված գնահատականներում ծրագիրը դեռևս ներկայացվում էր որպես մինչև 25-30 հազար ընտանիքի ներուժ ունեցող երկարաժամկետ լուծում։ Այդ ժամանակ, սակայն, շուրջ մեկուկես տարվա ընթացքում բնակարան էր ձեռք բերել մոտ 1600 ընտանիք։ (CIVILNET)

2026 թվականի սկզբին արդեն արձանագրվում էր արագացում։ Հունվարի 8-ի դրությամբ բնակարանային աջակցության հավաստագիր ստացել էր 4066 ընտանիք, որոնցից 1768-ն արդեն իրացրել էր հավաստագիրը։ Մայիսի 31-ի դրությամբ հավաստագիր ստացած ընտանիքների թիվը հասել էր 6444-ի։ Դրանցում ընդգրկված ավելի քան 2970 ընտանիք արդեն տուն կամ բնակարան էր ձեռք բերել։ Սակայն ծրագիրը դրանով չի կանգնել։

Վերջին տվյալը՝ արդեն ավելի քան 7 հազար հավաստագիր

Օգոստոսի 19-ի հրապարակված վերջին տվյալներով՝ բնակարանային ապահովման պետական ծրագրով արդեն 7804 արցախցի ընտանիք հավաստագիր է ստացել։ Ըստ այդ տվյալների՝ հավաստագրերի շուրջ 60 տոկոսն արդեն իրացվել է։ (1lurer)

Այսպիսով, 2026 թվականի սկզբից մինչև օգոստոս հավաստագիր ստացած ընտանիքների թիվն աճել է ավելի քան 3700-ով։ Սակայն այստեղ կարևոր է տարբերակել երկու ցուցանիշ՝ հավաստագիր ստացած ընտանիքների թիվը և տուն կամ բնակարան փաստացի ձեռք բերած ընտանիքների թիվը։

Հավաստագրի տրամադրումը դեռ չի նշանակում, որ ընտանիքն արդեն ունի սեփական բնակարան։ Այսինքն՝ նույնիսկ ծրագրի վերջին փուլում առկա է էական տարբերություն հավաստագիր ստացածների և փաստացի բնակարան ձեռք բերածների թվերի միջև։

Իսկ 25 հազարի մնացած ընտանիքնե՞րը

Հենց այստեղ է առաջանում Բեգլարյանի բարձրացրած հիմնական հարցը։ Եթե 2024-ին ծրագրի թիրախը շուրջ 25 հազար ընտանիք էր, ապա նույնիսկ 7804 հավաստագիր ստացած ընտանիքները հանելու դեպքում մնում է ավելի քան 17 հազար ընտանիք։ Իսկ եթե հաշվարկը կատարենք ոչ թե հավաստագիր ստացած, այլ փաստացի տուն կամ բնակարան ձեռք բերած ընտանիքների թվով, տարբերությունն ավելի մեծ է։

Սակայն այս թվերից ինքնին դեռ չի կարելի եզրակացնել, որ կառավարությունը հրաժարվել է 25 հազար ընտանիքի բնակարանային ապահովման սկզբնական նպատակից։ Պետք է հստակեցնել՝ 2024 թվականի 25 հազարը ծրագրի ամբողջական թիրախն էր, իսկ 2026 թվականի 10 հազարը՝ առաջիկա հինգ տարվա նոր թիրախ, թե՞ վերջին թիվը փոխարինում է նախկին պարտավորությանը։

Այս տարբերակումը կառավարության կողմից մինչ այժմ պետք է ավելի հստակ բացատրվի։

«10 հազար ընտանիք» ձևակերպումն ինչո՞ւ է կարևոր

Բեգլարյանի հարցադրումը հենց այս թվային փոփոխության վրա է կառուցված։ Եթե առաջիկա հինգ տարվա ընթացքում պետությունը նախատեսում է բնակարանով ապահովել 10 հազար ընտանիքի, ապա պետք է պատասխանել՝ այդ 10 հազարը նոր շահառուների՞ թիվն է, ծրագրի ամբողջական վերջնական թիրա՞խը, թե՞ նախկին 25 հազարանոց ծրագրի շարունակությունը՝ այլ հաշվարկով։

Հակառակ դեպքում առաջանում է պարզ մաթեմատիկական խնդիր․ եթե նախնական թիրախը 25 հազար ընտանիքն էր, ապա ո՞ւր են տեղավորվում այդ թվից դուրս մնացող ընտանիքները։

Հարցը առավել կարևոր է նաև այն պատճառով, որ բնակարանային խնդիրը շարունակում է մնալ Արցախից բռնի տեղահանված մարդկանց հիմնական երկարաժամկետ խնդիրներից մեկը։

