Խաղաղությունը սկսվում է, երբ գերիները վերադառնում են տուն

Հուլիսի 14-ին Բաքվում Եվրոպական խորհրդարանում կայացած Արցախի խորհրդարանի նախկին խոսնակ Դավիթ Իշխանյանի որդու՝ Արմեն Իշխանյանի ելույթը կրկին միջազգային օրակարգի առաջնային պլան բերեց հայ գերիների հարցը։

Ուղերձը չափազանց կոնկրետ էր. Եվրամիությունն ունի Ադրբեջանի վրա ճնշման քաղաքական գործիքներ, բայց առայժմ եվրոպական կառույցների հայտարարությունների և իրական քաղաքական ճնշման միջև մնում է անջրպետ։

Իշխանյանի խոսքի մեկ այլ կետը հատկապես կարևոր է. միայն խաղաղության բանակցությունները չեն լուծի մարդասիրական խնդիրը։ Գերիները մնում են Բաքվում, ինչը նշանակում է, որ դժվար է խոսել լիարժեք և կայուն խաղաղության մասին առանց նրանց ազատ արձակման։ Այս առումով Դավիթ Իշխանյանի, Դավիթ Բաբայանի, Ռուբեն Վարդանյանի և այլ գերևվարված հայերի ճակատագիրը դարձել է ոչ միայն մարդասիրական, այլև դիվանագիտական ​​հարց։

Դեռևս 2024 թվականի նոյեմբերին իրավապաշտպան Սիրանուշ Սահակյանը կանխատեսել էր, որ Բաքուն կարող է ազատ արձակել բանտարկյալներից մի քանիսին, բայց ոչ Արցախի նախկին ղեկավարությանը։ Այս ենթադրությունը մասամբ հաստատվեց. որոշ հայ բանտարկյալներ իսկապես ազատ արձակվեցին, բայց Արցախի ռազմական և քաղաքական ղեկավարության անդամները մնացին կալանքի տակ։

Ստեղծված իրավիճակը բացահայտում է մեկ այլ խնդիր։ Օգոստոսին ՀՀ կառավարության ներկայացուցիչները հայտարարեցին մարդասիրական հարցերը լուծելու ջանքերի և գերիների ընտանիքների հետ մշտական ​​կապի ուղի հաստատելու հնարավորության մասին։ Հայաստանը նաև դիմեց չեզոք երկրի՝ Բաքվում հայերի հետ հյուպատոսական այցեր կազմակերպելու խնդրանքով։ Սակայն, մինչ այժմ քննարկումները հիմնականում կենտրոնացած են եղել մարդասիրական և ընթացակարգային քայլերի վրա, մինչդեռ ազատ արձակման հարցը, ամենից առաջ, պահանջում է քաղաքական դիվանագիտություն։

Եվ այստեղ առաջանում է տհաճ, բայց հիմնարար հարց. ինչո՞ւ ազգային նշանակության հարցերը պետք է առաջ մղվեն հիմնականում քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների, իրավապաշտպանների և գերիների ընտանիքների միջոցով։

Մեկ տարի առաջ, մասնակցելով Վիեննայում ԵԱՀԿ մարդկային չափման համաժողովի շրջանակներում անցկացվող միջոցառմանը, ես անձամբ տեսա այս խնդիրը։ Քննարկվւմ էին հայատյացությունը, էթնիկ զտումները և Ադրբեջանից եկող սպառնալիքները։ Սակայն հրավիրված պատվիրակությունները նույնիսկ չմնացին մինչև միջոցառման ավարտը։ Սա կարևոր հարթակ էր քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունների և ներկայացուցիչների համար, բայց նման հարցերը չեն կարող մնալ միայն հանրային դիվանագիտության տիրույթում։

Մարդու իրավունքների պաշտպանները կարող են հավաքել ապացույցներ, դիմել միջազգային դատարաններ և աշխատել խորհրդարանների և լրատվամիջոցների հետ։ Բանտարկյալների ընտանիքները կարող են բարձրաձայնել իրենց սիրելիների ճակատագրի մասին։ Սփյուռքը կարող է լուծումներ փնտրել Վաշինգտոնում և Բրյուսելում։ Սակայն քաղաքական բանակցությունները, գերիների հարցը միջպետական ​​հարաբերությունների մակարդակով բարձրացնելը և դիվանագիտական ​​լծակների օգտագործումը, առաջին հերթին, պետության պարտականությունն են։

Միևնույն ժամանակ, դրական փոփոխությունները ևս չի կարելի անտեսվել։ Միջազգային ճնշումը շարունակվում է. գերիների հարցը մնում է Եվրոպական խորհրդարանի, ԱՄՆ Կոնգրեսի և այլ միջազգային մարմինների օրակարգում։ 2026 թվականի հուլիսին ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատի համապատասխան հանձնաժողովը աջակցեց մի փոփոխության, որը կոչ էր անում անվերապահորեն ազատ արձակել Ադրբեջանում պահվող բոլոր հայ գերիներին։

Նշանակալից է նաև, որ Բաքուն շարունակում է ձգտել 907-րդ բանաձևի՝ 1992 թվականին ընդունված ԱՄՆ օրենքի չեղարկմանը: Հայկական կողմը դեմ է դրա չեղարկմանը՝ համարելով, որ պահպանվող ​​խնդիրները, այդ թվում՝ հայ գերիների կալանավորումը և Ադրբեջանի կողմից ուժի կիրառման հետևանքները, թույլ չեն տալիս, որ այս դրույթի ընդունման հիմքերը համարվեն լուծված։

Այսպիսով, դիվանագիտական ​​պայքարը շարունակվում է մի քանի մակարդակներում: Սակայն դրա արդյունավետությունը որոշվում է ոչ թե համաժողովների և հայտարարությունների քանակով, այլ միջազգային աջակցությունը կոնկրետ քաղաքական ճնշման վերածելու ունակությամբ։

Հայաստանի համար գերիների ազատ արձակումը չպետք է լինի խաղաղության օրակարգի լրացուցիչ կետ, այլ դրա հիմնական ցուցանիշներից մեկը: Խաղաղությունը միայն փաստաթղթերի ստորագրումը և հաղորդակցությունների բացումը չէ: Խաղաղությունը սկսվում է, երբ մարդիկ վերադառնում են տուն։

Ահա թե ինչու Դավիթ Իշխանյանի և այլ գերևարված հայերի պատմությունն այսօր ոչ միայն Ադրբեջանի, այլև հայկական դիվանագիտության արդյունավետության փորձություն է: Եթե պետությունը իսկապես ձգտում է կայուն խաղաղության, գերիների հարցը պետք է լինի իր արտաքին քաղաքականության կենտրոնում՝ անվտանգության, տեղահանված անձանց իրավունքների և Արցախի պատմական և մշակութային ժառանգության պահպանման հետ մեկտեղ:

Արսեն Աղաջանյան