Քաղաքացիական հասարակության ուսումնասիրություններն արձանագրել են, որ բնակարանային ապահովման ծրագիրը աստիճանաբար դարձել է պետական աջակցության հիմնական երկարաժամկետ ուղղությունը, մինչդեռ վարձավճարի փոխհատուցման նախկին լայն ծրագիրը սահմանափակվել է։ Այս փոփոխությունը նշանակում է, որ բնակարանային ծրագիրը շատ ընտանիքների համար այլևս ոչ թե աջակցության բազմաթիվ տարբերակներից մեկն է, այլ սեփական բնակարան ունենալու հիմնական պետական հնարավորությունը։

Իսկ եթե ընտանիքը չի՞ հասցնում բնակարան ձեռք բերել

Ծրագրի թվերի հետևում նաև մարդկանց տարբեր իրավիճակներն են։ Որոշ ընտանիքների համար տրամադրվող գումարը բավարար չէ իրենց բնակության նախընտրած վայրում բնակարան ձեռք բերելու համար։ Հատկապես փոքր ընտանիքների դեպքում սա տարիներ շարունակ բարձրաձայնվող խնդիր է։

2025 թվականին կառավարությունը նույնիսկ առանձին մեխանիզմ նախատեսեց որոշ 1, 2 և 3 հոգանոց ընտանիքների համար՝ բնակարանի գնման հավաստագրի փոխարեն երկարաժամկետ դրամական աջակցություն ստանալու հնարավորությամբ։ Բացի այդ, հավաստագիրը պարտադիր չէ, որ ամբողջությամբ ծածկի բնակարանի արժեքը։ Ընտանիքը կարող է ստիպված լինել լրացուցիչ հիփոթեքային պարտավորություն ստանձնել, իսկ բնակարանի ընտրությունը սահմանափակվում է նաև ծրագրով սահմանված չափորոշիչներով։

Ուստի «հավաստագիր ստացել է» և «բնակարանային խնդիրը լուծված է» արտահայտությունները նույնական չեն։

Արտագաղթ, պարտավորության կրճատո՞ւմ, թե՞ այլ հաշվարկ

Բեգլարյանը հարցը ձևակերպում է ավելի լայն քաղաքական համատեքստում՝ արդյո՞ք այս ամենը նշանակում է արտագաղթի խթանում, ստանձնած պարտավորություններից հրաժարում, թե՞ Հայաստանից հեռացած արցախցիների մի մասի վերադարձի ակնկալիք։ Եթե 2024 թվականին պետությունը խոսում էր շուրջ 25 հազար ընտանիքի բնակարանային հասանելիության մասին, իսկ 2026 թվականի նոր կառավարության ծրագրում առաջիկա հինգ տարվա համար նշում է 10 հազար ընտանիք, ապա ի՞նչ ծրագրով և ի՞նչ ժամկետում է նախատեսվում լուծել մնացած ընտանիքների բնակարանային խնդիրը։

Այս հարցի պատասխանը հատկապես կարևոր է հիմա, երբ ծրագրի շահառուների թիվն արագ աճում է։

Օգոստոսի դրությամբ արդեն 7804 ընտանիք ստացել է հավաստագիր։ Այսինքն՝ ծրագիրը շարունակվում է, բայց դրա վերջնական հասցեականությունը դեռևս առանցքային հարց է մնում։

Թվերի հետևում՝ ոչ միայն վիճակագրություն է

Արցախից բռնի տեղահանված ընտանիքների համար բնակարանը միայն անշարժ գույք չէ։ Այն Հայաստանի Հանրապետությունում երկարաժամկետ մնալու, երեխաների կրթությունը շարունակելու, աշխատանք գտնելու և նոր համայնքում կյանք կառուցելու հիմքն է։ Հետևաբար բնակարանային ծրագրի թիրախի ցանկացած փոփոխություն միայն բյուջետային կամ վարչական որոշում չէ։ Այն կարող է ուղղակիորեն ազդել հազարավոր ընտանիքների՝ Հայաստանում իրենց ապագան կառուցելու որոշման վրա։

Ուստի կառավարության առաջ դրված հարցը ոչ այնքան այն է, թե «25 հազարից ինչո՞ւ դարձավ 10 հազար», որքան՝ 25 հազար ընտանիքի համար խոստացված բնակարանային լուծման ճանապարհի ո՞ր մասն է այսօր պետությունը պատրաստվում շարունակել, իսկ մնացած ընտանիքների համար ի՞նչ է նախատեսվում։

Մինչև այս հարցի հստակ պատասխանը չլինի, 10 հազարանոց նոր թիրախը անխուսափելիորեն առաջացնելու է այն հարցը, որն արդեն բարձրաձայնում է Արտակ Բեգլարյանը․ ի՞նչ է լինելու բնակարանային ծրագրի սահմաններից դուրս մնացող արցախցի ընտանիքների հետ։

Մարիամ Սարգսյան